Bezpieczny dom, czyli jak skutecznie zapobiegać upadkom pacjentów w warunkach domowych?

Pierwszy krok - ocena ryzyka upadku

Pierwszym etapem skutecznej profilaktyki jest identyfikacja pacjentów obarczonych podwyższonym ryzykiem upadku, przy czym warto pamiętać, że w populacji osób starszych często współistnieje kilka czynników ryzyka, których sumaryczny efekt znacząco zwiększa prawdopodobieństwo incydentu. Proces identyfikacji pacjentów zagrożonych ryzykiem upadku powinien opierać się na analizie stanu klinicznego, historii medycznej oraz uwarunkowań środowiskowych. W ramach oceny należy wziąć pod uwagę:

• stan zdrowia - chodzi o obecność schorzeń neurologicznych (np. choroba Parkinsona, przebyty udar mózgu), kardiologicznych, ortopedycznych, zaburzeń równowagi oraz deficytów sensorycznych (upośledzenie wzroku lub słuchu), które mogą bezpośrednio wpływać na stabilność postawy i koordynację ruchową
• farmakoterapia – tutaj szczególne znaczenie mają leki oddziałujące na ciśnienie tętnicze, świadomość czy równowagę (np. środki uspokajające, nasenne, leki hipotensyjne), których działania uboczne mogą zwiększać ryzyko upadku
• historia upadków - wcześniejsze incydenty są istotnym zagrożeniem kolejnych. Analiza okoliczności poprzednich zdarzeń umożliwia identyfikację powtarzających się zagrożeń i daje możliwość ich wyeliminowania
• ocena funkcjonalna - obejmuje badanie zdolności do samodzielnego poruszania się, umiejętności korzystania z pomocy ortopedycznych (np. laski, balkonika), a także wykonywania codziennych czynności, takich jak wstawanie z łóżka, siadanie, pokonywanie schodów czy obracanie się w łóżku. Warto posłużyć się standaryzowanymi skalami oceny ryzyka upadku (np. skala Tinetti, skala Morse’a), aby ujednolicić proces i ułatwić monitorowanie zmian w czasie.

Krok drugi – ocena środowiska domowego

Środowisko domowe stanowi jeden z kluczowych czynników wpływających na bezpieczeństwo pacjenta. Może być zarówno elementem chroniącym przed upadkami, jak i istotnym źródłem zagrożeń. Dokładna analiza otoczenia powinna obejmować następujące aspekty:

