Przygotowanie pacjenta do i opieka po gastroskopii: obowiązki pielęgniarki, monitorowanie, najczęstsze powikłania i edukacja pacjenta

Przygotowanie pacjenta do gastroskopii – kluczowe zadania pielęgniarki

Procedurę zaczyna się od weryfikacji tożsamości pacjenta, wskazania do badania i krótkiej oceny ryzyka. W praktyce to oznacza: 

• czy pacjent ma choroby układu krążenia/oddechowego, obturacyjny bezdech senny, otyłość (szczególnie znaczna), choroby neurologiczne zaburzające połykanie, refluks z aspiracjami w wywiadzie, 
• przebyte ciężkie reakcje na leki, alergie (zwłaszcza na lidokainę i opioidy/benzodiazepiny), 
• czy pacjent przyjmował alkohol/środki psychoaktywne. 

Jeśli w planie jest sedacja, szczególnie ważne jest wczesne wychwycenie pacjentów wysokiego ryzyka (np. obturacyjny bezdech senny, BMI ≥35), bo u nich częściej potrzebne jest „wzmocnione” monitorowanie.  

Następnie warto ocenić przygotowanie dietetyczne. W zależności od ośrodka, placówki są różne instrukcje, ale zasada jest wspólna: pacjent ma być na czczo zgodnie z procedurą jednostki. Najczęściej oznacza to kilkugodzinną przerwę od posiłków i płynów (u części ośrodków: dłużej dla pokarmów stałych, krócej dla klarownych płynów). Jeśli przygotowanie jest niepewne, nie „przymykamy oka”, lecz warto zgłosić to lekarzowi/endoskopiście, bo zwiększa to ryzyko zachłyśnięcia, szczególnie przy sedacji.  

Kolejna krytyczna sprawa to leki. Pielęgniarka nie decyduje samodzielnie o odstawieniu przeciwkrzepliwych czy przeciwpłytkowych, ale musi umieć wychwycić ryzyko i dopilnować, żeby decyzja była podjęta świadomie. W praktyce warto pytać o: 

• doustne antykoagulanty 
• warfarynę/acenokumarol, 
• heparyny, 
• aspirynę, 
• klopidogrel/tikagrelor/prasugrel. 

Sama gastroskopia diagnostyczna z biopsją zwykle jest procedurą o niższym ryzyku krwawienia niż zabiegi terapeutyczne, ale zasady postępowania zależą od wskazania i planowanego zakresu (biopsje, polipektomia, tamowanie krwawienia, poszerzanie zwężeń itd.). Dlatego w wywiadzie najważniejsze jest: jakie leki pacjent bierze, kiedy ostatnia dawka, czy są wskazania kardiologiczne wysokiego ryzyka (stent, migotanie przedsionków z wysokim ryzykiem udaru, przebyta zakrzepica), a następnie odnotowanie, przekazanie lekarzowi i działanie zgodnie z procedurami placówki.  

W przypadku pacjentów z cukrzycą warto zapytać o insulinę i leki doustne oraz o epizody hipoglikemii. Tu kluczowe jest ustalenie (z zespołem) bezpiecznego planu na czas bycia na czczo: kontrola glikemii przed badaniem, ewentualna korekta dawek, zabezpieczenie na wypadek hipoglikemii. W praktyce endoskopii pacjent „na czczo + stres” to bardzo częsty przepis na wahania glikemii.

Pacjent dopełnia formalności podpisując zgodę. Przed wejściem do pracowni endoskopii następuje przygotowanie pacjenta: zdejmowane są protezy zębowe, luźne elementy w jamie ustnej, biżuteria/kolczyki w obrębie twarzy, okulary, a jeśli jest sedacja, zwykle zapewnienie dostępu żylnego (zgodnie ze standardem ośrodka). 

Przebieg gastroskopii i monitorowanie pacjenta

Badanie trwa od kilku do kilkunastu minut. Gastroskopię zwykle przeprowadza się w pozycji leżącej na lewym boku. Po miejscowym znieczuleniu gardła za pomocą lidokainy w aerozolu zakłada się między szczęki plastikowy ustnik. Następnie lekarz wprowadza do jamy ustnej gastroskop, a pacjent wykonuje ruch połykowy. Podczas gastroskopii pomocne może być skupienie się na regularnym oddechu, co zmniejsza pojawiający się często odruch wymiotny. W trakcie gastroskopii pielęgniarka jest „oczami” zespołu na pacjenta. Nawet jeśli badanie trwa krótko, największe ryzyka medyczne dotyczą zwykle nie samego endoskopu, tylko sedacji i oddychania. Aktualne zalecenia dotyczące sedacji w endoskopii podkreślają, że pacjenci, także bez sedacji lub z minimalną sedacją, powinni mieć monitorowane podstawowe parametry (tętno, ciśnienie, saturacja, częstość oddechów), a przy sedacji należy rozważać tlen i monitorować komfort/sedację w sposób ciągły.  W praktyce warto obserwować: drożność dróg oddechowych, pracę oddechową, kolor skóry, reakcję na bodźce, poziom uspokojenia, odruchy obronne, a także tolerancję procedury (niepokój, odruch wymiotny, kaszel). Jeśli endoskopista jednocześnie podaje sedację i wykonuje procedurę, standard bezpieczeństwa zakłada obecność drugiego przeszkolonego członka zespołu do monitorowania pacjenta.  

