Zaburzenia rytmu serca w praktyce pielęgniarskiej - kiedy obserwować, kiedy reagować, kiedy alarmować?

Arytmia

Arytmia oznacza nieprawidłowy rytm pracy serca. Może dotyczyć częstości, regularności, miejsca powstawania impulsów elektrycznych albo ich przewodzenia. W praktyce pielęgniarskiej najczęściej spotykamy się z rytmem zbyt szybkim, zbyt wolnym, niemiarowym albo z rytmem, który od razu należy traktować jako potencjalnie groźny. Objawy arytmii bywają niespecyficzne. Pacjent może zgłaszać kołatanie serca, uczucie „trzepotania” w klatce piersiowej, szybkie lub wolne bicie serca, ból w klatce piersiowej, duszność, lęk, osłabienie, zawroty głowy, poty, omdlenie albo uczucie zbliżającej się utraty przytomności. Część arytmii może też przebiegać bezobjawowo i zostać wykryta przypadkowo podczas pomiaru tętna, monitorowania lub zapisu EKG.  

Dla pielęgniarki szczególnie ważne jest to, że EKG może pokazać tachykardię, bradykardię, migotanie przedsionków, pauzy czy inne zaburzenia rytmu, ale dopiero stan pacjenta mówi, czy sytuacja jest pilna. Zapis może wyglądać niepokojąco, a pacjent może być stabilny. Może też być odwrotnie: zapis nie wydaje się dramatyczny, ale pacjent jest blady, spocony, hipotensyjny, splątany i wymaga natychmiastowej reakcji. W każdej arytmii trzeba najpierw ocenić pacjenta, a dopiero potem spokojnie analizować szczegóły rytmu. Pielęgniarska ocena powinna obejmować świadomość, oddech, kolor skóry, obecność bólu w klatce piersiowej, duszność, ciśnienie tętnicze, tętno obwodowe, saturację, diurezę, potliwość, niepokój i ogólne wrażenie kliniczne. Do objawów alarmowych należą przede wszystkim: 

• hipotensja
• omdlenie lub stan przedomdleniowy
• ból w klatce piersiowej sugerujący niedokrwienie
• narastająca duszność
• cechy ostrej niewydolności serca
• zaburzenia świadomości
• sinica, zimna i wilgotna skóra
• objawy wstrząsu 
• nagłe pogorszenie stanu ogólnego

Pamiętajmy jednak, że każda arytmia wymaga natychmiastowego powiadomienia lekarza, monitorowania, zabezpieczenia dostępu dożylnego, przygotowania sprzętu zgodnie z procedurą oddziałową i ciągłej oceny stanu.

Tachykardia

Tachykardia, czyli przyspieszona czynność serca, może być odpowiedzią organizmu na ból, gorączkę, odwodnienie, krwawienie, niedokrwistość, hipoksję, lęk, sepsę, zaburzenia elektrolitowe lub zaostrzenie choroby przewlekłej. Np.:

• u pacjenta pooperacyjnego tachykardia może być pierwszym sygnałem bólu, krwawienia, hipowolemii, zakażenia, zatorowości płucnej albo niedotlenienia
• u pacjenta internistycznego może towarzyszyć zaostrzeniu niewydolności serca, infekcji, zaburzeniom elektrolitowym, odwodnieniu lub działaniu leków
• u pacjenta kardiologicznego może być objawem napadowego częstoskurczu nadkomorowego, trzepotania przedsionków, migotania przedsionków z szybką akcją komór albo częstoskurczu komorowego.

Niepokojące są szczególnie tachykardie z hipotensją, bólem w klatce piersiowej, dusznością, zaburzeniami świadomości, cechami wstrząsu lub obrzęku płuc. W takiej sytuacji priorytetem jest szybkie działanie, powiadomienie lekarza i przygotowanie do interwencji.

Bradykardia

Bradykardia, czyli wolna czynność serca, również nie zawsze jest stanem zagrożenia. U niektórych osób, zwłaszcza młodych lub aktywnych fizycznie, niższe tętno może być dobrze tolerowane. Problem zaczyna się wtedy, gdy wolny rytm nie zapewnia wystarczającej perfuzji narządowej. Bradykardia z zawrotami głowy, omdleniem, splątaniem, hipotensją, bólem w klatce piersiowej, dusznością, osłabieniem lub zimną, wilgotną skórą wymaga pilnej oceny. Szczególnie ważne jest wychwycenie sytuacji, w których wolny rytm pojawia się nagle, nasila się, towarzyszy mu pogorszenie stanu pacjenta albo występuje u osoby przyjmującej leki zwalniające czynność serca.

