Zasady przygotowania pacjentki do samoopieki w domu po mastektomii - wskazówki dla pielęgniarek

Zasady przygotowania pacjentki do samoopieki

Podstawowe zasady przygotowania pacjentki do samoopieki po mastektomii skupiają się na:

1. Edukacji na temat pielęgnacji rany i zasadach higieny rany pooperacyjnej - zwrócenia uwagi na dokonywanie codziennego przeglądu rany oraz podkreślenie osuszania rany (pacjentka powinna przykładać do skóry miękki, jednorazowy ręcznik papierowy lub czystą, suchą gazę, nie trąc skóry). Warto również przekazać instrukcję zakładania jałowego opatrunku, częstotliwość zmiany (codziennie, a w razie przesiąknięcia natychmiast) oraz przedstawić różne rodzaje opatrunków dostępnych w aptekach (np. gaziki, opatrunki hydrożelowe, opatrunki samoprzylepne) i pomóc dobrać najbardziej odpowiedni.

Uwaga praktyczna: 

Rekomenduj delikatne przemywanie rany letnią wodą z użyciem łagodnego, bezzapachowego mydła (np. mydła dziecięcego) lub specjalistycznego preparatu antyseptycznego zaleconego przez lekarza.  W działaniach edukacyjnych dotyczących higieny rany pooperacyjnej warto również przekazać szczegółowe informacje dotyczące objawów świadczących o zakażeniu – m.in. narastające zaczerwienienie skóry wokół rany, uczucie pulsowania, zwiększający się ból, podwyższona temperatura ciała, obrzęk, pojawienie się ropnej, żółtozielonej wydzieliny, nieprzyjemny zapach, a także uczucie ogólnego osłabienia. 

Uwaga praktyczna:

W razie wystąpienie powyższych objawów pacjentka powinna jak najszybciej skontaktować się z lekarzem prowadzącym lub pielęgniarką poz. W sytuacjach pilnych – nie czekać na planowaną wizytę kontrolną, tylko zgłosić się do najbliższego punktu pomocy medycznej lub SOR.

2. Edukacji na temat ćwiczeń fizycznych – w rozmowie można posłużyć się przegotowanym planem ćwiczeń usprawniających kończynę górną po stronie operowanej. Proste ćwiczenia pasywne i czynno-bierne pacjentka może wykonywać już w pierwszych dniach po operacji, np. zginanie i prostowanie palców, delikatne unoszenie ramienia przy wsparciu drugiej ręki, przesuwanie rąk po ścianie (ćwiczenie „chodzenia palcami”). Z czasem mogą pojawiać się ćwiczenia aktywne, np. powolne unoszenie ręki do góry na wysokość barku, a następnie powyżej głowy, w miarę możliwości czy ruchy okrężne barkiem, najpierw niewielkie, następnie coraz szersze, zawsze w zakresie bezbólowym. Ćwiczenia te poprawiają zakres ruchu w stawie

ramiennym i zapobiegają zesztywnieniu stawu. Do zestawu ćwiczeń warto dodać ćwiczenia zginania i prostowania łokcia oraz nadgarstka, co pomoże w utrzymaniu pełnej ruchomości kończyny, a także wspiera odpływ chłonki, przeciwdziałając obrzękom. Zalecane są także ćwiczenia izometryczne, np. delikatne napinanie mięśni ramienia bez wykonywania ruchu, co sprzyja ich wzmocnieniu bez ryzyka przeciążenia.

Uwaga praktyczna:

Pacjentka może również wykonywać ćwiczenia z użyciem lekkiej gumowej piłeczki (np. o średnicy 5–7 cm), takie jak delikatne ściskanie jej w dłoni po stronie operowanej. Ruch ten wspomaga krążenie krwi i limfy oraz zapobiega zastojom.

Ważne, aby podkreślić znaczenie regularności ćwiczeń – początkowo kilkuminutowe sesje 3–5 razy dziennie, zawsze po wcześniejszym rozgrzaniu stawu. Wraz z poprawą sprawności można wydłużać czas ćwiczeń do 15–20 minut. Ważne, aby pacjentka ćwiczyła w spokojnym tempie, oddychała równomiernie i nie wykonywała ruchów z wysiłkiem lub bólem. Regularność oraz delikatność wykonywanych ruchów są kluczowe dla osiągnięcia pełnego efektu rehabilitacyjnego oraz uniknięcia powikłań, takich jak ograniczenie ruchomości, przykurcze czy rozwój zespołu bolesnego barku (tzw. "zamrożonego barku"). Można również omówić możliwości skorzystania z profesjonalnej rehabilitacji onkologicznej oraz fizjoterapeuty specjalizującego się w pracy z pacjentkami po mastektomii.

3. Edukacji na temat zapobieganiu obrzękowi limfatycznemu – działania w zakresie profilaktyki obrzęku limfatycznego mają bardzo duże znaczenie, zwłaszcza w sytuacji, gdy podczas operacji usunięto węzły chłonne pachowe. Obrzęk limfatyczny to przewlekły stan wynikający z zaburzenia odpływu chłonki, który prowadzi do nagromadzenia się płynu w tkankach, najczęściej w obrębie kończyny górnej po stronie operowanej. Nieleczony może powodować ból, ograniczenie ruchomości, pogrubienie skóry oraz zwiększone ryzyko infekcji (np. róży).

Uwaga praktyczna:

Szczegółowe zalecenia profilaktyczne obejmują unikanie dźwigania ciężkich przedmiotów (powyżej 2–3 kg), wykonywania nagłych lub forsownych ruchów ręką po stronie operowanej, a także noszenia odzieży i biżuterii uciskającej tę kończynę. Pacjentka powinna unikać iniekcji, pomiaru ciśnienia oraz pobierania krwi z tej ręki. Wskazane jest noszenie odzieży z naturalnych, przewiewnych materiałów oraz unikanie długotrwałego przebywania w wysokiej temperaturze (np. sauny, gorące kąpiele), która może sprzyjać rozszerzaniu naczyń limfatycznych i nasileniu obrzęku.

