Ekonomiczna wartość pielęgniarstwa

Wyniki badań naukowych o najwyższej dostępnej jakości [1–6] prowadzą do spójnego wniosku: pielęgniarstwo jest jednym z najważniejszych zasobów produkcyjnych systemu zdrowia, a jednocześnie jednym z najbardziej niedoszacowanych aktywów ekonomicznych. W warunkach starzenia się populacji, narastania chorób przewlekłych, presji na opiekę koordynowaną i niedoboru personelu medycznego nie wystarczy „utrzymać” pielęgniarstwa. Trzeba nim strategicznie zarządzać, mierzyć jego efekty i finansować je jako inwestycję w bezpieczeństwo, jakość i ciągłość opieki.

To nie jest jedynie statystyka - jest to informacja o relacji między kwalifikacjami personelu, czasem dostępnym dla pacjenta a zdolnością szpitala do wykrywania pogorszenia stanu klinicznego, reagowania na powikłania i zapobiegania zdarzeniom niepożądanym. Dowodzi o tym przełomowe badanie RN4CAST, przeprowadzone w dziewięciu krajach europejskich, które objęło ponad 422 tys. pacjentów po zabiegach chirurgicznych i 300 szpitali. Autorzy wykazali, że wzrost obciążenia pielęgniarki o jednego pacjenta wiązał się ze wzrostem prawdopodobieństwa zgonu pacjenta w ciągu 30 dni, natomiast każdy 10-procentowy wzrost udziału pielęgniarek z wykształceniem licencjata wiązał się ze zmniejszeniem ryzyka zgonu o 7% [7]. 

Zastępowanie pielęgniarek osobami o niższych kwalifikacjach może wyglądać jak oszczędność w arkuszu kalkulacyjnym, jakim jest Excell. Natomiast z punktu widzenia bezpieczeństwa pacjenta bywa fałszywą ekonomią. Praca pielęgniarki nie jest prostą sumą czynności. Obejmuje szereg procedur/interwencji: ocenę kliniczną, priorytetyzację ryzyka, interpretację objawów, koordynację procesu opieki, komunikację z lekarzem i rodziną, edukację, nadzór nad farmakoterapią oraz reagowanie na zmiany statusu zdrowotnego pacjenta. Część tych elementów pozostaje niewidoczna, dopóki nie dojdzie do powikłania. Jest to ostrzeżenie, które płynie z badań nad zróżnicowaniem kompetencji (skill mix). W analizie wyników badań wskazano, że większy udział profesjonalnych pielęgniarek (pielęgniarek odpowiedzialnych za opiekę ogólną – Dyrektywa 36/2205/WE) w zespole wiązał się z niższą śmiertelnością, lepszymi ocenami opieki przez pacjentów i mniejszą liczbą niekorzystnych wskaźników jakości [8]. 

Nie inaczej twierdzą inni naukowcy [3], którzy proponują model, który porządkuje tę debatę: Nursing Human Capital Value Model – Model Wartości Kapitału Pielęgniarskiego. W modelu tym pielęgniarki są ujmowane jako kapitał ludzki tworzący wartość, a nie wyłącznie jako koszt pracy. Inwestycje w rozwój, utrzymanie i właściwą alokację kompetencji pielęgniarskich prowadzą do lepszych wyników pacjentów, personelu i organizacji, a następnie do korzyści ekonomicznych: ograniczenia kosztów powikłań, większej produktywności, stabilności zespołów, lepszego wykorzystania łóżek oraz potencjalnie lepszych wyników finansowych organizacji [3]. Wartość pielęgniarstwa powstaje więc w cyklu: inwestycja w kompetencje i środowisko pracy, a to przekłada się na wyższą jakość procesów opieki, następnie na lepsze wyniki kliniczne i doświadczenia pacjenta. To także mniejsze koszty błędów, rotacji personelu i nieefektywności. Inaczej ujmując to także możliwość reinwestycji w zespół (ROI). W przeglądzie systematycznym badań pokazujących organizacyjny zwrot z inwestycji w pielęgniarstwo zidentyfikowano 59 badań z Ameryki Północnej, Europy, Azji, Australii i Nowej Zelandii. Najczęściej analizowano obsadę pielęgniarską, zróżnicowanie umiejętności (skill mix) oraz edukację, a także doświadczenie. Większość badań wskazywała na poprawę wyników pacjentów i pielęgniarek, ograniczenie rotacji personelu oraz niższe koszty dostarczania świadczeń, chociaż autorzy uczciwie wskazali, że pełne analizy ROI są nadal rzadkie i metodologicznie trudne [9]. Podobne ograniczenia raportowano we wcześniejszych i nowszych przeglądach ekonomicznych, które pokazywały, że zwiększenie obsady i bogatszy skill mix często poprawiają wyniki pacjentów, lecz rachunek kosztowo-efektywnościowy zależy od przyjętej perspektywy, horyzontu i tego, czy uwzględnia się koszty unikniętych powikłań po wypisie[10–12]. Brak pełnej księgowości wartości pielęgniarstwa nie oznacza braku wartości. Oznacza raczej, że system rachunku kosztów i taryfikacji świadczeń wciąż nie nadąża za kliniczną rzeczywistością.

Szczególne znaczenie mają polskie analizy, ponieważ pokazują, że międzynarodowe wnioski nie są abstrakcyjne. Wieczorek-Wójcik i wsp. przeprowadzili analizę kosztowo-efektywnościową zwiększenia udziału godzin opieki świadczonej przez pielęgniarki z wyższym wykształceniem w oddziałach niezabiegowych. Interwencja polegająca na 10-procentowym zwiększeniu udziału takich godzin wiązała się z oszacowanym uniknięciem 44 zgonów, a koszt zapobieżenia jednemu zgonowi wyniósł 263,92 USD [5]. W języku zarządzania jest to bardzo silny argument, bowiem relatywnie niewielka zmiana struktury kompetencji personelu może przynieść efekt, którego nie da się sprowadzić do oszczędności operacyjnej, bo podstawowym efektem jest ocalone życie.

