Ból kończyny u dziecka – kiedy myśleć o urazie, a kiedy o chorobie ogólnoustrojowej?

Ból pourazowy – najczęstsza przyczyna

U dzieci, szczególnie aktywnych, ból kończyny najczęściej wynika z urazu mechanicznego: upadku, skręcenia, przeciążenia lub stłuczenia. W wywiadzie zwykle pojawia się informacja o konkretnym zdarzeniu, a objawy ograniczają się do jednej okolicy.

W praktyce pielęgniarskiej kluczowe jest nie tylko ustalenie faktu urazu, ale również jego mechanizmu. Inaczej interpretujemy ból po klasycznym upadku z wysokości, inaczej po skręceniu stawu skokowego, a jeszcze inaczej po przeciążeniu sportowym. Pielęgniarka może zaobserwować, czy dziecko unika obciążania kończyny, czy występuje asymetria w poruszaniu się (np. utykanie), a także czy na skórze widać zasinienia, otarcia lub inne ślady urazu. Pomocna bywa palpacyjna ocena tkanek miękkich – obrzęk, ocieplenie, bolesność uciskowa pozwalają różnicować powierzchowny uraz od głębszych uszkodzeń. Cechy charakterystyczne bólu pourazowego to: nagły początek po zdarzeniu, obrzęk, zasinienie lub deformacja, ograniczenie ruchomości i niechęć do poruszania kończyną, nasilenie bólu przy dotyku, ucisku lub próbie obciążenia, miejscowe ocieplenie i zwiększone napięcie tkanek.

Ból pourazowy wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, gdy:

• występuje zniekształcenie kończyny,
• dziecko nie może stanąć na nodze lub ruszyć ręką,
• widoczne są oznaki złamania (np. patologiczna ruchomość, trzeszczenie kości),
• ból nasila się mimo chłodzenia i odpoczynku,
• ból nie ustępuje po 24–48 godzinach.

Wskazówki praktyczne:

• warto zapytać rodziców o mechanizm urazu i moment pojawienia się bólu,
• wskazana jest ocena czy dziecko reaguje nieadekwatnie silnym bólem (może to sugerować uszkodzenie kości),
• można uwagę na zmiany w zachowaniu – unikanie zabawy, płaczliwość, brak apetytu mogą świadczyć o nasilonym bólu,
• jeśli podejrzewamy złamanie, nie próbujemy prostować kończyny - unieruchamiamy ją w pozycji zastanej,
• informujemy rodziców o konieczności obserwacji obrzęku i koloru skóry po założeniu opatrunku lub szyny.

Ból kończyny jako objaw choroby ogólnoustrojowej

Nie zawsze jednak ból kończyny oznacza uraz. Może on towarzyszyć licznym schorzeniom, w tym zapalnym, zakaźnym, reumatycznym, hematologicznym czy nowotworowym. Dla pielęgniarki ważne jest rozpoznanie kontekstu występowania bólu – czy ma on charakter nagły i miejscowy, czy też pojawia się stopniowo, bez uchwytnej przyczyny. 

W codziennej praktyce szczególną uwagę należy zwracać na objawy towarzyszące: gorączkę, apatię, brak apetytu, zmniejszoną aktywność, a także na symetrię objawów – ból obejmujący obie kończyny jest częściej wynikiem choroby ogólnoustrojowej niż izolowanego urazu. Najczęstsze przyczyny ogólnoustrojowe:

• infekcje wirusowe i bakteryjne - przejściowy ból mięśni lub stawów, często w przebiegu infekcji dróg oddechowych, grypy czy anginy paciorkowcowej. Ból ustępuje wraz z poprawą stanu ogólnego. W obserwacji pielęgniarskiej istotne jest monitorowanie temperatury ciała i poziomu aktywności dziecka
• młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS) - przewlekłe zapalenie jednego lub kilku stawów, poranna sztywność, obrzęk, utrzymujący się dyskomfort. Dziecko może skarżyć się na trudności z poruszaniem po przebudzeniu. Warto notować czas trwania i nasilenie objawów, obserwować ograniczenie ruchomości oraz reakcję na leki przeciwzapalne.
• nowotwory układu krwiotwórczego (np. białaczka) - bóle kostne, często nocne, towarzyszące osłabieniu, gorączce, bladości i powiększeniu węzłów chłonnych. Warto zwrócić uwagę na zmiany w zachowaniu dziecka, zwiększoną męczliwość i nawracające infekcje. To sytuacje wymagające pilnego skierowania do lekarza.
• choroby metaboliczne lub hematologiczne - bóle nawracające, symetryczne, często bez uchwytnej przyczyny miejscowej, nasilające się przy infekcjach lub odwodnieniu. 

