Endoskopowe procedury pulmonologiczne - przygotowanie pacjenta i opieka po, rola pielęgniarek

Czym są endoskopowe procedury pulmonologiczne?

Endoskopowe procedury pulmonologiczne obejmują badania i zabiegi wykonywane z użyciem bronchoskopu lub innego sprzętu umożliwiającego ocenę drzewa oskrzelowego. Najczęściej kojarzą się z bronchoskopią, ale w praktyce mogą to być procedury:

• diagnostyczne - należą do nich m.in.: bronchoskopia giętka, bronchoskopia z pobraniem wycinków, biopsja szczoteczkowa, płukanie oskrzelowo-pęcherzykowe, czyli BAL, przezoskrzelowa biopsja płuca, biopsja węzłów chłonnych pod kontrolą ultrasonografii wewnątrzoskrzelowej, czyli EBUS-TBNA, oraz procedury wykonywane w diagnostyce zmian obwodowych płuca
• terapeutyczne - należą do nich m. in.: usuwanie ciała obcego, odsysanie zalegającej wydzieliny, tamowanie krwawienia, udrażnianie zwężonych dróg oddechowych, zakładanie protez do dróg oddechowych czy zabiegi wykonywane w ramach pulmonologii interwencyjnej.

Zakres przygotowania pacjenta zależy od rodzaju procedury, planowanego znieczulenia, ryzyka krwawienia, chorób współistniejących oraz tego, czy badanie ma charakter diagnostyczny, czy terapeutyczny.

Przygotowanie pacjenta do badania

Dobre przygotowanie pacjenta zmniejsza ryzyko powikłań, poprawia komfort badania i ułatwia pracę zespołu. Pacjent, który wie, czego może się spodziewać, zwykle lepiej współpracuje, łatwiej kontroluje oddech i rzadziej reaguje paniką na przejściowy dyskomfort. W praktyce pielęgniarskiej przygotowanie do procedury to rozmowa z pacjentem (wywiad), ocena jego stanu, upewnienie się, że rozumie zalecenia oraz wychwycenie informacji, które mogą mieć znaczenie dla bezpieczeństwa badania. Szczególnie ważne są pytania o:

• przyjmowane leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe
• alergie
• wcześniejsze reakcje na leki znieczulające lub sedację
• choroby serca
• przewlekłą niewydolność oddechową
• obturacyjny bezdech senny
• tlenoterapię domową
• aktualne infekcje
• gorączkę
• krwioplucie
• wcześniejsze powikłania po procedurach endoskopowych.

Przed samym badaniem należy potwierdzić tożsamość pacjenta, rodzaj planowanej procedury oraz kompletność wymaganej dokumentacji. Ważne jest również upewnienie się, że pacjent otrzymał informacje dotyczące celu, przebiegu i możliwych następstw badania. Jeśli pielęgniarka zauważy, że chory nadal nie rozumie, dlaczego procedura ma być wykonana lub czego może się po niej spodziewać, przekazuje tę informację lekarzowi.

Badania, które należy wykonać przed bronchofiberoskopią:

• badania oceniające układ krzepnięcia i ryzyko krwawienia - APTT, INR, liczba płytek krwi
• badania w kierunku zakażeń wirusowych, np. HBS
• RTG klatki piersiowej
• EKG
• spirometria
• gazometria krwi tętniczej (u chorych z niewydolnością oddechową).

Pacjent nie powinien spożywać pokarmów 4-6 godzin przed badaniem i nie pić czystych płynów ≥2 godziny przed badaniem – zalecenia mogą różnić się w zależności od ośrodka wykonującego zabieg.. 

Przed badaniem ocenia się podstawowe parametry życiowe: ciśnienie tętnicze, tętno, saturację, częstość oddechów oraz ogólny stan pacjenta. U pacjentów z chorobami układu oddechowego szczególnie ważna jest wyjściowa saturacja i informacja, czy chory wymaga tlenoterapii.  U chorych na astmę przed wykonaniem bronchoskopii można podać lek rozszerzający oskrzela.