W praktyce oddziałowej bradykardia może być związana z: lekami, zaburzeniami elektrolitowymi, niedokrwieniem, hipotermią, reakcją wazowagalną, wzrostem ciśnienia śródczaszkowego, zaburzeniami przewodzenia lub chorobą węzła zatokowego. Z perspektywy pielęgniarki kluczowe jest: sprawdzić pacjenta, zmierzyć ciśnienie, ocenić świadomość, oddech, perfuzję obwodową, wykonać lub zabezpieczyć zapis EKG, sprawdzić leki i pilnie przekazać informację lekarzowi, jeśli bradykardii towarzyszą objawy.

Migotanie przedsionków

Migotanie przedsionków jest jednym z najczęściej spotykanych zaburzeń rytmu. Może być rozpoznane wcześniej i przewlekłe, ale może też pojawić się nagle jako nowa arytmia. Dla pacjenta bywa odczuwalne jako kołatanie serca, osłabienie, duszność, gorsza tolerancja wysiłku, dyskomfort w klatce piersiowej albo zawroty głowy. U części chorych przebiega małoobjawowo. W migotaniu przedsionków serce pracuje niemiarowo, a częstość rytmu komór może być prawidłowa, zbyt szybka lub zbyt wolna. W praktyce pielęgniarskiej najważniejsze jest rozpoznanie niemiarowości, ocena czy pacjent jest stabilny, czy ma objawy niewydolności krążenia, czy występuje ból w klatce piersiowej, duszność, hipotensja albo objawy neurologiczne.

Migotanie przedsionków ma także znaczenie zakrzepowo-zatorowe. Dla pielęgniarki oznacza to konieczność zwrócenia uwagi na leczenie przeciwkrzepliwe: czy pacjent przyjmuje lek, czy nie pominął dawek, czy występują objawy krwawienia, czy planowana jest procedura inwazyjna, czy pacjent rozumie znaczenie regularności terapii. Ważna jest też czujność neurologiczna: nagłe zaburzenia mowy, asymetria twarzy, niedowład, splątanie lub nagły silny zawrót głowy u pacjenta z AF wymagają pilnej reakcji.

Częstoskurcze nadkomorowe

Częstoskurcze nadkomorowe mogą pojawiać się nagle i równie nagle ustępować. Pacjent często opisuje je jako „serce nagle ruszyło”, „bije jak szalone”, „nie mogę złapać oddechu”. Mogą występować u osób bez istotnej choroby serca, ale ich tolerancja zależy od wieku, chorób współistniejących i częstości rytmu. Pielęgniarka powinna ocenić, od kiedy trwa napad, jakie są objawy, czy pacjent ma ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, omdlenie, hipotensję, chorobę serca w wywiadzie, jakie leki przyjmuje i czy podobne epizody występowały wcześniej. Ważne jest zabezpieczenie zapisu EKG w trakcie napadu, ponieważ po ustąpieniu arytmii rozpoznanie może być trudniejsze.

Arytmie komorowe

Arytmie komorowe wymagają szczególnej ostrożności, ponieważ mogą zagrażać życiu. Częstoskurcz komorowy, zwłaszcza utrwalony, może prowadzić do spadku rzutu serca, hipotensji, utraty przytomności i zatrzymania krążenia. Migotanie komór jest rytmem zatrzymania krążenia i wymaga natychmiastowego postępowania resuscytacyjnego. W praktyce pielęgniarskiej alarmujące są:    

• narastająca tachykardia
• nagłe pogorszenie stanu pacjenta przy szybkim rytmie
• utrata przytomności
• brak tętna
• ból w klatce piersiowej
• ciężka duszność
• sinica
• spadek ciśnienia
• zaburzenia świadomości oraz powtarzające się epizody arytmii komorowej u pacjenta z chorobą serca.

