Kiedy wcześniak przychodzi na świat. Wiceprezes PTPiPN: obserwujemy zmianę podejścia

Narodziny wcześniaka to dla rodziców początek drogi pełnej pytań, niepewności i nowych wyzwań. W pierwszych dniach i tygodniach życia dziecka ogromne znaczenie ma nie tylko specjalistyczna opieka na oddziale neonatologicznym, ale też stopniowe włączanie rodziców w pielęgnację i przygotowywanie ich do momentu, gdy sami przejmą pełną opiekę. Na to dziś kładzie nacisk współczesna neonatologia. Jaką rolę w tym procesie odgrywa położna neonatologiczna? Jak sprawić, by po powrocie wcześniaka do domu jego bliscy czuli się pewniej i bezpieczniej? O tym w rozmowie z Adamed Expert opowiada dr n. o zdr. Agnieszka Bałanda-Bałdyga, położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa neonatologicznego i położniczego, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Pielęgniarek i Położnych Neonatologicznych.

Izabela Rzepecka-Sarota, Adamed Expert: Każdego roku w Polsce rodzi się przedwcześnie ok. 8 proc. noworodków, czyli ok. 20 tys. dzieci. Dla wielu z nich już pierwsze chwile życia wiążą się z licznymi wyzwaniami zdrowotnymi. Z czym najczęściej mierzą się wcześniaki w pierwszych dniach i tygodniach po narodzinach?

Dr n. o zdr. Agnieszka Bałanda-Bałdyga, położna, specjalistka w dziedzinie pielęgniarstwa neonatologicznego i pielęgniarstwa położniczego, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Pielęgniarek i Położnych Neonatologicznych: - Zakres problemów zdrowotnych, które występują u dzieci urodzonych przedwcześnie, jest bardzo szeroki, zależy przede wszystkim od wieku ciążowego oraz masy urodzeniowej. Wcześniak to nie jest po prostu mniejszy noworodek, choć na pierwszy rzut oka mogłoby się tak wydawać. W zależności od tygodnia ciąży, w którym się urodził, jego poszczególne układy i narządy są na innym etapie dojrzewania. 

Co ich niedojrzałość oznacza w praktyce? 

- Niedojrzałość wszystkich układów daje różne objawy. Mamy do czynienia z niedojrzałością układu oddechowego, a więc problemami z oddychaniem, trudnościami w utrzymaniu prawidłowej temperatury ciała, problemami z karmieniem i koordynacją ssania oraz połykania. Wcześniaki mogą również doświadczać bezdechów, zaburzeń gospodarki glukozowej i elektrolitowej, a u dzieci skrajnie niedojrzałych występuje zwiększone ryzyko powikłań neurologicznych, okulistycznych czy jelitowych. Muszę jednak podkreślić, że współczesna neonatologia bardzo się zmieniła. Dzisiaj nie patrzymy na wcześniaka wyłącznie przez pryzmat jego chorób i parametrów. Coraz większą uwagę zwracamy na jego rozwój, komfort, jakość snu, sposób żywienia, kontakt z rodzicami i budowanie od pierwszych dni warunków, które wspierają jego dojrzewanie.

Pierwsza ocena stanu noworodka po urodzeniu opiera się m.in. na skali Apgar. Jak należy interpretować ją w przypadku wcześniaka?

- Ocena w skali Apgar składa się z pięciu elementów. Oceniamy czynność serca, oddech, napięcie mięśniowe, reakcję na bodźce i zabarwienie skóry. Parametry te sprawdzamy w konkretnych minutach po urodzeniu, co pozwala określić, jak dziecko adaptuje się do życia pozałonowego oraz czy wymaga podjęcia działań wspomagających adaptację, czasami resuscytację. Nie powinniśmy jednak traktować wyniku Apgar jako „oceny wcześniactwa” ani jako samodzielnego narzędzia do przewidywania dalszego rozwoju dziecka. Wcześniak ze względu na swoją niedojrzałość może uzyskać niższą punktację, a jego stan wymaga równoczesnej oceny wielu innych parametrów. W praktyce neonatologicznej patrzymy więc na dziecko całościowo – na jego oddychanie, krążenie, temperaturę, stan neurologiczny, tolerancję żywienia i wiele innych elementów. Skala Apgar jest jednym z elementów tej oceny, tuż po urodzeniu.