Kolejnym krokiem jest zapewnienie dostępu dożylnego poprzez założenie kaniuli. Następnie przygotowanie monitorowania oraz upewnienie się, że pacjent nie będzie prowadził pojazdów po zakończeniu badania. Warto także omówić z pacjentem konieczność zapewnienia transportu i opieki osoby dorosłej, jeśli takie zalecenia obowiązują po zastosowaniu leków sedacyjnych. 

Pacjent powinien wiedzieć, że podczas badania może odczuwać ucisk, kaszel, potrzebę odchrząknięcia, przejściowe uczucie duszności lub drapania w gardle. Warto spokojnie wyjaśnić, że personel będzie monitorował jego stan, a w razie potrzeby poda tlen, odessie wydzielinę lub przerwie procedurę zgodnie z decyzją lekarza. Dobrze jest uprzedzić pacjenta, że po zastosowaniu znieczulenia miejscowego gardło może być zdrętwiałe, a po badaniu przez pewien czas nie powinien jeść ani pić, dopóki nie wróci bezpieczne połykanie. Taka informacja zmniejsza ryzyko aspiracji i ogranicza niepokój pacjenta, który po badaniu może być zdziwiony zmianą czucia w gardle.

Rola pielęgniarki w trakcie procedury

Podczas procedury pielęgniarka uczestniczy w przygotowaniu stanowiska, sprzętu, leków, materiałów do pobrania próbek oraz dokumentacji. W zależności od organizacji pracowni może asystować przy bronchoskopii, monitorować pacjenta, wspierać lekarza wykonującego procedurę i dbać o prawidłowe przekazanie pobranego materiału do badań.

W czasie badania ważna jest ciągła obserwacja pacjenta. Należy zwracać uwagę na monitorowane parametry (saturacja, tętno, ciśnienie tętnicze, częstość oddechów), kolor skóry, tor oddychania, niepokój, potliwość, kaszel, krwioplucie, reakcje bólowe, zaburzenia świadomości oraz tolerancję pozycji, a u pacjentów obciążonych kardiologicznie również monitorowanie EKG.

Opieka bezpośrednio po badaniu

Po zakończeniu procedury pacjent powinien pozostać pod obserwacją do czasu stabilizacji stanu ogólnego, powrotu bezpiecznego połykania oraz ustąpienia działań leków zastosowanych podczas badania. Szczególnej uwagi wymagają pacjenci po sedacji, po biopsji, z wyjściowo niską saturacją, niewydolnością oddechową, chorobami sercowo-naczyniowymi, krwiopluciem lub nasilonym kaszlem.

W pierwszym okresie po badaniu należy monitorować parametry życiowe (tętno, ciśnienie tętnicze), tor oddychania, saturację, poziom świadomości, ból, kaszel, obecność krwi w plwocinie oraz ogólną tolerancję procedury. Pacjent powinien być poinformowany, że niewielkie podkrwawianie po pobraniu materiału może się zdarzyć, ale obfite krwioplucie, narastająca duszność, ból w klatce piersiowej, sinica, omdlenie lub gorączka wymagają pilnej oceny.

Po znieczuleniu miejscowym gardła pacjent nie powinien jeść ani pić do czasu powrotu odruchów ochronnych i możliwości bezpiecznego połykania. W praktyce decyzja o czasie rozpoczęcia przyjmowania płynów powinna być zgodna z procedurą ośrodka i oceną stanu pacjenta (najczęściej jest to czas powyżej 2 godzin).

Pacjent po biopsji wymaga szczególnej obserwacji w kierunku krwawienia i odmy opłucnowej. Niepokojące objawy to narastająca duszność, ból w klatce piersiowej, spadek saturacji, tachykardia, bladość, niepokój, jednostronne osłabienie szmeru pęcherzykowego lub nagłe pogorszenie stanu ogólnego. W takiej sytuacji należy niezwłocznie powiadomić lekarza. 

Edukacja pacjenta przed wypisem

Przed opuszczeniem pracowni lub oddziału pacjent powinien otrzymać jasne zalecenia. Należy poinformować go, kiedy może jeść i pić, czego unikać po sedacji, kiedy może wrócić do zwykłej aktywności oraz jakie objawy powinny skłonić go do pilnego kontaktu z lekarzem lub zgłoszenia się po pomoc. Po sedacji pacjent nie powinien prowadzić pojazdów, obsługiwać maszyn, podejmować ważnych decyzji ani pić alkoholu przez czas określony w zaleceniach. Powinien także mieć zapewniony bezpieczny powrót do domu, jeśli badanie odbywało się ambulatoryjnie.