W przypadku ponownych przyjęć do szpitala – readmisji - autorzy wykazali, że 10-procentowe zwiększenie godzin opieki świadczonej przez pielęgniarki z tytułem licencjata/magistra (BSN/MSc) zmniejszało szansę nieplanowanej readmisji o 11% w oddziałach niezabiegowych i o 43% w oddziałach zabiegowych. Koszt zapobieżenia jednej readmisji wyniósł odpowiednio 226,09 USD i 54,96 USD. W przeliczeniu według średniorocznego kursu USD/PLN za 2022 r. kwoty te odpowiadały odpowiednio ok. 1007,68 zł oraz 244,96 zł [5]. Readmisja jest klasycznym przykładem kosztu złej koordynacji, niewystarczającej edukacji, niepełnego przygotowania do wypisu lub niezauważonego ryzyka klinicznego. Pielęgniarka, która ma czas i kompetencje, aby prowadzić edukację, ocenić samoopiekę, wykryć ryzyko, skoordynować kontynuację leczenia i przekazać pacjenta do opieki ambulatoryjnej lub środowiskowej, tworzy wartość także dla płatnika.

Dotyczy to także upadków w szpitalach. W analizie, w której oceniono kosztowo-efektywność prewencji upadków wynikających z pominiętej opieki (Missed Care) - 10-procentowy wzrost godzin opieki pielęgniarek (NHPPD) z wyższym wykształceniem w oddziałach niezabiegowych kosztował 7630,4 USD (28 770,42 zł), pozwalał uniknąć czterech upadków, a koszt uniknięcia jednego upadku wyniósł 1697,1 USD (6398,92 zł) . W analizie korzyści i kosztów wskazano, że każda złotówka zainwestowana w zwiększenie opieki przynosiła 14 zł korzyści w oszacowanym modelu [4]. Upadek pacjenta to nie tylko zdarzenie kliniczne. To dodatkowe badania, leczenie urazu, dłuższy pobyt, ryzyko utraty samodzielności, koszty rehabilitacji, obciążenie rodziny i większe ryzyko roszczeń. Opłacalność prewencji jest więc znacznie większa niż pokazuje najprostszy koszt dyżuru.

Raport International Nurses Day 2025 Caring for nurses strengthens economies przenosi ekonomię pielęgniarstwa z poziomu oddziału na poziom krajowy. Międzynarodowa rada Pielęgniarek (ICN) wskazuje, że kryzys pielęgniarstwa wynika nie tylko z niedoboru kadr, ale z trwałego niedoinwestowania: niewystarczającej obsady, przeciążenia pracą, nieadekwatnego wynagrodzenia, słabych warunków pracy, braku zasobów i niedostatecznego wsparcia dobrostanu [13]. Agenda działań ICN obejmuje m.in. zapewnienie adekwatnej obsady i zróżnicowania umiejętności (skill mix), inwestycje w zasoby i sprzęt, bezpieczne i godne warunki pracy, wsparcie edukacji i pełnego zakresu praktyki, kulturę organizacyjną opartą na przywództwie oraz sprawiedliwe wynagradzanie [13].

To przesłanie jest kluczowe dla menedżerów. Dobrostan pielęgniarek nie jest miękkim dodatkiem do zarządzania. Jest warunkiem utrzymania produktywności systemu. Przemęczony, przeciążony i niedoceniony personel częściej odchodzi z zawodu, częściej choruje, ma mniejszą zdolność do uczenia się, wdrażania innowacji i utrzymywania uważności klinicznej [14,15]. Rotacja i absencja są kosztami bezpośrednimi, ale ich skutki pośrednie są jeszcze większe: utrata doświadczenia zespołu, destabilizacja grafików, konieczność kosztownych zastępstw, ryzyko błędów i pogorszenie ciągłości opieki. Dlatego inwestycje w warunki pracy, odpoczynek, ergonomię, przywództwo i rozwój kompetencji należy traktować jako element strategii finansowej, a nie wyłącznie polityki personalnej.

Raport ICN 2026 Empowered Nurses Save Lives idzie krok dalej. Pokazuje nam Siedem Mocy Pielęgniarstwa, które przekładają się na wyniki zdrowotne i ekonomiczne. Są to: zaufanie, profesjonalizm, liczebność kadr, zakres praktyki, opieka, bliskość pacjenta i rola w pokoju/bezpieczeństwa humanitarnego (Rys. 1) [13]. ICN podkreśla, że pielęgniarki są największą grupą zawodową w ochronie zdrowia, liczącą prawie 30 milionów osób, ale globalny niedobór sięga 5,8 miliona. Jednocześnie zamknięcie luk kadrowych w ochronie zdrowia mogłoby zapobiec 189 milionom lat życia utraconych z powodu przedwczesnej śmierci i niepełnosprawności oraz dodać 1,1 biliona USD do światowej gospodarki do 2030 r. - 1,1 biliona USD odpowiadało w 2025 r. około 4,13 miliardów zł według średniej arytmetycznej średnich kursów USD/PLN za 2025 r. [16].

Źródło: opracowanie własne na podstawie raportu International Council of Nurses International Nurses Day 2026 Report [13]; rycina przetłumaczona i przerysowana z wykorzystaniem narzędzia ChatGPT, OpenAI, 2026. 

Szczególnie ważna jest moc zakresu praktyki. Raport wskazuje, że gdy pielęgniarki mogą pracować zgodnie z pełnym zakresem kompetencji, w tym w rolach zaawansowanej praktyki, poprawia się dostęp do wysokiej jakości opieki, a znaczna część świadczeń profilaktycznych i opieki nad chorobami przewlekłymi może być realizowana przez pielęgniarki i inne role pozalekarskie [13]. Dla systemów o ograniczonych zasobach nie jest to zagrożenie dla jakości, lecz sposób racjonalnego wykorzystania kompetencji. Pielęgniarki mogą przejmować zadania, do których są przygotowane: edukację terapeutyczną, monitorowanie stabilnych pacjentów przewlekle chorych, prewencję, ocenę ryzyka, koordynację wypisu, teleopiekę, szczepienia, poradnictwo, a w krajach z uregulowaną praktyką także określone elementy autonomicznej preskrypcji leków i/lub kontynuacji preskrypcji pod superwizją lekarzy [17–19].