Kluczową rolę w opiece nad wcześniakami odgrywają położne i pielęgniarki neonatologiczne. Za jakie aspekty opieki odpowiadają położne?

- Praca położnej neonatologicznej jest bardzo różnorodna. Wymaga jednocześnie dużej wiedzy, czujności klinicznej i ogromnej uważności na potrzeby dziecka. Nie ma dwóch identycznych dyżurów. 

Każdy dyżur zaczyna się od oceny stanu noworodków, analizy dokumentacji i przekazania informacji dotyczących najważniejszych problemów oraz potrzeb poszczególnych dzieci. Następnie realizujemy zaplanowaną opiekę, monitorujemy parametry życiowe, obserwujemy reakcje dziecka na leczenie i pielęgnację, wspieramy żywienie, dbamy o termoregulację, higienę, komfort oraz bezpieczeństwo. Bardzo ważnym elementem jest również obserwacja. W neonatologii czasami drobna zmiana zachowania dziecka, sposobu oddychania, koloru skóry czy tolerancji karmienia może być pierwszym sygnałem pogorszenia stanu zdrowia, dlatego doświadczenie i umiejętność wychwycenia nawet subtelnych zmian mają ogromne znaczenie. Jednocześnie coraz większą część naszej pracy stanowi współpraca z rodzicami. Uczymy ich, jak dotykać i pielęgnować dziecko, jak je karmić, jak rozpoznawać jego sygnały i jak stopniowo przejmować opiekę. Bardzo ważnym elementem opieki jest ocena laktacji u mamy, a przede wszystkim pomoc w jej rozpoczęciu i utrzymaniu, bo pokarm mamy jest jednym z kluczowych elementów terapii noworodka przedwcześnie urodzonego. Dbamy o to, aby mama mogła karmić swoje dziecko własnym pokarmem również po powrocie do domu. W pewnym sensie naszym zadaniem jest więc nie tylko opiekowanie się dzieckiem, ale również przygotowywanie rodziców do momentu, kiedy to oni staną się jego najważniejszymi opiekunami w domu.

Wiedza i umiejętności kliniczne to zatem tylko część potrzebnych kompetencji.

- Zdecydowanie. Położna neonatologiczna musi potrafić obserwować dziecko, prawidłowo interpretować jego zachowanie i parametry życiowe, reagować na zmiany stanu zdrowia i wykonywać specjalistyczne procedury. Jednocześnie powinna rozumieć, że każde działanie pielęgnacyjne jest częścią procesu terapeutycznego. Równie ważne są gotowość do ciągłego uczenia się, gdyż neonatologia to dziedzina, która rozwija się niezwykle szybko.

Jakie cechy pomagają odnaleźć się w tej roli?

- W naszej pracy potrzebne są empatia, cierpliwość, komunikatywność, umiejętność słuchania i budowania zaufania. Rodzice wcześniaka często znajdują się w sytuacji ogromnego stresu i niepewności. To, w jaki sposób personel z nimi rozmawia, może mieć dla nich równie duże znaczenie jak przekazana informacja. Dobra położna neonatologiczna powinna być uważna, odpowiedzialna, opanowana i otwarta na współpracę. Powinna też umieć powiedzieć: „nie wiem, sprawdzę” czy „potrzebujemy wsparcia innego specjalisty”. Współczesna neonatologia jest zdecydowanie pracą zespołową, interdyscyplinarną.    

Wymaga zaangażowania specjalistów z różnych dziedzin. 

- Tak, bo potrzeby wcześniaka wykraczają daleko poza jeden obszar medycyny. Lekarz odpowiada za diagnostykę i leczenie, położna czy pielęgniarka neonatologiczna pozostaje z dzieckiem przez całą dobę i prowadzi ciągłą obserwację jego stanu, fizjoterapeuta wspiera rozwój ruchowy i pomaga właściwie dobierać sposoby postępowania do możliwości dziecka, a psycholog może wspierać rodziców w sytuacji kryzysu, pomagać im radzić sobie z emocjami i wzmacniać ich kompetencje rodzicielskie. Kluczowa jest wymiana informacji. Każdy specjalista patrzy na dziecko z nieco innej perspektywy, a dopiero połączenie tych obserwacji pozwala stworzyć pełny obraz jego potrzeb. Interprofesjonalizm jest więc czymś więcej niż obecnością wielu specjalistów przy jednym pacjencie. Chodzi o rzeczywistą współpracę i wspólne podejmowanie decyzji, w centrum których znajduje się dziecko i jego rodzina.