Pielęgniarka może przedstawić praktyczne techniki automasażu limfatycznego, wykonywanego codziennie – najlepiej rano lub wieczorem – w celu pobudzenia krążenia limfy. Masaż należy wykonywać łagodnymi, przesuwającymi ruchami dłoni w kierunku węzłów chłonnych, zaczynając od obszarów nieobjętych obrzękiem. Zaleca się również naukę prawidłowego układania kończyny podczas odpoczynku – powinna być lekko uniesiona powyżej poziomu serca. Jeśli to możliwe, można zasugerować kontakt z fizjoterapeutą, który w profesjonalny sposób nauczy zasad drenażu limfatycznego i dobierze indywidualne zalecenia, w tym ewentualne stosowanie odzieży uciskowej (np. rękawów kompresyjnych). 

4. Zaleceń dotyczących ubioru i bielizny – należy zwrócić uwagę na znaczenie odpowiedniego doboru ubrań – powinny być luźne, bezszwowe w okolicach blizny, najlepiej z przewiewnych tkanin naturalnych (np. bawełna, bambus), które zmniejszają ryzyko podrażnień, nadmiernego pocenia i infekcji skórnych. Wskazana jest rezygnacja z obcisłych dekoltów, sztywnych guzików lub szwów w miejscu blizny oraz ubrań zakładanych przez głowę – lepiej sprawdzają się koszule lub bluzy zapinane z przodu, które nie wymagają unoszenia operowanej ręki.

Kluczowy jest dobór specjalistycznej bielizny pooperacyjnej, zaprojektowanej z myślą o pacjentkach po mastektomii. Takie biustonosze powinny mieć szerokie, miękkie ramiączka, bez uciskających fiszbin, miękkie miseczki oraz płaskie szwy, aby nie podrażniać wrażliwej skóry w okolicy blizny. Ważne, by biustonosz stabilnie podtrzymywał pierś lub protezę piersiową, nie powodując ucisku ani otarć. Niektóre modele posiadają specjalne kieszonki na protezy, co zwiększa komfort noszenia i poczucie symetrii.

Uwaga praktyczna:

Na rynku dostępnych jest wiele modeli – zarówno klasyczne, jak i bardziej nowoczesne, z estetycznym wykończeniem, które pomagają przywrócić poczucie kobiecości. Warto wspomnieć, że wiele firm oferuje refundowane modele, dostępne za pośrednictwem NFZ, co może być istotną informacją z punktu widzenia kosztów leczenia.

5. Wsparcia psychologicznego – warto uświadomić pacjentce, że mastektomia może wiązać się z szerokim wachlarzem reakcji emocjonalnych: od smutku, lęku i gniewu po poczucie straty tożsamości, kobiecości czy obniżoną samoocenę. Są to reakcje naturalne i często występujące, a ich przeżywanie nie świadczy o słabości, lecz o głęboko ludzkim sposobie reagowania na stratę i zmianę. Warto zachęcać pacjentkę do otwartości wobec siebie i swoich emocji, do pozwolenia sobie na płacz, rozmowę, a nawet chwilowy bunt – wszystko to może być częścią procesu zdrowienia psychicznego. Warto również wspomnieć o wpływie leczenia hormonalnego i chemioterapii na nastrój oraz o możliwych objawach depresji, takich jak przewlekły smutek, bezsenność, brak apetytu czy utrata zainteresowania codziennymi aktywnościami.

Uwaga praktyczna:

Warto wskazać pacjentce dostępne formy wsparcia psychologicznego, takie jak konsultacje z psychoonkologiem, uczestnictwo w grupach wsparcia, informacje o lokalnych stowarzyszeniach pacjentek po mastektomii oraz fundacjach oferujących bezpłatną pomoc, podkreślając przy tym, że korzystanie z takiej pomocy nie jest oznaką słabości, ale przejawem troski o siebie.

Źródła:

1. Klimaszewska K. Krajewska-Kułak (red.) Rola zespołu interdyscyplinarnego w opiece nad pacjentami
2. Onkologicznymi. Tom IV. Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku 2024. https://www.umb.edu.pl/photo/pliki/WNoZ_jednostki/wnoz-z-zintegrowanej-opieki-medycznej/monografie/onkologiczna_t._4.pdf dostęp: 13.04.2025. str 138 – rozdział pt: Rola pielęgniarki w opiece nad pacjentką po zabiegu mastektomii.
3. Masri J Padhke S. Epidemiologia raka piersi i aktualne zasady postępowania. Przegląd piśmiennictwa i zagadnień klinicznych. Medycyna Praktyczna 2023. https://www.mp.pl/ginekologia/wytyczne/inne/328361,epidemiologia-raka-piersi-i-aktualne-zasady-postepowania-przeglad-pismiennictwa-i-zagadnien-klinicznych dostęp: 13.04.2025
4. Szpurtacz K Jakość życia kobiet po mastektomii. Pielęgniarstwo Polskie 2016;3(61):397–402. http://www.pielegniarstwo.ump.edu.pl/article.php?id=244 dostęp: 13.04.2025
5. Kapusta A, Kaczyńska A, Panczyk M, Belowska J, Zarzeka A, Gotlib J Ocena wiedzy pacjentek oddziału chirurgicznego na temat zasad samoopieki po zabiegu mastektomii. Piel Pol. 2016;2(60):180–187.
6. http://www.pielegniarstwo.ump.edu.pl/article.php?id=214 dostęp: 13.04.2025