Opieka nad pacjentką z rakiem jajnika - co pielęgniarka powinna kontrolować na każdym etapie leczenia?

Diagnostyka i przygotowanie do leczenia

Na etapie diagnostycznym pacjentka zwykle przechodzi badania obrazowe, laboratoryjne, ocenę markerów, konsultacje specjalistyczne, kwalifikację do leczenia operacyjnego lub systemowego. Istotne znaczenie ma także diagnostyka histopatologiczna i molekularna, ponieważ wynik może wpływać na dalsze decyzje terapeutyczne, w tym kwalifikację do leczenia podtrzymującego. Na tym etapie warto, aby pielęgniarka zwracała uwagę na stan ogólny pacjentki: wydolność, poziom bólu, odżywienie, nawodnienie, masę ciała, obrzęki, duszność, objawy wodobrzusza, tolerancję posiłków, wypróżnienia i oddawanie moczu. Ważna jest również ocena ryzyka okołooperacyjnego: niedokrwistości, zaburzeń elektrolitowych, infekcji, ryzyka zakrzepowo-zatorowego, ograniczonej mobilności oraz stanu skóry.

Bardzo ważna jest edukacja. Pacjentka powinna rozumieć, jakie badania są wykonywane, dlaczego potrzebne są wyniki histopatologiczne i molekularne, na czym polega karta DiLO/ścieżka onkologiczna, jakie objawy powinna zgłaszać i do kogo może się zwrócić w razie pogorszenia stanu.

Warto też pamiętać, że już na początku leczenia pojawia się silny lęk. Dla pacjentki diagnoza raka jajnika często oznacza strach przed chorobą, operacją, utratą płodności, zmianą obrazu ciała, chemioterapią, wypadaniem włosów, nawrotem i zależnością od innych. 

Okres okołooperacyjny

Leczenie operacyjne w raku jajnika może być rozległe. U części pacjentek obejmuje usunięcie narządu rodnego, zmian przerzutowych, czasem fragmentów jelita lub innych zajętych struktur. W zaawansowanej chorobie celem jest usunięcie możliwie największej masy nowotworu. Przed zabiegiem ważna jest ocena parametrów życiowych, bólu, wydolności oddechowej, nawodnienia, stanu odżywienia, wyników badań laboratoryjnych, przygotowania przewodu oraz ryzyka zakrzepowo-zatorowego. Po operacji priorytetem jest wczesne wykrycie krwawienia, zakażenia, niewydolności oddechowej, niedrożności przewodu pokarmowego, powikłań zakrzepowo-zatorowych, zaburzeń diurezy i bólu nieadekwatnego do zastosowanego leczenia.

W praktyce warto kontrolować: parametry życiowe, tan świadomości, nasilenie bólu, opatrunek, ilość i charakter wydzieliny z drenów, diurezę, bilans płynów, perystaltykę, nudności i wymioty, tolerancję diety, wygląd brzucha, obwód brzucha, temperaturę ciała, stan rany pooperacyjnej, mobilizację oraz objawy duszności, bólu w klatce piersiowej, bólu łydki lub nagłego osłabienia.

Szczególnej czujności wymagają pacjentki po rozległych zabiegach w jamie brzusznej. Narastający ból brzucha, zatrzymanie gazów i stolca, wymioty, gorączka, tachykardia, spadek ciśnienia, bladość, zimne poty, zmiana charakteru wydzieliny z drenu, rozejście rany lub znaczne osłabienie nie powinny być traktowane jako „typowy stan po operacji”. To objawy wymagające pilnej oceny lekarskiej.

Chemioterapia - kontrola bezpieczeństwa i tolerancji leczenia

W raku jajnika chemioterapia najczęściej opiera się na pochodnych platyny i taksanach, choć schemat zależy od typu nowotworu, zaawansowania, wcześniejszego leczenia, stanu pacjentki i decyzji zespołu terapeutycznego. W leczeniu zaawansowanego raka jajnika ważne miejsce zajmują także terapie podtrzymujące, w tym inhibitory PARP u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentek. 