Wspomniała pani, że rolą położnej neonatologicznej jest m.in. stopniowe przygotowywanie rodziców do przejęcia opieki nad dzieckiem. Porozmawiajmy o tym, bo wypis ze szpitala nie oznacza końca troski o jego zdrowie i rozwój.

- Wypis oznacza jedynie zmianę miejsca, w którym ta opieka będzie się odbywać. Rodzice muszą być na ten moment przygotowani.

Czego powinni się nauczyć? 

- W pierwszych dniach po urodzeniu rodzic często jest skupiony przede wszystkim na tym, czy dziecko przeżyje i czy jego stan się poprawia. Z czasem pojawiają się zupełnie inne pytania: jak je nakarmić, jak je wykąpać, jak je podnieść, jak ubrać, co zrobić, kiedy płacze i skąd wiedzieć, że coś jest nie tak. Rodzice powinni stopniowo nauczyć się więc wszystkich podstawowych czynności: pielęgnacji, kąpieli, przewijania, ubierania, bezpiecznego podnoszenia i odkładania, karmienia zgodnie z indywidualnymi zaleceniami oraz obserwowania zachowania dziecka, rozpoznawania jego potrzeb. Rodzice powinni wiedzieć, kiedy dziecko jest gotowe na kontakt czy karmienie, a kiedy potrzebuje wyciszenia i odpoczynku. Dlatego edukacja nie powinna zaczynać się dzień czy dwa przed wypisem. 

Skoro nie dzień czy dwa przed wypisem, to kiedy powinny rozpocząć się przygotowania rodziców wcześniaka do samodzielnej opieki nad dzieckiem?

- Edukacja powinna być procesem, który rozpoczyna się odpowiednio wcześnie i jest stopniowo dostosowywany do możliwości rodziców oraz stanu dziecka. Najważniejsze jest to, aby rodzic nie tylko usłyszał instrukcję, ale miał możliwość samodzielnego wykonania określonych czynności pod okiem personelu. To buduje kompetencje i przede wszystkim poczucie bezpieczeństwa. Przed wypisem warto również omówić organizację wizyt kontrolnych, zalecenia dotyczące żywienia, profilaktyki, szczepień ochronnych oraz sytuacje, w których należy skontaktować się z lekarzem. Najlepsza edukacja to taka, w której rodzic nie tylko słucha, ale sam wykonuje poszczególne czynności i ma możliwość zadawania pytań.

Położne neonatologiczne dostarczają rodzicom nie tylko wiedzy, ale zapewniają również wsparcie emocjonalne. Jakie emocje i obawy najczęściej towarzyszą rodzicom podczas hospitalizacji dziecka i w jaki sposób personel może wesprzeć ich tym okresie?

- Rodzice wcześniaka często przeżywają bardzo silne i jednocześnie bardzo różne emocje. Pojawia się lęk o zdrowie i życie dziecka, bezradność, poczucie winy, smutek, złość, a czasami także trudność w odnalezieniu się w roli rodzica. Wcześniak może przez pewien czas wymagać intensywnej terapii, być otoczony aparaturą, przewodami i monitorami, i dla rodziców może to być obraz bardzo trudny emocjonalnie. Dlatego tak ważne jest, aby personel nie ograniczał komunikacji z rodzicami do przekazywania informacji medycznych. Czasami najważniejsze jest spokojne wyjaśnienie, co widzą i dlaczego dziecko ma podłączone konkretne urządzenia, innym razem z kolei umożliwienie rodzicom dotknięcia dziecka, kangurowania czy wykonania prostej czynności pielęgnacyjnej. Rodzic powinien stopniowo odzyskiwać poczucie, że jest potrzebny swojemu dziecku i że potrafi się nim zajmować. To jest bardzo ważny element procesu terapeutycznego całej rodziny. 

Na pewno zdarzają się sytuacje, że rodzice boją się nawet dotknąć swojego dziecka.

