Bezpieczna farmakoterapia w domu – rola pielęgniarki w kontroli przyjmowania leków przez seniorów

Wróć do listy Data:
mgr Magdalena Sawicka

Starzenie się populacji i wielochorobowość powodują, że coraz więcej seniorów stosuje na co dzień kilka, a czasem kilkanaście leków. W takich warunkach ryzyko błędów lekowych znacząco rośnie, począwszy od pominięcia dawki, przez przyjęcie niewłaściwego preparatu, po groźne interakcje.  Bezpieczna farmakoterapia w warunkach domowych to jeden z fundamentów skutecznej opieki nad osobami starszymi. Z wiekiem dochodzi do zmian w metabolizmie leków, upośledzenia funkcji nerek i wątroby oraz większej wrażliwości na działanie substancji aktywnych. Jednocześnie seniorzy często cierpią na wiele chorób przewlekłych, co wiąże się z koniecznością przyjmowania licznych preparatów. W efekcie rośnie ryzyko błędów lekowych, które mogą prowadzić do hospitalizacji, utraty samodzielności, a nawet zgonu. Pielęgniarka rodzinna ma w tej sytuacji wyjątkową pozycję – zna pacjenta, jego środowisko, zwyczaje i realne możliwości, dzięki czemu może skutecznie nadzorować proces farmakoterapii.

Najczęstsze źródła błędów lekowych u seniorów

W środowisku domowym błędy lekowe wynikają najczęściej z braku systemu kontroli i niedostatecznej komunikacji między pacjentem, rodziną a personelem medycznym. To złożony problem, który łączy czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne. Do najczęstszych należą:

  • polifarmakoterapia, czyli jednoczesne stosowanie wielu leków zwiększa ryzyko interakcji i pomyłek, zwłaszcza gdy brakuje jednej, aktualnej listy wszystkich przyjmowanych preparatów
  • zaburzenia pamięci i orientacji - seniorzy często zapominają, że już przyjęli lek, lub nie pamiętają, o której godzinie to zrobili. W efekcie zdarzają się zarówno pominięcia dawek, jak i podwójne przyjęcie leku
  • trudności manualne i sensoryczne - problemy ze wzrokiem, słuchem czy motoryką utrudniają rozróżnianie tabletek, czytanie ulotek, otwieranie blistrów czy używanie zakraplaczy. W efekcie senior może przyjąć nie ten lek, który zamierzał lub w nieprawidłowy sposób
  • podobny wygląd opakowań i nazw leków - zjawisko szczególnie częste, gdy pacjent przechowuje leki poza oryginalnymi opakowaniami lub gromadzi starsze zapasy. U osób z ograniczoną percepcją wizualną pomyłka między „Metformaxem” a „Metocardem” nie jest trudna do popełnienia
  • samodzielne modyfikacje dawkowania, to częsty błąd wynikający z subiektywnego poczucia kontroli nad leczeniem. Senior, kierując się chwilowym samopoczuciem, potrafi zmniejszyć lub zwiększyć dawkę, przerwać terapię lub wrócić do leku „który kiedyś pomógł”. Nierzadko robi to bez konsultacji z personelem medycznym, co może prowadzić do działań niepożądanych lub osłabienia efektu leczenia
  • brak wsparcia opiekuna lub rodziny - samotność i brak systematycznej kontroli sprzyjają dezorganizacji farmakoterapii. Regularne wizyty pielęgniarki lub zaangażowanie bliskich mogą znacznie ograniczyć to ryzyko.

Bezpieczna farmakoterapia opiera się na trzech filarach: organizacji, edukacji i monitorowaniu.

  1. Pierwszy filar – organizacja - pielęgniarka pomaga pacjentowi i jego rodzinie wprowadzić przejrzysty system przyjmowania leków. Tworzy harmonogram dostosowany do trybu dnia seniora, pomaga w przygotowaniu segregatorów lub pojemników tygodniowych oraz oznakowaniu leków kolorystycznie. Może zaproponować stosowanie prostych narzędzi – jak tablica lub zeszyt leków z miejscem na odhaczanie przyjętej dawki. Ważne, by w domu znajdowało się jedno, dobrze oświetlone miejsce do przechowywania leków, z dala od wilgoci i dzieci.
  2. Drugi filar – edukacja - jest procesem ciągłym. Pielęgniarka wyjaśnia cel terapii, sposób przyjmowania leków, uczy rozpoznawania objawów działań niepożądanych i reagowania w sytuacjach niepokojących. Zwraca uwagę, by pacjent nie przyjmował leków przeterminowanych, nie przechowywał ich luzem ani nie dzielił się nimi z innymi. Omawia też interakcje między lekami a żywnością – np. wpływ soków cytrusowych, nabiału czy alkoholu.
  3. Trzeci filar – monitorowanie - podczas kolejnych wizyt pielęgniarka obserwuje efekty terapii, kontroluje przestrzeganie harmonogramu, pyta o ewentualne skutki uboczne i zmiany w samopoczuciu. W razie potrzeby kontaktuje się z lekarzem rodzinnym lub farmaceutą, aby skonsultować dawkowanie lub możliwość odstawienia leków, które nie są już potrzebne. Regularne monitorowanie pozwala uniknąć polipragmazji i niepotrzebnego obciążenia organizmu.