• podłogi i chodniki - należy niezwłocznie eliminować luźne dywaniki lub zabezpieczać je taśmą antypoślizgową, naprawiać wszelkie nierówności, pęknięcia czy wybrzuszenia powierzchni oraz unikać stosowania materiałów o wysokim współczynniku poślizgu (np. gładkich płytek bez powłoki antypoślizgowej). Wskazane jest stosowanie certyfikowanych mat antypoślizgowych, szczególnie w strefach narażonych na wilgoć oraz utrzymywanie powierzchni w czystości i suchości, aby zapobiec potknięciom i poślizgnięciom. Warto również zadbać o odpowiednie kontrastowe oznaczenie progów i krawędzi w celu poprawy widoczności dla osób z deficytami wzroku
• oświetlenie – odpowiednie, równomierne i pozbawione cieni doświetlenie korytarzy, łazienek i sypialni jest kluczowe dla zapewnienia orientacji przestrzennej, szczególnie u osób z obniżoną ostrością wzroku. Wskazane jest zastosowanie źródeł światła o neutralnej barwie, które nie powodują olśnienia. Zaleca się montaż lampek nocnych w zasięgu ręki, szczególnie przy łóżku oraz rozmieszczenie dodatkowych punktów świetlnych w newralgicznych miejscach (przy schodach, wejściach do łazienek). Bardzo pomocne są czujniki ruchu, które automatycznie włączają światło przy wykryciu aktywności, eliminując konieczność szukania włącznika w ciemności, a tym samym zmniejszając ryzyko potknięcia lub utraty równowagi
• schody - powinny być wyposażone w solidne, ergonomicznie zaprojektowane poręcze po obu stronach, które umożliwiają pewny chwyt na całej długości biegu. Krawędzie stopni należy oznaczyć kontrastowym kolorem lub taśmą antypoślizgową, a w przypadku osób z poważnymi zaburzeniami widzenia - zastosować dodatkowe oznakowanie dotykowe. Ważne jest utrzymanie wolnej przestrzeni na całej szerokości schodów, bez odkładania na nich przedmiotów, kwiatów z zapewnieniem równomiernego oświetlenia, które eliminuje cienie i poprawia percepcję głębi stopni
• łazienka - to pomieszczenie o najwyższym ryzyku poślizgnięcia ze względu na częste występowanie wilgoci, ograniczoną przestrzeń manewrową oraz obecność twardych powierzchni. Dla minimalizacji zagrożenia zaleca się montaż stabilnych uchwytów w strefach o największym ryzyku utraty równowagi – przy wannie, toalecie i wejściu do kabiny prysznicowej. Stosowanie mat antypoślizgowych zarówno wewnątrz brodzika, jak i na podłodze łazienki, powinno być standardem. Wskazane jest wykorzystanie siedziska prysznicowego, które umożliwia mycie w pozycji siedzącej, zmniejszając obciążenie układu równowagi. Dodatkowo warto rozważyć instalację armatury z termostatem w celu uniknięcia nagłych zmian temperatury wody, które mogą powodować odruchowe ruchy i utratę stabilności
• rozmieszczenie mebli - należy zapewnić szerokie, wolne przejścia, uwzględniając minimalną szerokość ciągów komunikacyjnych umożliwiającą swobodne manewrowanie osobom z pomocą ortopedyczną lub na wózku inwalidzkim. Wskazane jest usuwanie zbędnych elementów wyposażenia i przewodów elektrycznych z miejsc przejścia, a także takiego ustawienia mebli, które eliminuje konieczność omijania przeszkód i gwałtownych zmian kierunku ruchu. Meble powinny być stabilne, pozbawione ostrych krawędzi na wysokości bioder i kolan, a ich rozmieszczenie dostosowane do naturalnych tras przemieszczania się pacjenta. Warto również zadbać o kontrastowe oznaczenie krawędzi mebli w przypadku osób z zaburzeniami widzenia.

Krok trzeci - zalecenia dla pacjenta i opiekunów

W tym kroku przedstawiamy praktyczne wskazówki, które mają na celu wsparcie codziennego funkcjonowania pacjenta w jego własnym domu i ograniczenie ryzyka upadków. To swoista „checklista bezpieczeństwa” dla chorego oraz jego bliskich, obejmująca zarówno działania profilaktyczne, jak i elementy bieżącej samoopieki.

• utrzymanie sprawności fizycznej - regularne wykonywanie ćwiczeń ukierunkowanych na poprawę równowagi, koordynacji i siły mięśniowej, takich jak np. programy rehabilitacyjne opracowane przez fizjoterapeutę, nordic walking, joga, ćwiczenia równoważne czy bezpieczna gimnastyka w domu
• prawidłowe obuwie - stabilne, z podeszwą antypoślizgową o odpowiedniej elastyczności, dobrze dopasowane do stopy, z zapięciem zapewniającym pewne trzymanie. Należy unikać obuwia z obcasem, klapek czy butów z nadmiernie śliską podeszwą
• edukacja w zakresie korzystania z pomocy ortopedycznych - obejmuje dobór odpowiedniego typu sprzętu (laska, balkonik, kule) do stanu funkcjonalnego pacjenta, prawidłowe ustawienie wysokości oraz instruktaż bezpiecznego użytkowania, z uwzględnieniem wchodzenia po schodach, zmiany kierunku czy korzystania w ciasnych pomieszczeniach
• monitorowanie stanu zdrowia - systematyczne badania kontrolne wzroku (np. w kierunku zaćmy, jaskry) i słuchu, regularna kontrola ciśnienia tętniczego, a także obserwacja objawów mogących świadczyć o pogorszeniu stanu ogólnego lub zaburzeniach równowagi
• przegląd farmakoterapii - okresowa konsultacja z lekarzem w celu oceny zasadności stosowania wszystkich leków, identyfikacji potencjalnych interakcji oraz działań ubocznych, które mogą wpływać na świadomość, koordynację ruchową czy ciśnienie krwi.

