Szacowany czas czytania: 7 minut
Opieka nad skórą w trakcie radioterapii - praktyczny przewodnik dla pielęgniarek
Radioterapia jest jedną z podstawowych metod leczenia onkologicznego, ale dla wielu pacjentów wiąże się z miejscową reakcją skóry w obszarze napromieniania. Zaczerwienienie, suchość, świąd, pieczenie, złuszczanie, a w cięższych przypadkach wilgotne złuszczanie naskórka i ból mogą znacząco obniżać komfort chorego. Dla pielęgniarki oznacza to konieczność systematycznej obserwacji skóry, szybkiego rozpoznawania niepokojących objawów oraz prowadzenia praktycznej edukacji pacjenta i jego bliskich. W niniejszym artykule podsumowujemy najważniejsze zasady opieki nad skórą pacjenta w trakcie radioterapii
Radioterapia działa miejscowo, ale w obszarze napromienianym obejmuje tkankę nowotworową, a także zdrowe komórki znajdujące się w polu leczenia. Skóra jest szczególnie narażona na reakcję, ponieważ komórki naskórka intensywnie się odnawiają. Promieniowanie może zaburzać ten proces, prowadząc do uszkodzenia bariery naskórkowej, suchości, stanu zapalnego, zwiększonej wrażliwości, a niekiedy do przerwania ciągłości skóry. Odczyn skórny nie musi pojawić się od razu. U części pacjentów pierwsze objawy występują po kilku lub kilkunastu frakcjach radioterapii, a nasilenie zmian może utrzymywać się także po zakończeniu leczenia.
Ryzyko reakcji skórnej zależy od wielu czynników. Znaczenie ma:
- lokalizacja napromieniania
- całkowita dawka promieniowania
- liczba frakcji
- technika leczenia
- jednoczesna chemioterapia lub leczenie celowane
- indywidualne cechy pacjenta.
Większej czujności wymagają szczególnie pacjenci, u których napromieniany obszar obejmuje fałdy skórne, okolice narażone na tarcie, wilgoć i ucisk, np. pachy, pachwiny, okolice podpiersiowe, szyję, krocze czy okolicę odbytu. Znaczenie mają również otyłość, znaczna potliwość, ograniczona samodzielność w higienie, niedożywienie, cukrzyca, zaburzenia gojenia, wcześniejsze choroby skóry oraz trudności w przestrzeganiu zaleceń pielęgnacyjnych.
W praktyce pielęgniarskiej warto zwracać uwagę na wygląd skóry i dolegliwości zgłaszane przez pacjenta. Czasem pacjent opisuje pieczenie, napięcie skóry albo „uczucie oparzenia słonecznego”, zanim widoczne zmiany staną się wyraźne. Najczęściej obserwuje się:
- zaczerwienienie skóry
- suchość i szorstkość
- świąd
- uczucie pieczenia lub tkliwości
- przebarwienie lub ściemnienie skóry
- suche złuszczanie naskórka
- obrzęk
- wilgotne złuszczanie naskórka
- sączenie
- nadżerki
- ból
- objawy miejscowego zakażenia.
Opieka nad skórą w trakcie radioterapii nie dotyczy wyłącznie pytania o krem lub maść. Zadaniem pielęgniarki jest przede wszystkim ocena, profilaktyka urazów, edukacja, wsparcie w samoobserwacji oraz szybkie wychwycenie objawów wymagających konsultacji z lekarzem lub zespołem radioterapii. W ramach opieki nad pacjentem pielęgniarka może:
- ocenić skórę przed rozpoczęciem leczenia i w trakcie kolejnych etapów radioterapii
- zapytać pacjenta o pieczenie, świąd, ból, uczucie napięcia i dyskomfort
- sprawdzić, jak pacjent myje i osusza napromieniany obszar
- omówić bezpieczne zasady pielęgnacji domowej
- zwrócić uwagę na ubranie, bieliznę, tarcie, ucisk i potliwość
- wyjaśnić, czego pacjent nie powinien stosować bez konsultacji
- zachęcić do zgłaszania zmian zanim dojdzie do nasilonego uszkodzenia skóry,
W pielęgnacji skóry objętej polem napromieniania należy zwrócić uwagę na kilka podstawowych zasad:
- skórę należy myć delikatnie, letnią wodą
- najlepiej używać łagodnych, bezzapachowych preparatów myjących
- nie należy szorować skóry gąbką, szczotką ani myjką
- preparat myjący warto rozprowadzać dłonią
- po umyciu skórę trzeba osuszać przez delikatne przykładanie ręcznika, bez pocierania
- należy unikać gorących kąpieli, sauny, termoforu i ogrzewania napromienianej okolicy
- nie należy usuwać oznaczeń na skórze, jeśli nadal są potrzebne do prowadzenia terapii.