W ekonomice pielęgniarstwa szczególną rolę odgrywa pojęcie pominiętej opieki (Missed Care)[20,21]. Oznacza ono działania konieczne dla bezpieczeństwa pacjenta, które nie zostały wykonane, zostały odroczone lub wykonane w niepełnym zakresie z powodu braku czasu, personelu, kompetencji, zasobów lub organizacji. Pominięta opieka może dotyczyć mobilizacji pacjenta, obserwacji objawów, oceny bólu, profilaktyki odleżyn, edukacji, higieny, komunikacji, monitorowania skutków leczenia, kontroli ryzyka upadku lub przygotowania do wypisu. Z punktu widzenia ekonomii jest to luka produkcyjna: system płaci za hospitalizację, ale nie uzyskuje pełnej wartości procesu opieki [20–24].

Największy problem polega na tym, że koszt pominiętej opieki ujawnia się później i często w innym miejscu rachunku [25–28]. Upadek trafia do kosztów diagnostyki i leczenia urazu [28]. Odleżyna do kosztów opatrunków, antybiotykoterapii i wydłużenia pobytu. Readmisja do statystyki ponownych hospitalizacji [29]. Zgon do wskaźników jakości i utraconych lat życia. Rotacja pielęgniarek do kosztów rekrutacji i absencji. Jeżeli nie łączymy tych danych z obsadą pielęgniarską i strukturą kwalifikacji, system widzi tylko fragmenty problemu. Dlatego konieczne jest budowanie wskaźników pielęgniarskich w dokumentacji elektronicznej, systemach jakości i taryfikacji świadczeń.

Polska potrzebuje przekazu medialnego, który pokaże pielęgniarstwo jako element wartości zdrowotnej, a nie wyłącznie pozycji kosztowej. Po pierwsze, minimalne normy zatrudnienia powinny być uzupełnione realnym pomiarem zależności między zapotrzebowaniem pacjentów na opiekę, kompetencjami personelu i wynikami klinicznymi. Sama liczba etatów nie wystarcza, jeżeli nie wiemy, ilu pacjentów wymaga wysokiej intensywności opieki, jak wygląda struktura kwalifikacji i które interwencje pielęgniarskie zostały wykonane. Finansowanie świadczeń powinno uwzględniać pielęgniarsko-wrażliwe wskaźniki jakości: upadki, odleżyny, zakażenia, readmisje, czas hospitalizacji, skuteczność edukacji, przygotowanie do samoopieki, koordynację wypisu i doświadczenie pacjenta. Jeżeli płatnik finansuje procedurę, a nie widzi opieki pielęgniarskiej, wówczas szpital ma słaby bodziec do inwestowania w kompetencje, które redukują powikłania. W modelu opieki opartej na wartości trzeba pytać, jaka część wyniku zdrowotnego jest tworzona dzięki pielęgniarstwu i jak można ją wynagradzać[30–32].

Rozwój zaawansowanej praktyki pielęgniarskiej, pielęgniarskiej edukacji terapeutycznej, teleopieki, preskrypcji w określonych zakresach i koordynacji opieki powinien być traktowany jako odpowiedź na potrzeby pacjentów przewlekle chorych. Nie zastąpi to lekarzy, ale odciąży system z zadań, które mogą być bezpiecznie realizowane przez pielęgniarki o odpowiednich kompetencjach. W chorobach przewlekłych wartość powstaje nie tylko w momencie diagnozy, lecz w codziennym utrzymaniu terapii, monitorowaniu objawów, wzmacnianiu adherencji, ograniczaniu zaostrzeń i szybkim reagowaniu na ryzyko pogorszenia [33–36]. 

Trzeba także rozwijać cyfrową widoczność opieki pielęgniarskiej [37]. Jeśli interwencje pielęgniarskie nie są kodowane, strukturyzowane i powiązane z wynikami pacjenta, trudno wykazać ich wartość ekonomiczną [38,39]. Elektroniczna dokumentacja, terminologie takie jak ICNP/SNOMED CT, mapowanie danych pielęgniarskich oraz analityka jakości powinny umożliwiać odpowiedź na pytanie, które interwencje, wykonane przez personel o jakich kompetencjach, zmniejszają ryzyko powikłań i koszt hospitalizacji? [40,41]

Może warto spojrzeć na pielęgniarstwo również z perspektywy terapii farmakologicznej. Nowoczesny lek osiąga wartość kliniczną dopiero wtedy, gdy pacjent rozumie jego cel, potrafi go prawidłowo stosować, wie, czego się spodziewać, kiedy zgłosić objawy niepożądane i jak łączyć leczenie z samoopieką. Pielęgniarka jest często osobą, która najwcześniej zauważa, że pacjent nie przyjmuje leku zgodnie z zaleceniem, bo boi się działań niepożądanych, nie rozumie dawkowania, ma trudność finansową, ograniczenia poznawcze albo nie potrafi pogodzić leczenia z codziennym życiem. W chorobach przewlekłych to właśnie ciągły kontakt, edukacja i monitorowanie decydują o tym, czy technologia medyczna przyniesie oczekiwany wynik zdrowotny [42].

Dlatego ekonomika pielęgniarstwa nie konkuruje z ekonomiką leków, wyrobów medycznych czy technologii cyfrowych. Ona warunkuje ich skuteczność w praktyce. Terapia hipotensyjna, leczenie cukrzycy, farmakoterapia niewydolności serca, profilaktyka przeciwzakrzepowa czy leczenie depresji wymagają nie tylko ordynacji, ale także rozpoznania barier, edukacji, monitorowania i szybkiej reakcji na pogorszenie stanu zdrowia. Pielęgniarki, zwłaszcza w podstawowej opiece zdrowotnej, opiece koordynowanej, opiece długoterminowej i programach chorób przewlekłych, mogą ograniczać liczbę zaostrzeń, wizyt w SOR i hospitalizacji [43–45]. Z perspektywy płatnika oznacza to, że inwestycja w kompetencje pielęgniarskie zwiększa realną efektywność całych ścieżek terapeutycznych [46].