Dobre praktyki i narzędzia wspierające bezpieczeństwo

  • segregatory leków i pojemniki tygodniowe – umożliwiają kontrolę przyjmowania leków nawet w przypadku zaburzeń pamięci i stanowią podstawowe narzędzie w organizacji farmakoterapii. Dzięki nim pielęgniarka może w prosty sposób zweryfikować regularność przyjmowania leków i szybko zauważyć ewentualne pominięcia.
  • karty leków lub dzienniczki - oprócz rejestrowania nazw, dawek i godzin przyjmowania, mogą zawierać także obserwacje pacjenta: samopoczucie, działania uboczne, zmiany apetytu czy snu. Taki zapis staje się cennym źródłem danych podczas konsultacji z lekarzem.
  • oznaczanie leków kolorami lub symbolami – kolorystyka lub proste piktogramy (np. słońce – rano, księżyc – wieczorem) ułatwiają seniorom identyfikację preparatów i minimalizują ryzyko pomyłki, zwłaszcza przy ograniczeniach wzroku czy pamięci.
  • harmonogramy graficzne – w formie planszy, kalendarza lub wydruku z zaznaczonymi porami dnia. Pielęgniarka może dopisać do nich także posiłki, by zsynchronizować leki przyjmowane przed i po jedzeniu. Taki materiał wizualny pełni funkcję przypominającą i edukacyjną, angażując także rodzinę.
  • przeglądy lekowe - regularnie przeprowadzane przez pielęgniarkę rodzinną pozwalają na weryfikację aktualności terapii, identyfikację dublujących się preparatów, suplementów czy leków przeterminowanych. To również moment na ocenę sposobu przechowywania leków – czy nie są narażone na wilgoć, światło i wysoką temperaturę.
  • edukacja rodziny i opiekunów - to proces nie tylko informacyjny, ale też motywujący. Pielęgniarka angażuje bliskich w kontrolę przyjmowania leków, tłumaczy znaczenie terminowego przyjmowania dawek i zachęca do wspólnego prowadzenia dzienniczka leków. Włączenie rodziny do współodpowiedzialności znacząco zwiększa bezpieczeństwo pacjenta i poprawia przestrzeganie zaleceń terapeutycznych.

Skuteczna edukacja w zakresie farmakoterapii wymaga cierpliwości, empatii i prostego języka. Pielęgniarka powinna zachęcać seniora do zadawania pytań i otwartej rozmowy o trudnościach w przyjmowaniu leków. Warto stosować zasadę „teach-back” – prosić pacjenta, by własnymi słowami powtórzył otrzymane instrukcje. Takie podejście pozwala sprawdzić, czy zrozumiał przekaz i umie go zastosować w praktyce. Seniorzy chętniej przestrzegają zaleceń, gdy rozumieją ich sens i czują, że pielęgniarka jest dla nich partnerem, a nie kontrolerem. Warto poświęcić czas na rozmowę, ustalenie realnych możliwości pacjenta i dostosowanie systemu przyjmowania leków do jego rytmu dnia.


Źródła: 

  1. Biercewicz M. Szrajda J. Haor B. Kedziora-Kornatowska K. Polipragmazja istotnym zagadnieniem w opiece nad pacjentem w wieku podeszłym. Problemy Pielęgniarstwa 2012; 20 (1): 102–105 https://www.termedia.pl/Polipragmazja-istotnym-zagadnieniem-w-opiece-nad-pacjentem-w-wieku-podeszlym,134,35029,0,0.html dostęp: 7.11.2025
  2. Palka M. Podstawowa opieka zdrowotna nad osobami w wieku podeszłym. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie 2014; 12 (4): 358–369.https://doi.org/10.4467/20842627OZ.14.038.3798 dostęp 7.11.2025 
  3. Marcinowicz, L. (2015). Rola pielęgniarki i położnej w sprawowaniu podstawowej opieki zdrowotnej. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 2015, 352-357. doi: https://doi.org/10.4467/20842627OZ.14.037.3797 dostęp: 7.11.2025
  4. Witczak I. Rypicz Ł. Bezpieczeństwo pacjenta w procesie farmakoterapii. Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu 2021. https://wydawnictwo.umw.edu.pl/upload/files/Bezpieczenstwo_pacjenta_w_procesie_farmakoterapii.pdf dostęp: 7.11.2025. str 38-41, str 66-69
  5. Gryglewska B. Farmakoterapia u pacjentów w starszym wieku. Medycyna Praktyczna 2022 https://www.mp.pl/geriatria/wytyczne/287547,farmakoterapia-u-pacjentow-w-starszym-wieku Dostęp: 7.11.2025
  6. Kardas, P. (2015). Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych przez pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 2015, 331-337. doi: https://doi.org/10.4467/20842627OZ.14.035.3795 dostęp: 7.11.2025
Wróć do listy Przejdź dalej