Pielęgniarka, pełni rolę osoby koordynującej opiekę nad pacjentem przebywającym w warunkach domowych. W swoich działaniach dokonuje również oceny ryzyka upadku, środowiska domowego oraz edukuje pacjenta i rodzinę w kwestii eliminacji „niebezpiecznych” czynników. Działania obejmują:

• przeprowadzenie wstępnej i cyklicznej oceny ryzyka upadku, w oparciu o szczegółowy wywiad pielęgniarski, obserwację zachowań i sposobu poruszania się pacjenta, analizę dokumentacji medycznej oraz wyniki dostępnych badań
• wykonanie wizji lokalnej domu pacjenta w celu identyfikacji zarówno oczywistych, jak i mniej oczywistych zagrożeń, z uwzględnieniem pomieszczeń najczęściej używanych przez pacjenta, miejsc o ograniczonej przestrzeni manewrowej oraz potencjalnych przeszkód dynamicznych (np. zwierzęta domowe, przewody, przedmioty na podłodze)
• opracowanie planu działań profilaktycznych, który łączy zalecenia medyczne, możliwości pacjenta, dostępność sprzętu wspomagającego oraz potencjał modyfikacji środowiska domowego. Warto, aby plan zawierał interwencje natychmiastowe i długofalowe
• prowadzenie edukacji pacjenta i opiekunów obejmującej zasady bezpiecznego poruszania się, techniki wstawania po upadku, sposoby wzywania pomocy oraz znaczenie regularnego monitorowania stanu zdrowia
• monitorowanie i ewaluacja skuteczności wdrożonych rozwiązań, dokumentowanie postępów, a w razie potrzeby – modyfikowanie zaleceń i wdrażanie dodatkowych interwencji. Regularny kontakt pozwala na wczesne wychwycenie nowych zagrożeń i utrzymanie wysokiego poziomu bezpieczeństwa pacjenta.

Zapobieganie upadkom w warunkach domowych wymaga indywidualnego podejścia, które łączy ocenę medyczną, analizę środowiska i edukację. Systematyczna praca pielęgniarki z pacjentem i rodziną, połączona z modyfikacją otoczenia, może znacząco zmniejszyć ryzyko incydentów i poprawić bezpieczeństwo życia w domu.

Źródła:

1. Wieczorkowska-Tobis K. Talarska D. Geriatria i pielęgniarstwo geriatryczne. Wydawnictwo PZWL 2018 str 307-311.
2. Pierchała K. Niemczyk K. Upadki - epidemiologia, czynniki ryzyka, strategia zapobiegania. Polski Przegląd Otolaryngologiczny 2 (2013) 1 – 10. https://otorhinolaryngologypl.com/api/files/view/4846.pdf&ved=2ahUKEwjNq5fJzP2OAxWjLhAIHXzSB-MQFnoECCoQAQ&usg=AOvVaw2ReMP3WsRYVFrNKfMpDq1T Dostęp: 8.06.2025
3. Skalska A. Upadki i zaburzenia chodu u osób w podeszłym wieku. Cz. 1. Medycyna Praktyczna 2021. https://www.mp.pl/geriatria/wytyczne/276532,upadki-i-zaburzenia-chodu-cz-1 dostęp: 8.06.2025
4. Janczak M. Upadki u osób starszych – złożony problem. Jak można pomóc w gabinecie lekarza pierwszego kontaktu. Medycyna po Dyplomie Geriatria 2024-09. https://podyplomie.pl/medycyna/40773,upadki-u-osob-starszych-zlozony-problem-jak-mozna-pomoc-w-gabinecie-lekarza-pierwszego-kontaktu?srsltid=AfmBOor047FFY2TW3ywUO6oePwIQ_Jo1zc39B9PMfcOVxw6c-3xaj7rK dostęp: 8.06.2025.