Najprostsze pytanie menedżerskie brzmi: ile pielęgniarek jest na dyżurze? Pytanie potrzebne, ale niewystarczające. Bardziej dojrzały model powinien obejmować co najmniej pięć wymiarów. Można określić, że pierwszy model obejmuje: zapotrzebowanie pacjentów na opiekę [47], czyli ciężkość stanu [48,49], niesamodzielność, ryzyko upadku [50,51], ryzyko odleżyn [52], złożoność farmakoterapii [53], deficyty poznawcze[54] i potrzeby edukacyjne [55]. Kolejny model może dotyczyć: dostępnego czasu opieki [56] i obsady kadrowej [57], mierzonej nie tylko etatami, ale realnymi godzinami opieki przy łóżku pacjenta [5,26,28]. Trzeci to kwalifikacje i skill mix [58,59], czyli udział pielęgniarek z wyższym wykształceniem [5,60,61], specjalizacją [26], doświadczeniem klinicznym i zaawansowanymi kompetencjami [62]. Czwarty to proces opieki, czyli wykonane interwencje, monitorowanie, edukacja, koordynacja wypisu i profilaktyka zdarzeń niepożądanych [63–65]. Piąty to wynik: zgony, readmisje, upadki, odleżyny, zakażenia, długość pobytu, doświadczenie pacjenta i jakość życia po wypisie [5,61,66–69].

Taki model zmienia rozmowę o finansowaniu. Nie chodzi o automatyczne zwiększanie kosztów, ale o inwestowanie tam, gdzie ryzyko pacjenta jest największe, a potencjał uniknięcia szkody największy. Jednostka o wysokim udziale pacjentów geriatrycznych, wielochorobowości, polipragmazji i ograniczonej samodzielności powinna mieć inny profil obsady i kompetencji niż oddział o niższym zapotrzebowaniu na opiekę. Wycena świadczeń powinna premiować nie tylko wykonanie procedury, ale także zdolność zespołu do bezpiecznego przeprowadzenia pacjenta przez cały epizod opieki i przygotowania go do dalszego leczenia.

Ekonomika pielęgniarstwa wymaga przywództwa. Same normy, tabele i algorytmy nie wystarczą, jeśli dyrektor ds. pielęgniarstwa, pielęgniarki oddziałowe i liderzy kliniczni nie mają realnego wpływu na decyzje organizacyjne. Przywództwo pielęgniarskie powinno uczestniczyć w planowaniu budżetu, analizie ryzyka, zakupach technologii, projektowaniu dokumentacji elektronicznej, decyzjach o organizacji wypisów, programach jakości i negocjacjach z płatnikiem. Bez tego pielęgniarstwo pozostaje wykonawcą decyzji, chociaż to ono ponosi dużą część konsekwencji błędnego planowania[70–72].

W praktyce warto wdrożyć regularny przegląd panel wskaźników wartości pielęgniarstwa (nursing value dashboard), zawierający dane o: obsadzie i skill mix, nadgodzinach, absencji, rotacji, pominiętej opiece, zdarzeniach niepożądanych, readmisjach, satysfakcji pacjentów, efektach edukacji i wskaźnikach dobrostanu personelu. Taki dashboard powinien być porównywany razem z danymi finansowymi. Jeżeli oddział ogranicza koszty przez zmniejszenie obsady, ale jednocześnie rośnie liczba upadków, odleżyn, skarg i readmisji, nie jest to oszczędność, lecz przesunięcie kosztów w czasie. Jeżeli inwestycja w edukację i stabilny zespół zmniejsza powikłania, należy ją traktować jako element strategii jakości i bezpieczeństwa, a nie jako koszt dodatkowy.

Pandemia COVID-19, starzenie się kadr medycznych i rosnące potrzeby osób starszych pokazały, że odporność systemu zdrowia zależy od ludzi zdolnych do adaptacji, uczenia się i utrzymania ciągłości opieki w warunkach presji[73]. Pielęgniarki są najbliżej pacjenta i najczęściej jako pierwsze widzą skutki przeciążenia systemu: braki w komunikacji, opóźnienia, fragmentację opieki, trudności z wypisem, ryzyko błędów i narastające obciążenie rodzin. Jeżeli ten głos nie jest słyszany na poziomie zarządzania, system traci swój najczulszy mechanizm wczesnego ostrzegania.

Inwestowanie w pielęgniarstwo oznacza więc nie tylko zatrudnianie większej liczby osób. Oznacza tworzenie warunków, w których profesjonalna wiedza pielęgniarska może być wykorzystana: odpowiedni zakres samodzielności, praca zespołowa, dostęp do danych, narzędzia cyfrowe, edukacja ustawiczna, jasne ścieżki kariery i kultura organizacyjna, która traktuje pielęgniarki jako współtwórczynie wyniku zdrowotnego. Dopiero wtedy kapitał ludzki, o którym piszą Yakusheva i wspó., staje się realną wartością dla pacjenta, szpitala, płatnika i gospodarki.

W tym sensie inwestycja w pielęgniarstwo jest inwestycją w zdolność systemu do wykorzystania wszystkich innych inwestycji. Bez pielęgniarek nawet najlepsza technologia pozostaje epizodyczna. Z pielęgniarkami działającymi w pełnym zakresie kompetencji technologia, lek, edukacja i koordynacja mogą zostać połączone w ciągły proces opieki, który pacjent rozumie i potrafi kontynuować po wyjściu ze szpitala. To szczególnie ważne w opiece nad osobami starszymi, wielochorobowością i polipragmazją, gdzie wynik leczenia zależy od codziennych decyzji, obserwacji i edukacji, a nie tylko od jednorazowej procedury.