- Tak, spotykamy się z tym dość często. Widzą maleńkiego wcześniaka otoczonego aparaturą i mają poczucie, że każde ich działanie może mu zaszkodzić. W takim przypadku bardzo ważne jest stopniowe wprowadzanie rodzica w opiekę. Najpierw pokazujemy, jak bezpiecznie dotknąć dziecko, jak je obserwować, jak rozpoznawać jego sygnały. Później rodzic może wykonać prostą czynność pielęgnacyjną, jak np. zmiana pieluszki, następnie uczestniczyć w karmieniu czy kangurowaniu. I przyjdzie moment, kiedy ten sam rodzic, który wcześniej mówił „boję się go dotknąć”, samodzielnie weźmie dziecko na ręce i powie: „już wiem, co mam robić”. Takie momenty są jednymi z najważniejszych w pracy, bo pokazują, że nasza rola nie polega wyłącznie na wykonywaniu procedur. Czasami równie ważne jest przekazanie rodzicowi poczucia: „potrafisz, jesteś potrzebny swojemu dziecku i nie jesteś w tym sam”.

We współczesnej neonatologii rola rodziców w opiece nad wcześniakiem jest znacznie większa niż kiedyś.

- Zdecydowanie obserwujemy zmianę podejścia. Współczesna neonatologia odeszła od modelu, w którym rodzic jest jedynie odwiedzającym, a zmierza w kierunku opieki skoncentrowanej na dziecku i rodzinie. Rodzic jest partnerem w opiece. Zachęcamy do kontaktu „skóra do skóry”, kangurowania, udziału w pielęgnacji i karmieniu oraz obserwowania sygnałów wysyłanych przez dziecko. To nie są dodatki do leczenia. To element dobrej opieki nad wcześniakiem. Jednocześnie nadal mamy przestrzeń do poprawy. 

Co jest do zmiany? 

- Potrzebujemy jeszcze większej ciągłości edukacji, lepszej komunikacji pomiędzy szpitalem a opieką po wypisie oraz łatwiejszego dostępu rodzin do specjalistycznego wsparcia. Ważne jest także wzmacnianie kompetencji personelu w zakresie komunikacji z rodzicami i rozpoznawania ich potrzeb emocjonalnych.

Do czego więc powinna zachęcać rodziców położna neonatologiczna? Jak może pomóc oswoić u rodziców lęk związany z przejęciem pełnej opieki nad dzieckiem?

- Przede wszystkim powinna zachęcać do stopniowego przejmowania opieki jeszcze podczas hospitalizacji. Im więcej czynności wykonają samodzielnie w bezpiecznych warunkach oddziału, tym mniejszy lęk będzie towarzyszył im w domu. Ważne jest również, aby rodzice nauczyli się obserwować swoje dziecko, nie porównywali go z innymi noworodkami. Wcześniak może mieć własne tempo rozwoju i własny sposób komunikowania potrzeb. Lęk zmniejsza się przede wszystkim wtedy, kiedy niewiadome stają się znane. Dlatego warto pokazywać, tłumaczyć, pozwalać rodzicom próbować i popełniać drobne błędy pod okiem personelu. Bardzo ważne jest także powiedzenie rodzicom, że nie muszą być „idealni”. Mają być uważni, reagować na potrzeby dziecka i wiedzieć, gdzie szukać pomocy, kiedy pojawiają się wątpliwości.

Co jest w tym całym procesie najważniejsze? 

- Najważniejsze jest budowanie relacji. Dziecko potrzebuje przede wszystkim bezpiecznej, przewidywalnej obecności rodzica. Na oddziale może to być dotyk, kontakt skóra do skóry, kangurowanie, mówienie do dziecka, uczestniczenie w pielęgnacji i karmieniu. Po wypisie bardzo ważne pozostają bliskość, reagowanie na sygnały dziecka, spokojna komunikacja oraz dostosowanie aktywności do jego możliwości. W przypadku wcześniaka szczególnie istotne jest respektowanie jego potrzeb związanych ze snem, odpoczynkiem i wyciszeniem. Nie chodzi o to, żeby dziecko nieustannie stymulować. Czasami najlepszym wsparciem rozwoju jest spokojna obecność rodzica i zapewnienie odpowiednich warunków do snu. Rodzice powinni również korzystać z zaplanowanych wizyt kontrolnych i zaleceń specjalistów, ponieważ rozwój wcześniaka wymaga indywidualnego monitorowania.

Na jakie objawy i sygnały ostrzegawcze położne powinny uczulić rodziców wcześniaków przed wypisem?