W takiej sytuacji nie wolno tracić czasu na samotną, szczegółową interpretację rytmu. Trzeba ocenić przytomność, oddech i tętno, wezwać pomoc, rozpocząć właściwe postępowanie zgodnie z procedurą oddziałową i przygotować sprzęt do resuscytacji lub kardiowersji/defibrylacji, zależnie od stanu pacjenta i decyzji zespołu.

Ekstrasystolia

Dodatkowe pobudzenia nadkomorowe lub komorowe są częste i nie zawsze oznaczają stan zagrożenia. Pacjent może odczuwać je jako „przeskakiwanie”, „zatrzymanie”, „mocniejsze uderzenie” serca. U części osób pojawiają się przy stresie, zmęczeniu, po kofeinie, przy odwodnieniu, zaburzeniach elektrolitowych lub w trakcie infekcji.

Ekstrasystolia jeśli jest liczna, nowa, towarzyszy jej ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenie, spadek ciśnienia albo występuje u pacjenta z chorobą strukturalną serca wymaga podjęcia [pilnych działań i dalszego leczenia. Warto zwrócić uwagę na wyniki elektrolitów, szczególnie potasu i magnezu, stan nawodnienia, stosowane leki oraz aktualny stan kliniczny.

Rola pielęgniarki i pielęgniarska ocena pacjenta

W praktyce warto pracować według prostego schematu:

1. najpierw ocena stanu ogólnego: czy pacjent jest przytomny, czy oddycha swobodnie, czy zgłasza ból, duszność, zawroty głowy, osłabienie
2. następnie parametry: ciśnienie, tętno, saturacja, częstość oddechów, temperatura, glikemia, jeśli jest wskazana
3. dalej: ocena rytmu: czy jest szybki, wolny, miarowy, niemiarowy, czy pojawił się nagle, czy pacjent miał podobne epizody wcześniej
4. diagnostyka przyczyny - arytmia może być pierwotnym zaburzeniem kardiologicznym, ale może też być objawem innego problemu: niedotlenienia, krwawienia, odwodnienia, bólu, gorączki, sepsy, niedokrwistości, zaburzeń elektrolitowych, niewydolności serca, niedokrwienia mięśnia sercowego, zaostrzenia POChP, zaburzeń tarczycy albo działania leków.

Rola pielęgniarki zaczyna się od obserwacji. To pielęgniarka często pierwsza widzi zmianę rytmu, słyszy zgłaszane objawy, zauważa pogorszenie kontaktu, zmianę koloru skóry, poty, niepokój lub nagłe osłabienie. Kolejny element to szybka ocena parametrów i stanu pacjenta oraz przekazanie informacji w sposób konkretny: co się stało, od kiedy, jakie są objawy, jakie parametry, jaki rytm, czy pacjent jest stabilny.

Bardzo ważne jest przygotowanie do dalszego postępowania: dostęp dożylny, monitorowanie, tlenoterapia zgodnie ze wskazaniami, przygotowanie aparatu EKG, leków i sprzętu zgodnie z procedurą oddziałową, zabezpieczenie pacjenta przed upadkiem, pozostanie przy chorym w sytuacji niestabilności oraz dokumentowanie przebiegu zdarzenia.

Pielęgniarka pełni także rolę edukacyjną. Pacjent z arytmią powinien wiedzieć, jakie objawy zgłaszać natychmiast, dlaczego ważna jest regularność przyjmowania leków, jakie znaczenie ma kontrola tętna i ciśnienia, dlaczego nie wolno samodzielnie odstawiać leczenia przeciwkrzepliwego oraz kiedy konieczny jest pilny kontakt z personelem medycznym.

Źródła:

1. Zaburzenia rytmu serca. Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.2.6. Dostęp: 25.05.2026
2. Arytmia serca – objawy, przyczyny, leczenie i najczęstsze pytania. Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/pacjent/choroby-ukladu-krazenia/choroby/379065,arytmia-serca-objawy-przyczyny-leczenie-i-najczestsze-pytania Dostęp: 25.05.2026
3. Griffin B. Topol E. Podręcznik Kardiologii. Cleveland Clinic 2006 str 201-321
4. Kokot F. (red.) Choroby wewnętrzne Wydawnictwo PZWL 2004 . str 124-157