Dla pielęgniarki etap chemioterapii to przygotowanie i podanie leku, ocena, czy pacjentka może bezpiecznie otrzymać kolejny cykl. Przed każdym cyklem należy zwrócić uwagę na wyniki morfologii, liczbę neutrofili i płytek krwi, stężenie kreatyniny, parametry wątrobowe, elektrolity, stan ogólny, temperaturę, objawy infekcji, nasilenie nudności, wymiotów, biegunki lub zaparć, objawy neuropatii, zmęczenie, apetyt, masę ciała, nawodnienie, ból oraz reakcje po poprzednim cyklu. Pacjentka w trakcie chemioterapii powinna wiedzieć, że gorączka, dreszcze, objawy infekcji, duszność, krwawienie, wybroczyny, uporczywe wymioty, biegunka, odwodnienie, silne osłabienie, ból w klatce piersiowej, objawy zakrzepicy lub nagły ból brzucha wymagają pilnego kontaktu z ośrodkiem. Kontrola objawów ze strony przewodu pokarmowego jest bardzo ważna. Pacjentka z rakiem jajnika może mieć nudności związane z leczeniem, ale też z wodobrzuszem, niedrożnością, zaparciami, zaburzeniami elektrolitowymi lub progresją choroby. Warto, aby przeprowadzając wywiad dopytano, ile pacjentka je i pije, czy oddaje stolec, czy ma wzdęcia, czy brzuch się powiększa, czy pojawiły się wymioty treścią zalegającą, czy występuje ból kolkowy.

Leczenie podtrzymujące - długotrwała obserwacja działań niepożądanych

Po zakończeniu chemioterapii część pacjentek otrzymuje leczenie podtrzymujące, m.in. inhibitorami PARP. Decyzja zależy od wielu czynników, w tym typu raka, odpowiedzi na leczenie, statusu BRCA/HRD, wcześniejszego leczenia oraz aktualnych wskazań. Leczenie podtrzymujące bywa przyjmowane doustnie, często przez wiele miesięcy. To może dawać pacjentce poczucie, że skoro „to tylko tabletki”, leczenie jest mniej obciążające. Nie zawsze tak jest.

Warto, aby pielęgniarka prowadziła edukację w zakresie: regularności przyjmowania leku, działań niepożądanych, wyników morfologii, objawów niedokrwistości, neutropenii lub małopłytkowości, nudności, wymiotów, biegunki, zaparć, zmęczenia, duszności, kołatania serca, zawrotów głowy, krwawień, wybroczyn, infekcji, utraty apetytu, spadku masy ciała i wpływu leczenia na codzienne funkcjonowanie.

Kontrole po leczeniu i obserwacja nawrotu

Po zakończeniu leczenia pacjentka pozostaje pod kontrolą onkologiczną/ginekologiczno-onkologiczną. Długoterminowa obserwacja jest zalecana u pacjentek z rakiem jajnika, a w kontrolach można uwzględniać ocenę jakości życia i objawów zgłaszanych przez pacjentkę.  

Główną role odgrywa tu edukacja. Ważne, aby pacjentka potrafiła dokonać samoobserwacji objawów i zgłaszała: powiększanie obwodu brzucha, uczucie pełności, szybkie nasycanie się po posiłku, utratę masy ciała, bóle brzucha lub miednicy, duszność, kaszel, obrzęki, zaburzenia wypróżnień, nudności, trudności w oddawaniu moczu, krwawienia, utrzymujące się osłabienie lub nowe dolegliwości bólowe.

Ważna jest też opieka nad konsekwencjami leczenia: przewlekłym zmęczeniem, neuropatią, zaburzeniami snu, lękiem przed nawrotem, problemami seksualnymi, objawami menopauzy po leczeniu chirurgicznym, zaburzeniami obrazu ciała, trudnościami w powrocie do pracy i codziennych aktywności.

Leczenie nawrotu i opieka wspierająca

Nawrót raka jajnika nie zawsze oznacza koniec możliwości leczenia. W zależności od czasu od zakończenia poprzedniej chemioterapii, odpowiedzi na leczenie, stanu ogólnego pacjentki i biologii nowotworu możliwe są różne strategie terapeutyczne. Na tym etapie pielęgniarka często opiekuje się pacjentką przewlekle leczoną, zmęczoną kolejnymi liniami terapii, obciążoną objawami choroby i działaniami niepożądanymi leczenia. Kontrola powinna obejmować parametry i wyniki badań oraz realne funkcjonowanie pacjentki. Trzeba pytać o ból, duszność, wodobrzusze, nudności, wymioty, zaparcia, apetyt, masę ciała, osłabienie, sen, samodzielność, ryzyko upadków, wsparcie rodziny, możliwość dojazdu na leczenie i to, czy pacjentka rozumie cel aktualnej terapii.

Jeżeli leczenie ma charakter paliatywny, oznacza opiekę ukierunkowaną na kontrolę objawów, jakość życia, bezpieczeństwo i decyzje zgodne z sytuacją kliniczną oraz preferencjami pacjentki.

Co pielęgniarka powinna kontrolować zawsze, niezależnie od etapu leczenia?

