Rozwój podstawowej opieki zdrowotnej - szansa na nową ścieżkę kariery i samodzielności zawodowej pielęgniarek

Jednym z najważniejszych procesów zachodzących w polskim systemie ochrony zdrowia jest stopniowe zwiększanie samodzielności zawodowej pielęgniarek. Dotyczy to szczególnie pielęgniarek podstawowej opieki zdrowotnej, które z roku na rok przejmują nowe zadania, kompetencje i odpowiedzialność za proces opieki nad pacjentem. W efekcie powstaje nowy model praktyki zawodowej, tworzący atrakcyjną ścieżkę kariery i rozwoju dla pielęgniarek oraz jednocześnie odpowiadający na potrzeby współczesnego systemu ochrony zdrowia.

Od pielęgniarki środowiskowej do samodzielnego profesjonalisty medycznego

Historia pielęgniarstwa środowiskowego i rodzinnego w Polsce pokazuje, że zawód ten od początku był związany z kompleksową opieką nad człowiekiem, rodziną i społecznością lokalną. Na przestrzeni lat zmieniały się nazwy stanowisk i rozwiązania organizacyjne, jednak niezmienny pozostawał podstawowy cel działalności pielęgniarek – zapewnienie opieki zdrowotnej osobom zdrowym i chorym należącym do społeczności lokalnej lub pozostającym pod opieką danej placówki.

Przez wiele lat zakres kompetencji pielęgniarek POZ był jednak ograniczony głównie do realizacji świadczeń pielęgnacyjnych, zabiegowych, edukacyjnych i profilaktycznych. W praktyce większość decyzji diagnostycznych i terapeutycznych pozostawała domeną lekarza. Model ten odpowiadał realiom systemu ochrony zdrowia sprzed kilkudziesięciu lat, jednak wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia pielęgniarek oraz zmianami demograficznymi zaczął stopniowo tracić swoją efektywność.

Wprowadzenie kształcenia akademickiego, rozwój studiów magisterskich, specjalizacji zawodowych oraz kształcenia podyplomowego stworzyły podstawy do rozszerzania kompetencji zawodowych pielęgniarek. Coraz większy nacisk zaczęto kłaść na samodzielność zawodową, podejmowanie decyzji klinicznych oraz aktywny udział pielęgniarek w procesie leczenia.

Kamienie milowe rozwoju kompetencji zawodowych

Przełomowym momentem w historii polskiego pielęgniarstwa było wprowadzenie w 2016 roku uprawnień do samodzielnego wystawiania recept oraz ordynowania określonych leków i wyrobów medycznych. Rozwiązanie to stanowiło jedną z największych zmian kompetencyjnych od czasu wejścia w życie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej.

Początkowo nowe uprawnienia budziły wiele dyskusji zarówno w środowisku medycznym, jak i wśród samych pielęgniarek. Praktyka pokazała jednak, że kompetencje preskrypcyjne są wykorzystywane odpowiedzialnie i przyczyniają się do poprawy dostępności świadczeń zdrowotnych. Szczególnie widoczne jest to właśnie w podstawowej opiece zdrowotnej, gdzie pielęgniarki najczęściej korzystają z możliwości kontynuacji farmakoterapii pacjentów przewlekle chorych.

Kolejnym ważnym etapem było rozszerzenie kompetencji związanych ze szczepieniami ochronnymi. Pandemia COVID-19 pokazała, jak ogromny potencjał organizacyjny i kliniczny posiada środowisko pielęgniarskie. Wprowadzenie możliwości kwalifikowania pacjentów do szczepień oraz samodzielnej realizacji tych świadczeń znacząco zwiększyło efektywność programów szczepień ochronnych.

Ostatnie lata przyniosły również rozwój nowych porad pielęgniarskich dedykowanych pacjentom wymagającym specjalistycznego wsparcia po hospitalizacji lub w przebiegu chorób przewlekłych. Porady związane z leczeniem ran, opieką stomijną czy wybranymi problemami urologicznymi są obecnie przykładem świadczeń realizowanych samodzielnie przez pielęgniarki, z zachowaniem wysokich standardów jakości i bezpieczeństwa.

Opieka koordynowana – początek nowego modelu pracy

Szczególnym impulsem do rozwoju nowej roli pielęgniarki POZ stało się wdrożenie opieki koordynowanej. Program ten zmienił sposób myślenia o organizacji świadczeń zdrowotnych, przesuwając punkt ciężkości z pojedynczej wizyty na długofalową współpracę i wspieranie pacjenta w sprawach zdrowia.

Pacjent cierpiący na chorobę przewlekłą wymaga nie tylko okresowych konsultacji lekarskich, lecz przede wszystkim stałego monitorowania stanu zdrowia, edukacji, motywowania do przestrzegania zaleceń terapeutycznych oraz koordynowania procesu leczenia. Są to obszary, w których kompetencje pielęgniarek znajdują szczególne zastosowanie.

Coraz częściej pielęgniarka POZ staje się osobą pierwszego kontaktu dla pacjenta, wspierając go w poruszaniu się po systemie ochrony zdrowia, wyjaśniając zalecenia terapeutyczne oraz monitorując realizację planu leczenia. Dzięki temu możliwe jest budowanie trwałej relacji opartej na zaufaniu, ciągłości opieki i indywidualnym podejściu do potrzeb zdrowotnych pacjenta.