Regularne nawilżanie skóry może zmniejszać uczucie suchości, napięcia i dyskomfortu. Najbezpieczniejsze są preparaty łagodne, bezzapachowe, przeznaczone do skóry wrażliwej lub zalecone przez zespół prowadzący. Preparat pielęgnacyjny powinien być nakładany cienką warstwą, bez intensywnego wcierania. Pacjent powinien zapytać w ośrodku radioterapii, czy i kiedy może stosować krem przed frakcją napromieniania. W wielu ośrodkach dopuszcza się stosowanie preparatów pielęgnacyjnych, ale ważne jest, aby nie nakładać ich bezpośrednio przed zabiegiem w sposób pozostawiający grubą, mokrą lub tłustą warstwę na skórze, jeśli personel zaleci inaczej. Pielęgniarka powinna też sprawdzić, czy pacjent nie stosuje kilku preparatów jednocześnie: maści, kremów, olejków, zasypek, preparatów „naturalnych”, kosmetyków zapachowych i środków odkażających. Taka mieszanka może nasilać podrażnienie lub utrudniać ocenę skóry.
Czego pacjent powinien unikać?
W trakcie radioterapii skóra w obszarze napromieniania wymaga traktowania jak skóra szczególnie wrażliwa. Najważniejsze jest ograniczenie tarcia, urazów, przesuszenia, przegrzewania i działania drażniących substancji. Pacjent powinien unikać:
- pocierania skóry ręcznikiem
- peelingów mechanicznych i chemicznych
- kosmetyków zapachowych
- perfum, wód toaletowych i produktów z alkoholem w polu napromieniania
- plastrów i taśm samoprzylepnych na napromienianej skórze, jeśli nie są zalecone przez personel
- golenia maszynką z ostrzem w napromienianym obszarze
- depilacji woskiem, kremem depilacyjnym lub laserem
- gorących kąpieli, sauny i solarium
- ekspozycji napromienianej skóry na słońce
- ciasnej bielizny i odzieży powodującej tarcie
- samodzielnego stosowania maści sterydowych, antybiotykowych, preparatów odkażających lub „domowych sposobów” bez konsultacji.
Wskazówki na temat odzieży
W okolicy napromienianej najlepiej sprawdza się luźna, przewiewna odzież z miękkich tkanin. Każda okolica ma swoje praktyczne problemy, dlatego dobór odzieży będzie zależy od miejsca napromieniowania, np.:
- w przypadku radioterapii piersi warto omówić z pacjentką kwestię biustonosza: uciskające fiszbiny, szwy i zbyt ciasna bielizna mogą zwiększać tarcie, zwłaszcza w fałdzie podpiersiowym i okolicy pachowej
- przy napromienianiu szyi warto zwrócić uwagę na kołnierzyki, szaliki i biżuterię
- przy napromienianiu miednicy warto zwrócić uwagę na bieliznę, wkładki, nietrzymanie moczu lub stolca oraz ryzyko wilgoci i maceracji.