W opiece nad pacjentką z rakiem jajnika warto mieć stałą listę obserwacji. Powinna obejmować:

• ból - lokalizacja, natężenie, charakter, skuteczność leków, ból nowy lub narastający
• brzuch i przewód pokarmowy - obwód brzucha, wzdęcia, wodobrzusze, nudności, wymioty, zaparcia, biegunka, tolerancja diety, objawy niedrożności
• stan odżywienia - masa ciała, apetyt, ilość przyjmowanych płynów i pokarmów, cechy wyniszczenia, siła mięśniowa
• objawy infekcji - temperatura, dreszcze, kaszel, objawy z układu moczowego, stan rany, dostęp naczyniowy
• krwawienia i zaburzenia hematologiczne - wybroczyny, siniaki, krwawienia z nosa lub dziąseł, osłabienie, bladość, duszność wysiłkowa
• ryzyko zakrzepowo-zatorowe - ból i obrzęk kończyny, duszność, ból w klatce piersiowej, nagłe pogorszenie wydolności
• neuropatia - drętwienie, mrowienie, zaburzenia chodu, upuszczanie przedmiotów, ryzyko upadku
• stan psychiczny - lęk, obniżony nastrój, bezsenność, wycofanie, przeciążenie informacyjne, lęk przed nawrotem
• samodzielność i bezpieczeństwo w domu - kto pomaga pacjentce, czy radzi sobie z lekami, dojazdami, dietą, higieną, objawami ubocznymi.

Pacjentka powinna wiedzieć, jakie objawy wymagają pilnego kontaktu z ośrodkiem. Warto przekazać jej prostą listę alarmową: gorączka lub dreszcze po chemioterapii, duszność, ból w klatce piersiowej, krwawienie, liczne siniaki lub wybroczyny, uporczywe wymioty, brak stolca i gazów z narastającym bólem brzucha, nagłe powiększenie brzucha, objawy odwodnienia, silne osłabienie, omdlenie, ból i obrzęk kończyny, zaczerwienienie lub wyciek z rany, objawy zakażenia wkłucia lub portu naczyniowego.

Pacjentka z rakiem jajnika często porusza się między oddziałem chirurgicznym, chemioterapią dzienną, poradnią onkologiczną, diagnostyką obrazową, lekarzem POZ, poradnią leczenia bólu, psychoonkologiem, dietetykiem i rehabilitacją. W takim systemie łatwo o chaos. Pielęgniarka może realnie poprawić bezpieczeństwo opieki przez dobrą dokumentację, przekazywanie informacji, wychwytywanie objawów między wizytami, przypominanie o kontrolach, ocenę działań niepożądanych i wzmacnianie pacjentki w samoobserwacji.

Źródła:

1. Suzin J. Kalinka J. Tyliński W. Oszczędzające leczenie raka jajnika u młodej kobiety – najczęstsze problemy ginekologiczno-położnicze na podstawie analizy opisu przypadku. Ginekologia i Położnictwo 4 (22) 2011. https://www.ginekologiaipoloznictwo.com/articles/conserving--treatment--of--ovarian--cancer--in--a--young-woman----most--frequent--gynecological--and----obstetric-proble.pdf dostęp: 10.05.2026
2. Włodek I. Zera A. Krupienicz A. Opieka pielęgniarska nad pacjentką z rakiem surowiczym jajnika po zabiegu operacyjnym – studium przypadku. Pielęgniarstwo Polskie, nr 2 (64), 2017
3. https://pielegniarstwo.ump.edu.pl/uploads/2017/2/346_2_64_2017.pdf dostęp: 10.05.2026
4. ESMO Clinical Practice Guideline Express Update on the management of epithelial ovarian cancer ESMO Open. 2026;11(2):106032. González-Martín A and Ledermann JA, on behalf of the ESMO Guidelines Committee. https://www.esmo.org/guidelines/express-update-epithelial-ovarian-cancer 
5. dostęp: 10-12.05.2026
6. Perkowska E, Terlikowski S, Terlikowski R, Moczydłowska A, Ziemczyk B. Jakość życia kobiet leczonych z powodu raka jajnika. Quality of life for women treated for ovarian cancer. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2020;14(1):25-30. https://www.termedia.pl/Jakosc-zycia-kobiet-leczonych-z-powodu-raka-jajnika,50,41285,0,0.html dostęp: 12.05.2026
7. Pieniążek N, Ługowska J, Pilewska-Kozak A, Stadnicka G, Łepecka-Klusek C. Standard opieki okołooperacyjnej nad pacjentką leczoną z powodu nowotworu jajnika. Nursing Problems / Problemy Pielęgniarstwa. 2013;21(2):255-259. https://www.termedia.pl/Standard-opieki-okolooperacyjnej-nad-pacjentka-leczona-z-powodu-nowotworu-jajnika,134,35402,1,0.html dostęp: 12.05.2026