Z perspektywy ekonomiki pielęgniarstwa istotne jest, że zasoby pielęgniarskie można analizować nie tylko jako kategorię kosztową, lecz także jako czynnik powiązany ze wzrostem gospodarczym. Amiri i Solankallio-Vahteri [74], wykorzystując dane z 35 krajów OECD z lat 2000–2016, wykazali długookresową, dwukierunkową zależność między liczbą praktykujących pielęgniarek na 1000 mieszkańców a PKB per capita. Oznacza to, że kraje o wyższym poziomie rozwoju gospodarczego mogą łatwiej inwestować w kadry pielęgniarskie, ale jednocześnie większa dostępność pielęgniarek może sprzyjać dalszemu wzrostowi PKB per capita. Szczególnie ważne jest, że Polska znalazła się w grupie państw, w których oszacowany wpływ zasobów pielęgniarskich na PKB per capita należał do najwyższych. Dla Polski oszacowano długookresowy współczynnik wpływu zasobów pielęgniarskich na PKB per capita na poziomie 1,52. Nie jest to klasyczne ROI liczone jako bezpośredni zwrot finansowy z każdej zainwestowanej złotówki, lecz makroekonomiczna elastyczność wskazująca, że 1% wzrost liczby praktykujących pielęgniarek na 1000 mieszkańców może być powiązany z 1,52% wzrostem PKB per capita w długim okresie. Wynik ten lokuje Polskę wśród krajów OECD o najwyższym potencjalnym efekcie ekonomicznym inwestycji w kadry pielęgniarskie. Wyniki te wzmacniają argument, że inwestowanie w pielęgniarstwo powinno być postrzegane jako inwestycja w kapitał ludzki, bezpieczeństwo zdrowotne i produktywność gospodarki, a nie wyłącznie jako obciążenie budżetu ochrony zdrowia.

Implikacje dla praktyki są ważnym elementem każdej publikacji. Decydenci nie powinni traktować redukcji profesjonalnej obsady pielęgniarskiej jako neutralnej oszczędności. Wyniki badań naukowych wskazują, że pogorszenie obsady i zubożenie zróżnicowania umiejętności skill mix może zwiększać ryzyko zgonów i zdarzeń niepożądanych [7,8,75]. Druga rekomendacja to inwestowanie w wyższe kwalifikacje, specjalizacje, zaawansowaną praktykę i przywództwo kliniczne, ponieważ polskie dane pokazują, że wyższy udział opieki świadczonej przez pielęgniarki z wyższym wykształceniem może być kosztowo-efektywny w odniesieniu do zgonów, readmisji i upadków [7–9]. Trzecia rekomendacja to włączenie wskaźników pielęgniarskich do rachunku kosztów, taryfikacji i oceny jakości. Czwarta to ochrona dobrostanu pielęgniarek jako warunku retencji i bezpieczeństwa pacjenta [16]. Piąta to rozwój modeli opieki, w których pielęgniarki pracują w pełnym zakresie kompetencji, a nie są ograniczane do zadań technicznych [13].

Pielęgniarstwo jest strategicznym zasobem systemu ochrony zdrowia, który bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo pacjenta, wyniki leczenia i efektywność ekonomiczną opieki. Nie zawsze jest widoczne jak sala operacyjna, nowy lek czy urządzenie diagnostyczne, ale to ono decyduje, czy pacjent zostanie zauważony, wysłuchany, uruchomiony, wyedukowany, przygotowany do wypisu, ochroniony przed upadkiem, odleżyną, błędem i readmisją. Badania Aiken pokazują związek między obsadą, wykształceniem i przeżyciem. Yakusheva dostarcza opisu języka kapitału ludzkiego i zwrotu z inwestycji (ROI). Wieczorek-Wójcik i współautorzy pokazują polskie dane kosztowo-efektywnościowe. ICN przypomina najważniejsze, że troska o pielęgniarki i ich upodmiotowienie wzmacniają zdrowie, gospodarkę i odporność społeczeństw.

Najdroższą strategią jest udawanie, że opieka pielęgniarska jest kosztem, który można bezpiecznie redukować. Najbardziej racjonalną strategią jest mierzyć ją, finansować i rozwijać jako inwestycję w życie pacjentów i stabilność systemu zdrowia.

dr hab. Dorota Kilańska, prof. GUMed

Piśmiennictwo

[1]    Aiken LH. Economics of nursing. Policy Polit Nurs Pract 2008;9:73–9. https://doi.org/10.1177/1527154408318253.

[2]    Yakusheva O, Lindrooth R, Weiss M. Economic evaluation of the 80% baccalaureate nurse workforce recommendation: a patient-level analysis. Med Care 2014;52:864–9. https://doi.org/10.1097/MLR.0000000000000189.

[3]    Yakusheva O, Lee KA, Weiss M. The Nursing Human Capital Value Model. Int J Nurs Stud 2024;160:104890. https://doi.org/10.1016/J.IJNURSTU.2024.104890.

[4]    Wieczorek-Wójcik B, Gaworska-Krzemińska A, Owczarek A, Wójcik M, Orzechowska M, Kilańska D. The Influence of Nurse Education Level on Hospital Readmissions-A Cost-Effectiveness Analysis. Int J Environ Res Public Health 2022;19. https://doi.org/10.3390/IJERPH19074177.

[5]    Wieczorek-Wójcik B, Gaworska-Krzemíńska A, Szynkiewicz P, Wójcik M, Orzechowska M, Kilańska D. Cost-Effectiveness Analysis of Improving Nurses’ Education Level in the Context of In-Hospital Mortality. International Journal of Environmental Research and Public Health 2022, Vol 19, Page 996 2022;19:996. https://doi.org/10.3390/IJERPH19020996.

[6]    Wieczorek-Wójcik B. The level of nursing staffing and the frequency and type of adverse events. dissertation. Medical University of Gdańsk, 2016.

[7]    Aiken LH, Sloane DM, Bruyneel L, Van Den Heede K, Griffiths P, Busse R, et al. Nurse staffing and education and hospital mortality in nine European countries: A retrospective observational study. The Lancet 2014;383:1824–30. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(13)62631-8.

[8]    Aiken LH, Sloane D, Griffiths P, Rafferty AM, Bruyneel L, McHugh M, et al. Nursing skill mix in European hospitals: Cross-sectional study of the association with mortality, patient ratings, and quality of care. BMJ Qual Saf 2017;26:559–68. https://doi.org/10.1136/BMJQS-2016-005567.