Wskazówki praktyczne – na co zwrócić uwagę:

• przyczyny ogólnoustrojowe, np. jeśli ból nie jest powiązany z urazem lub obejmuje kilka stawów
• w przypadku gorączki i bólu stawu nie wykonywać masażu ani rozgrzewania, gdyż może to nasilić proces zapalny
• każdy niepokojący objawy należy zgłaszać lekarzowi, np. nasilający się ból nocny, gorączkę powyżej 38,5°C, brak apetytu, bladość skóry, powiększenie węzłów chłonnych.

Objawy alarmowe, które mogą wskazywać na poważne procesy chorobowe. 

• gorączka, nocne poty, utrata masy ciała - mogą sugerować infekcję o charakterze przewlekłym, proces zapalny, hematologiczną chorobę nowotworową lub chorobę autoimmunologiczną
• ból nocny budzący dziecko ze snu - typowy dla nowotworów kości, zapaleń szpiku, ale także ciężkich infekcji stawowych. Nocne bóle wymagają zawsze dalszej diagnostyki
• ograniczenie ruchomości niepoprzedzone urazem - może świadczyć o zapaleniu stawu, zajęciu struktur mięśniowych lub neurologicznych. Warto ocenić, czy objawy są jednostronne, czy symetryczne
• asymetria w wyglądzie kończyn - obrzęk, różnice w długości lub objętości mogą wskazywać na proces zapalny, zakrzepicę lub guz tkanek miękkich
• powiększone węzły chłonne - sugerują infekcje układowe, choroby hematologiczne lub onkologiczne
• objawy neurologiczne (osłabienie, drętwienie, zaburzenia chodu) - mogą wskazywać na ucisk struktur nerwowych, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub choroby neuromięśniowe.

Każdy z wymienionych objawów wymaga udokumentowania i natychmiastowego zgłoszenia lekarzowi. W przypadku bólu nocnego i objawów ogólnych należy niezwłocznie przerwać postępowanie zachowawcze i skierować dziecko do dalszej diagnostyki. W takich sytuacjach konieczna jest pilna konsultacja lekarska oraz dalsza diagnostyka obrazowa (RTG, USG, MRI) i laboratoryjna (morfologia, OB, CRP, enzymy mięśniowe, badania immunologiczne). Szybkie rozpoznanie jest kluczowe, ponieważ opóźnienie diagnostyki może prowadzić do pogorszenia stanu dziecka lub przeoczenia chorób o potencjalnie ciężkim przebiegu.

Innym przykładem bólu kończyn u dzieci są tzw. bóle wzrostowe. Jest to częsta, łagodna dolegliwość występująca u dzieci w wieku 3–12 lat, najczęściej w okresach intensywnego wzrostu. Zazwyczaj pojawiają się wieczorem lub w nocy, obejmując obie kończyny - najczęściej uda, golenie lub kolana. Dziecko może budzić się z płaczem, ale rano zwykle czuje się dobrze, a objawy całkowicie ustępują. Ich przyczyna nie jest w pełni poznana, uważa się, że wynikają z przeciążenia mięśni i przyczepów ścięgnistych podczas aktywnego dnia, a nie z samego procesu wzrastania kości.

Nie towarzyszą im objawy zapalne (obrzęk, zaczerwienienie, gorączka), a badania laboratoryjne są prawidłowe. Jeśli jednak ból utrzymuje się stale, występuje w jednym miejscu, nasila się lub dziecko zaczyna utykać - konieczna jest konsultacja lekarska w celu wykluczenia innych chorób.

W opiece pielęgniarskiej i rodzicielskiej pomocne są: delikatny masaż, ciepły okład, rozciąganie mięśni i zapewnienie dziecku odpoczynku po aktywnym dniu. Wsparcie emocjonalne ma duże znaczenie - ból wzrostowy jest realny, ale przemijający, a uspokojenie dziecka i jego rodziców często przynosi najlepszy efekt terapeutyczny.

Źródła:

1. Olesińska E. Ból kończyn u dziecka: przyczyny objawy i leczenie. Medycyna Praktyczna 2022. https://www.mp.pl/pacjent/objawy/138976,bol-konczyn dostęp: 03.10.2025
2. Kram M. Kurylak A. Ból w przebiegu choroby nowotworowej u dzieci i młodzieży. Współczesna Onkologia (2006) vol. 10; 7 (344–348) https://www.termedia.pl/Cancer-pain-in-children-and-adolescents,3,6599,0,1.html dostęp: 3.10.2025
3. Gazda A. Ból wzrostowy u dziecka a objawy alarmowe. Jak powinno wyglądać postępowanie? Pediatria po Dyplomie 2024/05. https://podyplomie.pl/pediatria/40924,bol-wzrostowy-u-dziecka-a-objawy-alarmowe-jak-powinno-wygladac-postepowanie?srsltid=AfmBOoq_lR3LnN8jBsNJqEShwNkTVK38GCeQOnFZVhLJQVfoWnQzlNJb dostęp: 4.10.2025