Najczęstsze powikłania i edukacja pacjenta po gastroskopii

Ważna praktyczna zasada: po znieczuleniu gardła pacjent nie powinien jeść ani pić, dopóki nie wróci czucie i odruch połykania (ryzyko zachłyśnięcia). Po sedacji pacjent nie powinien samodzielnie prowadzić pojazdów ani podejmować ważnych decyzji przez czas zalecony przez ośrodek (często do końca dnia) i powinien mieć zapewnioną osobę towarzyszącą, jeśli to standard jednostki.

Najczęstsze problemy po gastroskopii są zwykle łagodne: ból gardła, chrypka, wzdęcie, odbijanie, dyskomfort w nadbrzuszu. One wymagają wsparcia i wyjaśnienia pacjentowi, ale nie są alarmowe. Powikłania, które wymagają czujności, to przede wszystkim:

• powikłania oddechowe i aspiracja (kaszel, duszność, spadek saturacji, gorączka po kilku godzinach, nasilająca się duszność) - ryzyko rośnie przy sedacji i nieprawidłowym przygotowaniu na czczo
• powikłania krążeniowe po sedacji: spadki ciśnienia, bradykardia, zaburzenia rytmu (szczególnie u pacjentów z chorobą serca) - wymagają monitorowania i reakcji zgodnie z procedurą oddziału/ośrodka
• krwawienie (częściej po interwencjach i biopsjach niż po samej diagnostyce): smoliste stolce, fusowate wymioty, świeża krew, ważne jest też powiązanie z lekami przeciwkrzepliwymi/przeciwpłytkowymi 
• perforacja (rzadka, ale krytyczna): silny, narastający ból w klatce piersiowej lub brzuchu, duszność, objawy otrzewnowe, tachykardia, spadek ciśnienia, gorączka – tu działania muszą być podejmowane w trybie pilnym
• reakcje alergiczne na leki lub środki miejscowe: pokrzywka, świszczący oddech, obrzęk, spadek ciśnienia - postępowanie jak w standardzie anafilaksji

Edukacja po gastroskopii ma jeden cel: pacjent ma wiedzieć, co jest normalne, a co wymaga kontaktu z placówką lub SOR. W praktyce informujemy pacjenta, że lekki ból gardła i wzdęcie mogą się zdarzyć, ale powinien pilnie szukać pomocy, jeśli pojawią się: nasilający się ból brzucha lub klatki piersiowej, duszność, gorączka, krwawe lub fusowate wymioty, smoliste stolce, omdlenie, narastające osłabienie.

Jeśli pacjent ma leki przeciwkrzepliwe/przeciwpłytkowe, ważna jest jasna informacja, kiedy je wznowić, stosownie do decyzji lekarza oraz zaleceń jednostki.

Źródła:

1. Wiercińska M. Gastroskopia: wskazania, przygotowanie i przebieg badania. Medycyna Praktyczna 2023. https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/51054,gastroskopia dostęp: 3.01.2026
2. Wskaźniki jakości w endoskopii górnego odcinka przewodu pokarmowego – wytyczne grupy roboczej Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii. Gastroenterologia Praktyczna 3/2014 https://ptg-e.org.pl/wp-content/uploads/2022/03/wskazniki_jakosci_endoskopia_gopp.pdf dostęp: 3.01.2026
3. A.M. Veitch, G. Vanbiervliet, A.H. Gershlick i wsp. Endoscopy in patients on antiplatelet or anticoagulant therapy, including direct oral anticoagulants: British Society of Gastroenterology (BSG) and European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) guidelines. Endoscopy, 2016; 48: 385–402 Endoskopia przewodu pokarmowego u chorych przyjmujących leki przeciwzakrzepowe. Cz. 1. Leki przeciwpłytkowe. Medycyna Praktyczna 2017. https://www.mp.pl/zakrzepica/wytyczneartykuly/wytyczne/164020,endoskopia-przewodu-pokarmowego-u-chorych-przyjmujacych-leki-przeciwzakrzepowe dostęp: 3.01.2026
4. Bambrowicz J, Cierzniakowska K, Szewczyk M, Popow A, Banaszkiewicz Z, Jawień A. Endoscopic examinations and nursing care for patients in endoscopy unit. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2011;5(1):1-6. https://www.termedia.pl/Badania-endoskopowe-i-opieka-pielegniarska-nad-chorym-w-pracowni-endoskopii,50,16691,1,0.html dostęp: 3.01.2026