[9]    Yakusheva O, Lee K, Fial A V., Weiss ME. Organizational return on investment in nursing: A systematic review. Int J Nurs Stud 2025;170. https://doi.org/10.1016/J.IJNURSTU.2025.105146.

[10]    Twigg DE, Myers H, Duffield C, Giles M, Evans G. Is there an economic case for investing in nursing care - what does the literature tell us? J Adv Nurs 2015;71:975–90. https://doi.org/10.1111/JAN.12577/FORMAT/PDF.

[11]    Salamanca-Balen N, Seymour J, Caswell G, Whynes D, Tod A. The costs, resource use and cost-effectiveness of Clinical Nurse Specialist-led interventions for patients with palliative care needs: A systematic review of international evidence. Palliat Med 2018;32:447–65. https://doi.org/10.1177/0269216317711570.

[12]    Dall TM, Chen YJ, Seifert RF, Maddox PJ, Hogan PF. The economic value of professional nursing. Med Care 2009;47:97–104.

[13]    INTERNATIONAL NURSES DAY 2025 Caring for nurses strengthens economies EXECUTIVE SUMMARY 4 INTRODUCTION 9 2025.

[14]    Van Der Plaat DA, Edge R, Coggon D, Van Tongeren M, Muiry R, Parsons V, et al. Impact of COVID-19 pandemic on sickness absence for mental ill health in National Health Service staff. BMJ Open 2021;11. https://doi.org/10.1136/BMJOPEN-2021-054533.

[15]    Maltezou HC, Ledda C, Sipsas N V. Absenteeism of Healthcare Personnel in the COVID-19 Era: A Systematic Review of the Literature and Implications for the Post-Pandemic Seasons. Healthcare 2023, Vol 11, Page 2950 2023;11:2950. https://doi.org/10.3390/HEALTHCARE11222950.

[16]    Stewart D, Moore G. International Nurses Day 2026: Our Nurses. Our Future. Empowered Nurses Save Lives. . Genewa: 2026.

[17]    Drennan VM, Grant RL, Harris R. Trends over time in prescribing by English primary care nurses: A secondary analysis of a national prescription database. BMC Health Serv Res 2014;14. https://doi.org/10.1186/1472-6963-14-54.

[18]    Creedon R, O’Connell E, McCarthy G, Lehane B. An evaluation of nurse prescribing. Part 1: a literature review. British Journal Of Nursing 2009;18:1322–7. https://doi.org/10.12968/bjon.2009.18.21.45366.

[19]    O’ Connell E, Creedon R, McCarthy G, Lehane B. An evaluation of nurse prescribing. Part 2: a literature review. Br J Nurs 2009;18:1398–402. https://doi.org/10.12968/bjon.2009.18.22.45570.

[20]    Kalisch BJ. Missed nursing care: a qualitative study. J Nurs Care Qual 2006;21:306–13. https://doi.org/10.1097/00001786-200610000-00006.

[21]    Kalisch BJ, Xie B. Errors of Omission: Missed Nursing Care. West J Nurs Res 2014;36:875–90. https://doi.org/10.1177/0193945914531859.

[22]    Kalisch BJ, Landstrom GL, Hinshaw AS. Missed nursing care: a concept analysis. J Adv Nurs 2009;65:1509–17. https://doi.org/10.1111/J.1365-2648.2009.05027.X.

[23]    Ball J, Griffiths P. Missed Nursing Care: A Key Measure for Patient Safety n.d. https://psnet.ahrq.gov/perspective/missed-nursing-care-key-measure-patient-safety (accessed February 21, 2023).

[24]    Gustafsson N, Leino-Kilpi H, Prga I, Suhonen R, Stolt M. Missed care from the patient’s perspective – a scoping review. Patient Prefer Adherence 2020;14:383–400. https://doi.org/10.2147/PPA.S238024/ASSET/DDEFF3AB-22C0-44D2-B2A7-6B007BA4EA79/ASSETS/IMAGES/DPPA_A_12178446_F0001_C.JPG.

[25]    Gustafsson N, Leino-Kilpi H, Prga I, Suhonen R, Stolt M. Missed Care from the Patient’s Perspective – A Scoping Review. Patient Prefer Adherence 2020;14:383–400. https://doi.org/10.2147/PPA.S238024.

[26]    Wieczorek-Wojcik B, Gaworska-Krzemińska A, Owczarek AJ, Kilańska D. In-hospital mortality as the side effect of missed care. J Nurs Manag 2020;28. https://doi.org/10.1111/jonm.12965.

[27]    Cho SH, Lee JY, You SJ, Song KJ, Hong KJ. Nurse staffing, nurses prioritization, missed care, quality of nursing care, and nurse outcomes. Int J Nurs Pract 2020;26. https://doi.org/10.1111/IJN.12803.

[28]    Wieczorek-Wójcik B, Gaworska-Krzemińska A, Owczarek AJ, Kilańska D, Menegaz J, Ribeiro O. Economic evaluation of the prevention of falls resulting from missed care in polish hospitals. Front Public Health 2024;12:1228471. https://doi.org/10.3389/FPUBH.2024.1228471.

[29]    Alanazi FK, Lapkin S, Molloy L, Sim J. Safety culture, quality of care, missed care, nurse staffing and their impact on pressure injuries: A cross-sectional multi-source study. Int J Nurs Stud Adv 2023;5. https://doi.org/10.1016/J.IJNSA.2023.100125.

[30]    Meinert E, Alturkistani A, Brindley D, Knight P, Wells G, De Pennington N. The technological imperative for value-based health care. Br J Hosp Med 2018;79:328–32. https://doi.org/10.12968/HMED.2018.79.6.328.

[31]    Porter M, Teisberg-Olmsted E. Redefining Health Care: Creating Value-Based Competition on Results. I. Brighton, Massachusetts: Harvard Business School Press; 2006.