Wilgotne złuszczanie naskórka
Wilgotne złuszczanie naskórka jest bardziej zaawansowaną reakcją skórną. Może pojawiać się szczególnie w fałdach skórnych, miejscach tarcia i okolicach narażonych na wilgoć. Skóra jest bolesna, sącząca, łatwo ulega urazowi, a ryzyko zakażenia wzrasta. W takiej sytuacji warto, aby pielęgniarka zwróciła uwagę na:
- rozległość zmiany
- ilość i charakter wysięku
- obecność nieprzyjemnego zapachu
- zaczerwienienie wokół zmiany
- narastający ból
- gorączkę lub objawy ogólne
- wpływ zmiany na codzienne funkcjonowanie pacjenta
- możliwość utrzymania higieny i zabezpieczenia skóry w domu
Nie zapominajmy o edukacji
Edukacja pacjenta powinna być konkretna i możliwa do zastosowania w domu. Zamiast ogólnego zalecenia „proszę dbać o skórę”, warto jasno wyjaśnić, że skórę w obszarze napromieniania należy myć delikatnie letnią wodą, osuszać przez przykładanie ręcznika, bez pocierania, oraz stosować wyłącznie preparaty uzgodnione z personelem medycznym. Pacjent powinien unikać plastrów, perfum, spirytusu, przypadkowych maści i domowych sposobów, a także nosić luźną, miękką odzież i chronić skórę przed słońcem. Trzeba również podkreślić, że pieczenie, świąd, sączenie, pęcherze, ból lub pękanie skóry wymagają zgłoszenia personelowi. Ostrożną pielęgnację należy kontynuować także po zakończeniu radioterapii, ponieważ reakcja skóry może utrzymywać się jeszcze przez pewien czas.
Dobrym rozwiązaniem jest przekazanie pacjentowi krótkiej listy z zasadami pielęgnacji skóry. W stresie związanym z leczeniem onkologicznym pacjent może nie zapamiętać wszystkich zaleceń przekazanych ustnie.
W ramach edukacji warto również poinformować pacjenta i rodzinę o objawach, które wymagają konsultacji z ośrodkiem leczącym. Są to:
- narastający ból skóry
- wilgotne złuszczanie naskórka, sączenie, pęcherze
- krwawienie
- pękanie skóry
- nieprzyjemny zapach
- gorączka
- szybko szerzące się zaczerwienienie
- obrzęk i ocieplenie skóry
- reakcja alergiczna po zastosowanym preparacie.
Warto tutaj jasno powiedzieć pacjentowi, że nie trzeba czekać do kolejnej planowej wizyty, jeśli skóra zaczyna się sączyć, boli albo wygląda gorzej z dnia na dzień.
Zakończenie radioterapii nie oznacza natychmiastowego końca reakcji skórnej. U części pacjentów objawy mogą się jeszcze nasilać przez pewien czas po zakończeniu leczenia, a następnie stopniowo ustępować. Skóra w obszarze napromieniania może pozostać bardziej wrażliwa, sucha, przebarwiona i podatna na podrażnienia. Pacjent powinien nadal kontynuować delikatną pielęgnację, unikać ekspozycji na słońce, chronić skórę przed urazami i zgłaszać niepokojące objawy.
Źródła:
- Demska M. Topczewska-Bruns J. Maćkowiak-Matejczyk B. Filipowski T. Pielęgnacja skóry podczas i po zakończeniu radioterapii. Gynecol. Oncol. 2011, 9 (4), p. 272-275 https://psjd.icm.edu.pl/psjd/element/bwmeta1.element.psjd-d26c8fae-b1d1-4ac8-bbcb-c79ad09f5d41/c/272-275_GIN4_Demska_Pielegnacja.pdf dostęp: 13.06.2026
- Rubach M. Pielęgnacja skóry w czasie radioterapii. Onkologia po Dyplomie 2022/01. https://podyplomie.pl/czasopisma/onkologia-po-dyplomie/2022/01/pielegnacja-skory-w-czasie-radioterapii?srsltid=AfmBOoouaJh3nX0yupS9azNrek-OYQOLLPT_ciqhoazkI_DtvyngPF2w dostęp: 13.06.2026
- Jeziorski A. Onkologia . Wydawnictwo PZWL 2015 str 189-195