Objawy alarmowe po bronchoskopii to przede wszystkim: 

• nasilająca się duszność
• ból w klatce piersiowej
• obfite krwioplucie
• omdlenie
• sinica
• wysoka gorączka
• dreszcze
• nasilony kaszel
• trudność w oddychaniu lub pogorszenie samopoczucia po wcześniejszej poprawie.

Szczególnej uwagi wymagają pacjenci z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, astmą, niewydolnością oddechową, chorobami serca, zaburzeniami rytmu, obturacyjnym bezdechem sennym, otyłością olbrzymią, niską saturacją wyjściową, krwiopluciem, zaburzeniami krzepnięcia, leczeniem przeciwkrzepliwym lub przeciwpłytkowym oraz pacjenci w podeszłym wieku.

Niepokojące są również sytuacje, gdy pacjent po badaniu staje się senny, splątany, siny, bardzo niespokojny, skarży się na ból w klatce piersiowej, ma narastającą duszność, saturacja spada mimo tlenoterapii albo pojawia się obfita ilość krwi w odkrztuszanej wydzielinie. W takich przypadkach pielęgniarka konieczne jest szybkie poinformowanie lekarza i wdrożenie działań zgodnie z procedurą oddziału.

W endoskopowych procedurach pulmonologicznych pielęgniarka pełni rolę znacznie szerszą niż „asysta do badania”. To osoba, która przygotowuje pacjenta, rozpoznaje jego lęk, sprawdza bezpieczeństwo, monitoruje stan chorego, obserwuje reakcję na sedację i znieczulenie miejscowe, uczestniczy w pobieraniu i zabezpieczaniu materiału, dokumentuje przebieg opieki oraz edukuje pacjenta po zakończeniu procedury. 

Pamiętajmy, że dobrze przygotowany pacjent jest spokojniejszy, lepiej współpracuje i szybciej zgłasza niepokojące objawy. Dobrze przygotowany zespół szybciej reaguje na powikłania. Właśnie dlatego pielęgniarska część opieki nad pacjentem poddawanym bronchoskopii i innym procedurom endoskopowym w pulmonologii jest jej ważnym elementem.

Źródła: 

1. Sładek K. Bronchoskopia - cz. 1. Wskazania, przeciwwskazania, powikłania. Medycyna Praktyczna 2020. https://www.mp.pl/pulmonologia/praktyka-kliniczna/zabiegi/253700,bronchoskopia-cz-1-wskazania-przeciwwskazania-powiklania dostęp: 19.06.2026
2. Sładek K. Bronchoskopia - cz. 2. Przygotowanie pacjenta i wykonanie badania. Medycyna Praktyczna 2020.https://www.mp.pl/pulmonologia/praktyka-kliniczna/zabiegi/253703,bronchoskopia-cz-2-przygotowanie-pacjenta-i-wykonanie-badania dostęp: 19.06.2026
3. Bambrowicz, J., Cierzniakowska, K., Szewczyk, M., Popow, A., Banaszkiewicz, Z., & Jawień, A. (2011). Endoscopic examinations and nursing care for patients in endoscopy unit. Badania endoskopowe i opieka pielęgniarska nad chorym w pracowni endoskopii. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing, 5(1), 1-6. https://www.termedia.pl/Badania-endoskopowe-i-opieka-pielegniarska-nad-chorym-w-pracowni-endoskopii,50,16691,1,0.html dostęp: 19/06.2026
4. Kasper. Ł. Andrychiewicz A. Borowiecka A. Pracownia bronchoskopowa. Medycyna Praktyczna 2017. https://www.mp.pl/pulmonologia/praktyka-kliniczna/zabiegi/164774,pracownia-bronchoskopowa dostęp: 19.06.2026
5. Wyderka M. Napierała M. Pielęgniarka w pracowni endoskopowej. Pielęgniarstwo Polskie nr 1 (59) 2016. https://pielegniarstwo.ump.edu.pl/uploads/2016/1/18_1_59_2016.pdf dostęp: 19.06.2026