Niedobór i nadmiar żelaza – mikroelement między zdrowiem a chorobą

Żelazo jest jednym z najważniejszych mikroelementów w ludzkim organizmie. Uczestniczy w wielu procesach, dzięki którym możliwe jest prawidłowe funkcjonowanie komórek i tkanek. Najważniejsze zadania żelaza można przedstawić w prosty sposób:

• transport tlenu i dwutlenku węgla - żelazo wchodzi w skład hemoglobiny i mioglobiny, czyli białek odpowiedzialnych za przenoszenie tlenu z płuc do tkanek i jego magazynowanie w mięśniach. Gdy żelaza brakuje, spada ilość hemoglobiny, a pacjent odczuwa osłabienie i duszność
• wytwarzanie energii - żelazo jest potrzebne do pracy enzymów biorących udział w procesie oddychania komórkowego. Bez niego komórki mają mniej energii, co przekłada się na zmęczenie i gorszą wydolność organizmu
• tworzenie krwinek czerwonych - żelazo jest niezbędne do prawidłowego dojrzewania erytrocytów w szpiku kostnym
• praca układu nerwowego - żelazo uczestniczy w tworzeniu osłonek mielinowych i w syntezie neuroprzekaźników, takich jak dopamina i serotonina. Jego niedobór może wpływać na nastrój i koncentrację
• odporność - prawidłowy poziom żelaza wspiera działanie limfocytów i makrofagów, dlatego zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą zaburzać odporność.

Dorosła osoba ma około 3–4 gramy żelaza. Większość znajduje się w hemoglobinie, część w mięśniach i enzymach, a nadmiar magazynowany jest w wątrobie, śledzionie i szpiku jako ferrytyna. Żelazo krąży we krwi związane z białkiem transportowym – transferryną – i jest pobierane przez komórki w miarę potrzeb. Wchłanianie żelaza odbywa się głównie w dwunastnicy. Najlepiej przyswajane jest żelazo hemowe (z mięsa i ryb). Żelazo niehemowe (z produktów roślinnych) wchłania się słabiej, ale jego przyswajanie można zwiększyć, łącząc je z witaminą C (np. sokiem z cytrusów) lub produktami białkowymi. Wchłanianie utrudniają natomiast kawa, herbata, wapń, pełne ziarna i leki zmniejszające kwaśność żołądka.

Poziom żelaza kontroluje hormon wytwarzany w wątrobie – hepcydyna. Gdy żelaza jest za dużo, hepcydyna blokuje jego wchłanianie i uwalnianie z magazynów. Kiedy żelaza brakuje, wchłanianie się zwiększa. W stanach zapalnych hepcydyna rośnie, dlatego u pacjentów z infekcjami lub chorobami przewlekłymi może dojść do tzw. anemii chorób przewlekłych.

Uwaga praktyczna:

Warto znać zasady bezpiecznego przyjmowania preparatów żelaza. Leki z żelazem nie powinny być przyjmowane równocześnie z wapniem, tetracyklinami, preparatami magnezu ani z napojami takimi jak herbata czy kawa, ponieważ znacząco obniżają wchłanianie pierwiastka. Zaleca się zachowanie co najmniej 2 godzin przerwy między ich przyjmowaniem.

Warto również poinformować pacjenta, że suplementy z żelazem najlepiej przyjmować na czczo lub między posiłkami, popijając wodą lub sokiem bogatym w witaminę C, co poprawia przyswajanie. U osób z wrażliwym żołądkiem dopuszcza się przyjmowanie preparatu po lekkim posiłku, aby zmniejszyć ryzyko nudności.

Warto też przypominać, że po przyjęciu żelaza stolec może mieć ciemniejsze zabarwienie – jest to objaw niegroźny, ale może niepokoić pacjenta, jeśli nie został o nim uprzedzony.

Niedobór żelaza (hipoferremia)

Niedobór żelaza jest najczęściej spotykanym zaburzeniem gospodarki mikroelementami w praktyce klinicznej. Może wynikać z kilku mechanizmów, które często współistnieją:

• niedostateczna podaż w diecie - szczególnie u osób stosujących diety eliminacyjne, wegetariańskie lub oparte głównie na produktach roślinnych. Niedobór może też wystąpić u osób jedzących nieregularnie, odżywiających się głównie produktami przetworzonymi oraz u pacjentów z zaburzeniami odżywiania. W grupie ryzyka są też osoby starsze z ograniczonym apetytem, pacjenci onkologiczni, osoby po zabiegach stomatologicznych i hospitalizowani z ograniczonym przyjmowaniem pokarmów.