- Rodzice muszą wiedzieć, jakie zachowania i parametry są typowe dla ich dziecka, a jakie powinny ich zaniepokoić. Szczególnej uwagi wymagają m.in. trudności w oddychaniu, sinienie, znaczne pogorszenie aktywności lub trudność w wybudzeniu dziecka, wyraźne problemy z karmieniem, powtarzające się ulewania, istotne zmniejszenie ilości przyjmowanego pokarmu czy niepokojąca zmiana liczby mokrych pieluszek. Ważna jest również obserwacja temperatury ciała oraz ogólnego zachowania dziecka. Nie należy jednak tworzyć rodzicom listy objawów, która ma ich dodatkowo przestraszyć. Edukacja powinna być bardzo konkretna: „co obserwować”, „co jest dla mojego dziecka typowe”, „kiedy skontaktować się z lekarzem” i „gdzie szukać pomocy”. W pierwszych tygodniach po wypisie szczególnie ważne są również higiena rąk, ograniczanie kontaktu z osobami odwiedzającymi, a szczególnie chorymi, przestrzeganie zaleceń dotyczących żywienia, bezpiecznego snu i wizyt kontrolnych oraz stosowanie się do indywidualnych zaleceń zespołu prowadzącego dziecko.

Jakie błędne przekonania na temat wcześniaków, ich rozwoju opieki nad nimi, najczęściej pojawiają się wśród rodziców?

- Jednym z częstszych jest przekonanie, że wcześniak zawsze będzie dzieckiem słabszym lub że wcześniactwo automatycznie oznacza problemy rozwojowe. Tymczasem wcześniaki stanowią bardzo zróżnicowaną grupę dzieci i ich dalszy rozwój zależy od wielu czynników. Często spotykam się też z przekonaniem, że skoro dziecko jest już w domu, to „najgorsze ma za sobą” i nie wymaga już szczególnej uwagi. Tymczasem wypis jest ważnym etapem, ale nie oznacza końca procesu dojrzewania i monitorowania rozwoju. Jak też wspominałam, rodzice czasami boją się dotykać czy brać na ręce bardzo małe dziecko, ponieważ wydaje im się ono niezwykle kruche, dlatego tak ważne jest praktyczne pokazanie, jak bezpiecznie się z nim obchodzić, jak je układać. Źródło tych mitów? To przede wszystkim brak informacji oraz ogromny lęk. Najlepszą metodą walki z nimi nie jest jednak krytykowanie rodziców, ale spokojna, zrozumiała edukacja oparta na aktualnej wiedzy medycznej.

Rola położnej neonatologicznej kończy się wraz z wypisem wcześniaka do domu?

- W sensie formalnym opieka na oddziale rzeczywiście kończy się w momencie wypisu. Po wypisie rodzice korzystają jednak z opieki pediatrycznej, poradni specjalistycznych i - w zależności od potrzeb dziecka - różnych form wsparcia rozwojowego. Rolą personelu neonatologicznego jest przygotowanie ich do tego etapu: przekazanie zaleceń, nauczenie konkretnych umiejętności, wskazanie, na co zwracać uwagę i gdzie szukać pomocy. Ważna jest również ciągłość informacji. Rodzic nie powinien po wyjściu ze szpitala mieć poczucia, że nagle zostaje sam z dzieckiem i całą odpowiedzialnością. Myślę, że właśnie tutaj najlepiej widać zmianę, jaka dokonała się w neonatologii. Nie chodzi już tylko o to, aby dziecko bezpiecznie opuściło oddział. Chodzi o to, aby razem z dzieckiem ze szpitala wyszła również możliwie dobrze przygotowana rodzina.

Jako członek Parlamentarnego Zespołu ds. Zdrowia Matki i Dziecka wypracowaliśmy korzystne propozycje zmian dla matek wcześniaków, które zostały wprowadzone do polskiego prawa, chociażby wydłużenie urlopu macierzyńskiego, natomiast Standard Organizacyjny Opieki Okołoporodowej i jego nowelizacja z 2025 roku zapewnia wizyty patronażowe dla mam w okresie połogu, których dzieci są hospitalizowane, także dla dzieci urodzonych przedwcześnie lub długotrwale hospitalizowanych po ich wyjściu ze szpitala. Dla mnie to jeden z najważniejszych celów współczesnej opieki neonatologicznej: nie tylko leczyć i pielęgnować dziecko, ale wzmacniać rodziców, aby po powrocie do domu czuli się kompetentni, potrzebni i bezpieczni w swojej nowej roli.

Rozmawiała Izabela Rzepecka-Sarota