Co robić, gdy cytostatyk trafia poza żyłę? Szybkie działania pielęgniarki

Wróć do listy Data:
mgr Magdalena Sawicka

Podawanie leków przeciwnowotworowych wymaga nie tylko wiedzy technicznej, ale także dużej uważności klinicznej. Jedną z sytuacji, które budzą szczególny niepokój w praktyce pielęgniarskiej, jest wynaczynienie cytostatyku. Choć nie zdarza się często, wymaga szybkiej reakcji, ponieważ część leków może powodować miejscowe uszkodzenie tkanek, ból, a w cięższych przypadkach także martwicę. Aktualne wytyczne podkreślają, że w takiej sytuacji kluczowe są pierwsze minuty i działanie zgodne z ustalonym algorytmem.

Wynaczynienie oznacza przedostanie się leku poza światło naczynia do tkanek otaczających. W onkologii ma to szczególne znaczenie, ponieważ część cytostatyków działa drażniąco, a część ma właściwości uszkadzające tkanki. Klinicznie objawy mogą pojawić się od razu albo narastać stopniowo. Pacjent może zgłaszać pieczenie, ból, uczucie rozpierania, szczypanie lub napięcie w miejscu wkłucia. Można też zauważyć obrzęk, zaczerwienienie, zblednięcie skóry, brak swobodnego przepływu, opór podczas podawania leku albo cofanie się krwi, które nagle przestaje być możliwe. Nie wolno bagatelizować żadnego z tych sygnałów. Nawet niewielka objętość wynaczynionego leku może mieć znaczenie kliniczne, zwłaszcza gdy chodzi o lek o silnym potencjale uszkadzającym.

Podejrzenie wynaczynienia cytostatyku powinny wzbudzić przede wszystkim następujące objawy:

  • ból, pieczenie lub kłucie w miejscu wkłucia,
  • obrzęk wokół kaniuli lub portu dostępu,
  • zaczerwienienie albo przeciwnie: zblednięcie skóry,
  • uczucie napięcia tkanek,
  • wyciek płynu wokół miejsca wkłucia,
  • spowolnienie przepływu lub zatrzymanie wlewu,
  • brak zwrotu krwi, jeśli wcześniej był obecny,

W przypadku wynaczynienia leku cytostatycznego należy:

  • natychmiast zatrzymać infuzję - nie należy kontynuować podawania leku, nawet jeśli do końca dawki pozostało niewiele
  • ocenić miejsce wkłucia i uruchomić procedurę obowiązującą w danym ośrodku - wytyczne zalecają również możliwie szybkie poinformowanie lekarza i zespołu 
  • można podjąć próbę aspiracji leku przez pozostawiony dostęp, o ile jest to możliwe - chodzi o delikatne odciągnięcie tego, co może jeszcze znajdować się w kaniuli lub okolicy dostępu. Bardzo ważne jest natomiast, aby nie przepłukiwać wkłucia, ponieważ może to zwiększyć rozprzestrzenienie leku w tkankach
  • jeśli istnieje antidotum dla stosowanego leku, to należy je podać (zgodnie z zaleceniem lekarza) tą samą drogą, w celu najskuteczniejszej neutralizacji (nie należy podawać antidotum pod wysokim ciśnieniem, by nie rozprzestrzeniać wynaczynionego leku). Dodatkowo preparatem tym ostrzykujemy tkanki otaczające wynaczynienie. Dotyczy to przede wszystkim stosowania hialuronidazy
  • warto oznaczyć obszar objęty wynaczynieniem. Jeśli to jest praktykowane - można również prowadzić dokumentacje fotograficzną. Dzięki temu później można porównać, czy zmiana się cofa, czy narasta
  • po usunięciu igły lub kaniuli należy zastosować okłady
  • każdy incydent wynaczynienia dokładnie opisać w dokumentacji
  • kończyny, w których doszło do wynaczynienia, powinny pozostawać w pozycji uniesionej przynajmniej przez pierwsze 2 doby po tym zdarzeniu. Uniesienie kończyny przyspiesza reabsorpcję wynaczynionego leku przez obniżenie ciśnienia hydrostatycznego w naczyniach włosowatych. Następnie należy stopniowo uruchamiać kończynę i stosować fizykoterapię.