Uwaga praktyczna: 

warto zwrócić uwagę na pacjentów zgłaszających brak apetytu, szybkie chudnięcie, trudności w żuciu lub połykaniu – mogą oni wymagać konsultacji dietetycznej lub modyfikacji posiłków (np. dieta łatwostrawna z dodatkiem produktów bogatych w żelazo).

• przewlekłe utraty krwi - najczęściej spotykane źródło niedoboru żelaza. Dotyczy to kobiet z obfitymi miesiączkami, pacjentów z krwawieniami z przewodu pokarmowego (wrzody, polipy, hemoroidy, żylaki przełyku) czy osób po urazach i operacjach. U osób starszych utraty mogą być skąpoobjawowe i ujawniać się jedynie stopniowym spadkiem Hb.
• zaburzenia wchłaniania - niedobór może wynikać z chorób jelit (celiakia, choroba Leśniowskiego Crohna, resekcje jelita cienkiego), długotrwałego stosowania IPP lub leków zobojętniających kwas żołądkowy, ale też z zaburzeń mikrobioty jelitowej czy przewlekłych biegunek.

Uwaga praktyczna:

u pacjentów po operacjach bariatrycznych, z przewlekłymi biegunkami lub na żywieniu dojelitowym należy kontrolować morfologię i ferrytynę co 3–6 miesięcy.

• zwiększone zapotrzebowanie - ciąża, okres dojrzewania, szybki wzrost, intensywny wysiłek fizyczny, rekonwalescencja po zabiegach lub chorobach przewlekłych. Wzrost zapotrzebowania dotyczy również sportowców, kobiet karmiących, pacjentów po utracie krwi i osób z przewlekłym stanem zapalnym.

Niedobór żelaza rozwija się stopniowo. Początkowo objawy są niespecyficzne i łatwo je przeoczyć. W miarę pogłębiania się niedoboru pojawia się:

• bladość skóry i błon śluzowych,
• przewlekłe zmęczenie, osłabienie, uczucie zimna,
• kołatanie serca, tachykardia,
• bóle i zawroty głowy, szumy uszne,
• łamliwość paznokci, wypadanie włosów, zajady w kącikach ust,
• trudności z koncentracją, obniżony nastrój. U dzieci i młodzieży może powodować zaburzenia rozwoju poznawczego, a u kobiet w wieku rozrodczym zwiększać ryzyko powikłań w ciąży.

W badaniach laboratoryjnych obserwuje się:

• niskie stężenie hemoglobiny (Hb) i hematokrytu (Hct),
• obniżone MCV (średnia objętość erytrocytu) i MCH (średnia zawartość Hb w erytrocycie),
• niską ferrytynę (najczulszy marker niedoboru żelaza),
• podwyższone TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza przez transferrynę),
• niskie wysycenie transferryny żelazem (<15%).

W opiece nad pacjentem z niedoborem żelaza kluczowe jest całościowe podejście i czujność pielęgniarki na zmiany w stanie zdrowia chorego. Oto praktyczne aspekty, na które warto zwrócić uwagę:

• ocena wyglądu i zachowania pacjenta - bladość skóry, suchość, kruche włosy i paznokcie, spękania w kącikach ust, senność lub drażliwość mogą wskazywać na anemię. Warto obserwować także szybkość męczenia się podczas codziennych czynności, zmianę koloru błon śluzowych i tolerancję wysiłku. U osób starszych zwracamy uwagę na pogorszenie apetytu i spadek aktywności – może to być pierwszym objawem anemii
• kontrola parametrów życiowych - u pacjentów z niedoborem żelaza często pojawia się tachykardia i przyspieszony oddech jako reakcja kompensacyjna na niedotlenienie tkanek. Warto regularnie mierzyć tętno, ciśnienie tętnicze i saturację. W przypadku nagłego pogorszenia parametrów – zawrotów głowy, osłabienia, duszności – konieczna jest szybka reakcja i poinformowanie lekarza
• monitorowanie laboratoryjne - znajomość kluczowych parametrów (Hb, Hct, MCV, MCH, ferrytyna, TIBC, transferryna) ułatwia interpretację wyników. Pielęgniarka może przypominać pacjentowi o konieczności badań kontrolnych, zwłaszcza po włączeniu suplementacji. Ważne jest, aby pacjent wiedział, że poprawa wyników pojawia się dopiero po kilku tygodniach systematycznego leczenia
• działania wspierające terapię - oprócz przypominania o przyjmowaniu leków pielęgniarka powinna obserwować skutki uboczne, takie jak bóle brzucha, nudności czy zaparcia. W razie nietolerancji warto doradzić zmianę pory przyjmowania preparatu (np. po posiłku) lub przekazać lekarzowi informację o możliwej konieczności zmiany formy leczenia
• edukacja żywieniowa - pielęgniarka może wspólnie z pacjentem przeanalizować codzienny jadłospis i wskazać produkty wspomagające wchłanianie żelaza: mięso czerwone, wątróbkę, ryby, zielone warzywa liściaste, rośliny strączkowe. Warto też wyjaśnić, które produkty utrudniają wchłanianie – kawa, herbata, nabiał, pełne ziarna spożywane jednocześnie z preparatem żelaza.