Podobne możliwości stwarza realizacja programu „Moje Zdrowie”, którego celem jest zwiększenie znaczenia profilaktyki i wczesnego wykrywania problemów zdrowotnych. Program ten wzmacnia rolę pielęgniarki jako edukatora zdrowotnego, eksperta ds. zdrowia oraz doradcy i koordynatora działań profilaktycznych.

Pielęgniarka jako doradca zdrowotny i koordynator opieki

Współczesna pielęgniarka POZ wykonuje znacznie więcej zadań niż jeszcze kilkanaście lat temu. Ocenia stan zdrowia pacjentów, podejmuje samodzielne interwencje diagnostyczno-terapeutyczne oraz prowadzi edukację zdrowotną, uczestniczy w monitorowaniu chorób przewlekłych, wykonuje badania przesiewowe, realizuje szczepienia ochronne. Zadania te realizuje w stałej  bezpośredniej  współpracy z członkami zespołu terapeutycznego.

Szczególne znaczenie ma rozwój kompetencji związanych z koordynacją opieki. W warunkach starzejącego się społeczeństwa coraz większa liczba pacjentów wymaga wielospecjalistycznego leczenia, regularnej diagnostyki oraz współpracy różnych podmiotów systemu ochrony zdrowia. W takich sytuacjach pielęgniarka może pełnić rolę przewodnika pacjenta, zapewniając ciągłość opieki i skuteczną komunikację pomiędzy poszczególnymi uczestnikami procesu terapeutycznego.

Rozwój tej funkcji ma szczególne znaczenie dla pacjentów przewlekle chorych, osób starszych oraz mieszkańców terenów o ograniczonej dostępności świadczeń zdrowotnych.

APN – naturalny kierunek rozwoju pielęgniarki POZ

Naturalną konsekwencją zmian zachodzących w pielęgniarstwie jest rozwój modelu pielęgniarki zaawansowanej praktyki (Advanced Practice Nurse – APN). Koncepcja ta zakłada dalsze zwiększenie samodzielności zawodowej pielęgniarek posiadających odpowiednie kwalifikacje, doświadczenie kliniczne i przygotowanie specjalistyczne.

W wielu krajach pielęgniarki APN samodzielnie prowadzą pacjentów z wybranymi problemami zdrowotnymi, zlecają badania diagnostyczne, monitorują leczenie chorób przewlekłych oraz uczestniczą w procesie podejmowania decyzji terapeutycznych. Badania naukowe wskazują, że rozwiązania te przyczyniają się do poprawy dostępności świadczeń oraz wysokiej satysfakcji pacjentów.

Wdrożenie modelu APN w Polsce nie powinno być postrzegane jako rewolucja, lecz jako naturalny etap rozwoju pielęgniarstwa rodzinnego i podstawowej opieki zdrowotnej. Jest to szansa zarówno dla systemu ochrony zdrowia, jak i dla samych pielęgniarek, które uzyskają możliwość realizowania bardziej zaawansowanych i odpowiedzialnych zadań zawodowych.

Podsumowanie

Ostatnie dwie dekady przyniosły największe zmiany kompetencyjne w historii polskiego pielęgniarstwa. Pielęgniarka podstawowej opieki zdrowotnej przestała być wyłącznie wykonawcą świadczeń medycznych, stając się samodzielnym profesjonalistą, edukatorem zdrowotnym, koordynatorem opieki i partnerem terapeutycznym pacjenta.

Rozszerzanie kompetencji zawodowych, rozwój opieki koordynowanej, nowe programy profilaktyczne oraz prace nad wdrożeniem modelu APN tworzą nowy obszar kariery zawodowej dla pielęgniarek. Kierunek ten odpowiada zarówno na potrzeby pacjentów, jak i wyzwania współczesnego systemu ochrony zdrowia. Można przypuszczać, że w najbliższych latach pielęgniarki POZ będą odgrywały coraz większą rolę w zapewnianiu dostępności, jakości i efektywności świadczeń zdrowotnych w Polsce.

Autor: dr n. o zdr. Grażyna Wójcik

Bibliografia

1. Pietrzak M., Ostrzycka B., Sienkiewicz Z. Porada pielęgniarki w podstawowej opiece zdrowotnej. Warszawa: PZWL; 2024.
2. Hämel K., Toso B.R.G.O., Casanova A., Giovanella L. Advanced Practice Nursing in Primary Health Care in the Spanish National Health System. Ciencia & Saúde Coletiva. 2020;25(1):303–314.
3. Htay M., Whitehead D. The effectiveness of the role of advanced nurse practitioners compared to physician-led or usual care: A systematic review. International Journal of Nursing Studies Advances. 2021;3:100034.
4. Wheeler K.J., Miller M., Pulcini J. i wsp. Advanced Practice Nursing Roles, Regulation, Education, and Practice: A Global Study. Annals of Global Health. 2022;88(1):42.
5. Steward D., Schober M., Catton H. Nursing and Primary Health Care: Towards the Realisation of Universal Health Coverage. International Council of Nurses; 2024.
6. Raport OECD. State of Health in the EU. Polska – Profil systemu ochrony zdrowia 2023.
7. Raport GUS. Zasoby kadrowe w wybranych zawodach medycznych na podstawie źródeł administracyjnych w 2024 roku.
8. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (t.j. Dz.U. z późn. zm.).
9. Ustawa z dnia 27 października 2017 r. o podstawowej opiece zdrowotnej (t.j. Dz.U. z późn. zm.).
10. Raport zespołu ds. preskrypcji i realizacji recept na leki gotowe i recepturowe, Ministerstwo Zdrowia.