W przypadku podejrzenia wynaczynienia nie należy:

  • uciskać miejsca zdarzenia, ponieważ może to sprzyjać dalszemu rozprzestrzenianiu się leku w tkankach
  • nie powinno się także nacinać skóry
  • należy również unikać stosowania gorących okładów, chyba że takie postępowanie jest wyraźnie wskazane dla konkretnego preparatu i wynika z obowiązującej procedury.

Profilaktyka

Najważniejsza jest profilaktyka, czyli działania, które mają zapobiec wynaczynieniu. Podstawą profilaktyki wynaczynienia jest właściwy dobór naczynia oraz prawidłowa kontrola wkłucia:

  • należy unikać podawania cytostatyków do żył na grzbiecie dłoni oraz w okolicy dużych stawów, ponieważ wynaczynienie w tych miejscach może prowadzić nie tylko do uszkodzenia tkanek, ale również do ograniczenia ruchomości stawu
  • nie powinno się także wykorzystywać żył ze zmianami zakrzepowymi ani naczyń w obrębie kończyn z zaburzonym przepływem krwi, na przykład po usunięciu węzłów chłonnych
  • szczególną ostrożność należy zachować również w przypadku kończyn obrzękniętych oraz z niedowładem lub porażeniem
  • w sytuacji, gdy planowane jest podawanie leków o dużym potencjale uszkadzającym tkanki, stosowanie wlewów ciągłych lub długotrwałej chemioterapii, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest wykorzystanie dostępu do dużego naczynia żylnego przez cewnik centralny lub port naczyniowy
  • warto również unikać zakładania wkłucia do naczynia, które w ciągu ostatnich 48 godzin było już nakłuwane po stronie dogłowowej względem planowanego miejsca podania
  • wkłucie powinno być zabezpieczone w taki sposób, aby miejsce podania pozostawało dobrze widoczne i możliwe do bieżącej obserwacji
  • przed rozpoczęciem podawania leku należy przepłukać wkłucie 0,9% roztworem chlorku sodu, pamiętając, że do przepłukiwania kaniuli nigdy nie stosuje się roztworu cytostatyku
  • w trakcie podaży leku trzeba regularnie oceniać drożność wkłucia, w tym okresowo sprawdzać cofanie się krwi
  • należy bezwzględnie przestrzegać zasad podawania cytostatyku określonych przez producenta, zwłaszcza dotyczących stężenia preparatu oraz czasu jego podaży. W praktyce zaleca się, aby w pierwszej kolejności podawać leki silnie drażniące
  • każdorazowo, zarówno przed rozpoczęciem podaży, jak i po jej zakończeniu, wkłucie powinno zostać przepłukane co najmniej 10 ml 0,9% roztworu chlorku sodu
  • w systematycznym monitorowaniu miejsca wkłucia pomocne może być prowadzenie karty obserwacji wkłucia, a w uzasadnionych sytuacjach także dokumentacji fotograficznej, która ułatwia ocenę ewentualnych zmian w czasie.


Źródła: 

Zalecenia konsultanta krajowego w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego na temat postępowania pielęgniarskiego w przypadku wynaczynienia leku cytostatycznego. 2016 https://archiwum.mz.gov.pl/system-ochrony-zdrowia/kadra-medyczna-i-ksztalcenie/pielegniarki-i-polozne/konsultanci-w-dziedzinie-pielegniarstwa-i-poloznictwa/opinie-konsultantow-krajowych-w-dziedzinie-pielegniarstwa-i-poloznictwa/zalecenia-konsultanta-krajowego-w-dziedzinie-pielegniarstwa-onkologicznego-na-temat-postepowania-pielegniarskiego-w-przypadku-wynaczynienia-leku-cytostatycznego/ dostęp: 14.04.2026

Rubach M. Postępowanie w wynaczynieniu leków przeciwnowotworowych. Onkologia w Praktyce Klinicznej — edukacja 2018, tom 4, nr 1 http://onkologia.zalecenia.med.pl/pdf/zalecenia_PTOK_tom1_20_Postepowanie_w_wynaczynieniu_lekow_przeciwnowotworowych_20190214.pdf dostęp: 14.04.2026

Wysocki W. Grela-Wojewoda A. Wynaczynienie leków stosowanych w leczeniu nowotworów. Medycyna Praktyczna 2025 https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.22.2.1. Dostep: 14.04.2026

Wróć do listy Przejdź dalej