Nadmiar żelaza (hiperferremia)

Nadmiar żelaza występuje znacznie rzadziej niż jego niedobór, ale jest równie niebezpieczny. Może pojawić się w wyniku:

• nadmiernej suplementacji żelazem - przyjmowanie preparatów bez wskazań lekarskich, zwłaszcza u osób bez niedokrwistości, prowadzi do gromadzenia się żelaza w organizmie
• licznych transfuzji krwi - każda jednostka krwi zawiera około 250 mg żelaza – u pacjentów z przewlekłymi chorobami krwi może dojść do przeładowania żelazem
• zaburzeń metabolizmu żelaza np. w przebiegu chorób wątroby, nerek, alkoholizmu lub długotrwałego stosowania leków hepatotoksycznych

Uwaga praktyczna: 

Warto zachować czujność wobec pacjentów przyjmujących suplementy z żelazem „profilaktycznie”, po licznych transfuzjach lub z chorobami przewlekłymi wątroby.

Nadmiar żelaza rozwija się powoli i często przez wiele lat nie daje wyraźnych objawów. W miarę postępu choroby można zauważyć:

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
• bóle stawów (szczególnie drobnych stawów dłoni),
• brązowoszare przebarwienia skóry („brązowa cukrzyca”),
• powiększenie wątroby (hepatomegalia),
• zaburzenia rytmu serca, bóle w klatce piersiowej,

Zbyt duża ilość żelaza w organizmie prowadzi do stopniowego uszkadzania komórek wątroby, trzustki, serca i gruczołów dokrewnych. Nieleczony nadmiar żelaza zwiększa ryzyko: marskości i raka wątroby, zaburzeń rytmu serca i niewydolności krążenia i uszkodzenia stawów.

Na co zwrócić uwagę w opiece nad pacjentem

• monitorować wyniki badań
• obserwować objawy kliniczne, np. zmiany koloru skóry, powiększenie obwodu brzucha (hepatomegalia), osłabienie, zaburzenia rytmu serca, bóle stawów.
• zwrócić uwagę na wywiad, np. czy pacjent przyjmuje suplementy z żelazem, czy miał transfuzje, czy występują choroby wątroby, alkoholizm lub nadużywanie leków przeciwbólowych.
• informować o konieczności unikania samodzielnej suplementacji, ograniczeniu spożycia alkoholu i czerwonego mięsa oraz o potrzebie regularnych badań kontrolnych.
• przygotować pacjenta do badań - krew do oznaczenia żelaza pobiera się na czczo, najlepiej rano; suplementy z żelazem należy odstawić 24–48 godzin przed badaniem.

Żelazo jest mikroelementem, którego równowaga ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Nawet niewielkie odchylenia – w stronę niedoboru lub nadmiaru – mogą prowadzić do poważnych zaburzeń metabolicznych, wpływając na układ krwiotwórczy, nerwowy, odpornościowy i sercowo-naczyniowy. Dlatego kontrola poziomu żelaza powinna być stałym elementem profilaktyki i monitorowania stanu zdrowia pacjentów.

Źródła:

1. Borkowska A. Antosiewicz J. Żelazo - przyjaciel, który bywa toksyczny. Problemy Nauk Biologicznych. Tom 69 Nr 4 (2020): Fizjologia wysiłku fizycznego https://kosmos.ptpk.org/index.php/Kosmos/article/view/2719/2645. Dostęp: 11.10.2025
2. Stawarz-Janeczek M. Szczeklik K. Muszyńska B. Pytko-Polończyk J. Znaczenie niedoboru i nadmiaru żelaza w organizmie człowieka w patogenezie wybranych chorób systemowych. Medicina Internacia Revuo, 30(121), 2023. https://interrev.com/mir/index.php/mir/article/view/228/170 dostęp: 11.10.2025.
3. Taylor S. Rampton D. Metabolizm żelaza. Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/127067,metabolizm-zelaza dostęp: 11.10.2025.
4. Kokot F. (red.) Choroby wewnętrzne. Tom II. Wydanie VIII. PZWL 2004. Str 1213-1217