[32]    Yakusheva O, Rambur B, O’Reilly-Jacob M, Buerhaus PI. Value-based payment promotes better patient care, incentivizes health care delivery organizations to improve outcomes and lower costs, and can empower nurses. Nurs Outlook 2022;70:215–8. https://doi.org/10.1016/J.OUTLOOK.2021.12.012.

[33]    European Federation of Nurses Associations. Advanced Practice Nursing Survey Report Background. 2025.

[34]    Rodríguez-García A, Borrallo-Riego Á, Magni E, Guerra-Martín MD. Effectiveness of Advanced Practice Nursing Interventions on Diabetic Patients: A Systematic Review. Healthcare (Basel) 2025;13. https://doi.org/10.3390/healthcare13070738.

[35]    Delamaire M-L, Lafortune G. Nurses in Advanced Roles: A Description and Evaluation of Experiences in 12 Developed Countries. OECD Health Working Papers 2010. https://doi.org/10.1787/5kmbrcfms5g7-en.

[36]    Bryant-Lukosius D, Valaitis R, Martin-Misener R, Donald F, Peña LM, Brousseau L. Advanced practice nursing: A strategy for achieving universal health coverage and universal access to health. Rev Lat Am Enfermagem 2017;25. https://doi.org/10.1590/1518-8345.1677.2826.

[37]    Sansoni J, Giustini M. More than terminology: using ICNP to enhance nursing’s visibility in Italy. Int Nurs Rev 2006;53:21–7. https://doi.org/10.1111/J.1466-7657.2006.00447.X.

[38]    Thoroddsen A, Ehnfors M. Putting policy into practice: Pre- and posttests of implementing standardized languages for nursing documentation. J Clin Nurs 2007;16:1826–38. https://doi.org/10.1111/j.1365-2702.2007.01836.x.

[39]    Kim MO, Coiera E, Magrabi F. Problems with health information technology and their effects on care delivery and patient outcomes: A systematic review. Journal of the American Medical Informatics Association 2017;24:246–60. https://doi.org/10.1093/JAMIA/OCW154.

[40]    How an Educational EHR Improves Patient Outcomes on the Job | Wolters Kluwer n.d. https://www.wolterskluwer.com/en/expert-insights/how-an-educational-ehr-improves-patient-outcomes-on-the-job (accessed February 19, 2022).

[41]    Adler-Milstein J, Everson J, Lee SYD. EHR Adoption and Hospital Performance: Time-Related Effects. Health Serv Res 2015;50:1751–71. https://doi.org/10.1111/1475-6773.12406.

[42]    Moriyama M, Kazawa K, Jahan Y, Ikeda M, Mizukawa M, Fukuoka Y, et al. The Effectiveness of Telenursing for Self-Management Education on Cardiometabolic Conditions: A Pilot Project on a Remote Island of Ōsakikamijima, Japan. J Prim Care Community Health 2021;12. https://doi.org/10.1177/21501327211030817.

[43]    Mundinger MO, Kane RL, Lenz ER, Totten AM, Tsai WY, Cleary PD, et al. Primary care outcomes in patients treated by nurse practitioners or physicians: a randomized trial. JAMA 2000;283:59–68. https://doi.org/10.1001/jama.283.1.59.

[44]    Martin-Misener R, Harbman P, Donald F, Reid K, Kilpatrick K, Carter N, et al. Cost-effectiveness of nurse practitioners in primary and specialised ambulatory care: systematic review. BMJ Open 2015;5:e007167–e007167. https://doi.org/10.1136/BMJOPEN-2014-007167.

[45]    Daly BM, Arroll B, Scragg RKR. Trends in diabetes care and education by primary health care nurses in Auckland, New Zealand. Diabetes Res Clin Pract 2021;177. https://doi.org/10.1016/J.DIABRES.2021.108903.

[46]    Zaitoun RA, Said NB, de Tantillo L. Clinical nurse competence and its effect on patient safety culture: a systematic review. BMC Nurs 2023;22:173. https://doi.org/10.1186/S12912-023-01305-W.

[47]    Carvalho De Oliveira A, Enéas De Carvalho Aguiar A, Carlos Garcia P, De L, Nogueira S. Nursing workload and occurrence of adverse events in intensive care: a systematic review*. Rev Esc Enferm USP · 2016;50:679–89. https://doi.org/10.1590/S0080-623420160000500020.

[48]    D’Agostino F, Sanson G, Cocchieri A, Vellone E, Welton J, Maurici M, et al. Prevalence of nursing diagnoses as a measure of nursing complexity in a hospital setting 2017;73:2129–42. https://doi.org/10.1111/JAN.13285.

[49]    Güven B, Topçu S, Hamarat E, Ödül Özkaya B, Güreşci Zeydan A. Nursing care complexity as a predictor of adverse events in patients transferred from ICU to hospital ward after general surgery. Intensive Crit Care Nurs 2024;82. https://doi.org/10.1016/J.ICCN.2024.103637.

[50]    Staggs VS, Knight JE, Dunton N. Understanding unassisted falls: Effects of nurse staffing level and nursing staff characteristics. J Nurs Care Qual 2012;27:194–9. https://doi.org/10.1097/NCQ.0b013e318241da2d.

[51]    Irvine L, Conroy SP, Sach T, Gladman JRF, Harwood RH, Kendrick D, et al. Cost-effectiveness of a day hospital falls prevention programme for screened community-dwelling older people at high risk of falls 2010;39:710–6. https://doi.org/10.1093/AGEING/AFQ108.

[52]    Allman RM, Goode PS, Burst N, Bartolucci AA, Thomas DR. Pressure ulcers, hospital complications, and disease severity: impact on hospital costs and length of stay. Adv Wound Care 1999;12:22–30.

[53]    Galic A, Tyranska-Fobke A, Kuich A, Zapasnik A, Robakowska M. Analysis of the Effectiveness of Coordinated Care in the Management of Pharmacotherapy of Patients with Hypertension and Comorbidities in Primary Care—Preliminary Reports. Healthcare 2024, Vol 12, Page 1146 2024;12:1146. https://doi.org/10.3390/HEALTHCARE12111146.

[54]    Schütte S, Chastang JF, Malard L, Parent-Thirion A, Vermeylen G, Niedhammer I. Psychosocial working conditions and psychological well-being among employees in 34 European countries. Int Arch Occup Environ Health 2014;87:897–907. https://doi.org/10.1007/S00420-014-0930-0.

[55]    Kilańska D, Gorzkowicz B, Sienkiewicz Z, Lewandowska M, Dominiak I, Bielecki W. Evaluation of chosen determinants of the positive practice environments (PPE) at Polish nursing wards. Medycyna Pracy Workers’ Health and Safety 2016;67:11–9. https://doi.org/10.13075/MP.5893.00225.

[56]    Moore EC, Tolley CL, Bates DW, Slight SP. A systematic review of the impact of health information technology on nurses’ time. Journal of the American Medical Informatics Association 2020;27:798–807. https://doi.org/10.1093/JAMIA/OCZ231.

[57]    Armstrong E, De Waard MC, De Grooth HJS, Heymans MW, Miranda DR, Girbes ARJ, et al. Using nursing activities score to assess nursing workload on a medium care unit. Anesth Analg 2015;121:1274–80. https://doi.org/10.1213/ANE.0000000000000968.

[58]    Ganz DA, Simmons SF, Schnelle JF. Cost-effectiveness of recommended nurse staffing levels for short-stay skilled nursing facility patients. BMC Health Serv Res 2005;5. https://doi.org/10.1186/1472-6963-5-35.

[59]    Werner RM, Coe NB, Qi M, Tamara Konetzka R, Michael CJ. Patient Outcomes After Hospital Discharge to Home With Home Health Care vs to a Skilled Nursing Facility Supplemental content. JAMA Intern Med 2019;179:617–23. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2018.7998.

[60]    Aiken LH, Clarke SP, Cheung RB, Sloane DM, Silber JH. Educational levels of hospital nurses and surgical patient mortality. JAMA 2003;290:1617–23. https://doi.org/10.1001/JAMA.290.12.1617.

[61]    Aiken LH, Cimiotti JP, Sloane DM, Smith HL, Flynn L, Neff DF. Effects of nurse staffing and nurse education on patient deaths in hospitals with different nurse work environments. Med Care 2011;49:1047–53. https://doi.org/10.1097/MLR.0B013E3182330B6E.

[62]    Glarcher M, Lex KM. Advanced Nursing Practice in Austria under consideration of outcome measurement. Z Evid Fortbild Qual Gesundhwes 2020;155:11–6. https://doi.org/10.1016/J.ZEFQ.2020.06.012.

[63]    Jessup RL, Tacey M, Glynn M, Kirk M, McKeown L. Evaluation of the effectiveness of a comprehensive care plan to reduce hospital acquired complications in an Australian hospital: protocol for a mixed-method preimplementation and postimplementation study. BMJ Open 2020;10:e034121. https://doi.org/10.1136/BMJOPEN-2019-034121.

[64]    Johnson L, Edward KL, Giandinoto JA. A systematic literature review of accuracy in nursing care plans and using standardised nursing language. Collegian 2018;25:355–61. https://doi.org/10.1016/J.COLEGN.2017.09.006.

[65]    Castellà-Creus M, Delgado-Hito P, Andrés-Martínez I, Juvé-Udina ME. Individualization process of the standardized care plan in acute care hospitalization units: Study protocol. J Adv Nurs 2019;75:197–204. https://doi.org/10.1111/JAN.13823.

[66]    Cho SH, Ketefian S, Barkauskas VH, Smith DG. The effects of nurse staffing on adverse events, morbidity, mortality, and medical costs. Nurs Res 2003;52:71–9. https://doi.org/10.1097/00006199-200303000-00003.

[67]    Kobayashi H, Takemura Y, Kanda K. Patient perception of nursing service quality; an applied model of Donabedian’s structure-process-outcome approach theory. Scand J Caring Sci 2011;25:419–25. https://doi.org/10.1111/J.1471-6712.2010.00836.X.

[68]    Burston S, Chaboyer W, Gillespie B. Nurse-sensitive indicators suitable to reflect nursing care quality: a review and discussion of issues. J Clin Nurs 2014;23:1785–95. https://doi.org/10.1111/JOCN.12337.

[69]    Naik S, Voong S, Bamford M, Smith K, Joyce A, Grinspun D. Assessment of the Nursing Quality Indicators for Reporting and Evaluation (NQuIRE) database using a data quality index. J Am Med Inform Assoc 2020;27:776. https://doi.org/10.1093/JAMIA/OCAA031.

[70]    Cummings GG, Tate K, Lee S, Wong CA, Paananen T, Micaroni SPM, et al. Leadership styles and outcome patterns for the nursing workforce and work environment: A systematic review. Int J Nurs Stud 2018;85:19–60. https://doi.org/10.1016/J.IJNURSTU.2018.04.016.

[71]    Xie LL, Jiang W, Niyomsilp E, Jing J, Feng L, Wen Y, et al. Effect of role overload on missed nursing care in China: The role of work addiction and leader-member exchange. Nurs Open 2023;10:3153–63. https://doi.org/10.1002/NOP2.1565.

[72]    Trees Bolt EE, Ali M, Winterton J. Why nurses quit: Job demands, leadership and voluntary nurse turnover in adult care in the Netherlands 2024. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2024.117550.

[73]    Borzuchowska M, Kilańska D, Kozłowski R, Iltchev P, Czapla T, Marczewska S, et al. The Effectiveness of Healthcare System Resilience during the COVID-19 Pandemic: A Case Study. Medicina 2023, Vol 59, Page 946 2023;59:946. https://doi.org/10.3390/MEDICINA59050946.

[74]    Amiri A, Solankallio-Vahteri T. Analyzing economic feasibility for investing in nursing care: Evidence from panel data analysis in 35 OECD countries. Int J Nurs Sci 2020;7:13–20. https://doi.org/10.1016/J.IJNSS.2019.06.009.

[75]    Aiken LH, Sloane DM, Bruyneel L, Griffiths P, Sermeus W. Staffing and education of nurses and hospital mortality in Europe-Authors’ reply. Lancet 2014;384:851–2. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(14)61482-3.