Rehabilitacja i fizjoterapia układu oddechowego u pacjentów z astmą

W aktualnych zaleceniach GINA podkreśla się, że postępowanie w astmie powinno obejmować leczenie farmakologiczne, edukację pacjenta, kontrolę czynników ryzyka, plan postępowania w zaostrzeniu oraz interwencje niefarmakologiczne, takie jak aktywność fizyczna, zaprzestanie palenia, redukcja masy ciała, szczepienia i, w określonych sytuacjach rehabilitacja oddechowa.

W praktyce pielęgniarskiej najważniejsze jest więc dobre ustawienie priorytetów. U pacjenta z astmą trzeba najpierw zadbać o rozpoznanie stopnia kontroli choroby, prawidłową technikę inhalacyjną, regularność leczenia i plan postępowania na wypadek pogorszenia. Dopiero na tym tle sensownie włącza się interwencje wspierające, takie jak reedukacja oddechowa, trening tolerancji wysiłku, nauka bezpiecznego podejmowania aktywności czy redukcja lęku związanego z dusznością.  

Pacjent z astmą często doświadcza duszności, świszczącego oddechu, kaszlu, ucisku w klatce piersiowej i ograniczenia tolerancji wysiłku. W okresie zaostrzenia objawów oddychanie może stać się szybkie, płytkie, nieskoordynowane, z nasilonym udziałem dodatkowych mięśni oddechowych. U części pacjentów pojawia się także lęk: duszność wywołuje napięcie, napięcie pogłębia nieefektywny tor oddechowy, a ten z kolei może nasilać subiektywne poczucie braku powietrza. Dlatego pielęgniarka, obserwując pacjenta z astmą, powinna patrzeć na saturację, częstość oddechów i świsty, ale także na sposób oddychania:

• czy pacjent mówi pełnymi zdaniami, 
• czy używa dodatkowych mięśni oddechowych, 
• czy oddycha płytko i szybko, 
• czy ma trudność z wykonaniem spokojnego wydechu, 
• czy objawy nasilają się przy wysiłku, emocjach lub ekspozycji na czynniki drażniące.

Celem rehabilitacji i fizjoterapii oddechowej u pacjenta z astmą jest poprawa kontroli oddychania, zmniejszenie nadmiernego napięcia, zwiększenie tolerancji wysiłku i nauczenie pacjenta, jak reagować na pierwsze objawy pogorszenia. Do najważniejszych celów należą:

• zmniejszenie uczucia duszności,
• poprawa kontroli oddechu,
• nauka spokojnego, wydłużonego wydechu,
• ograniczanie hiperwentylacji,
• poprawa tolerancji wysiłku,
• wspieranie aktywności fizycznej dostosowanej do stanu pacjenta,
• zmniejszenie lęku związanego z dusznością,
• poprawa jakości życia,
• edukacja pacjenta w zakresie samokontroli choroby.

W praktyce pielęgniarskiej szczególnie ważna jest edukacja: pacjent powinien wiedzieć, że ćwiczenia oddechowe są uzupełnieniem leczenia, a nie alternatywą dla leków wziewnych. Odstawianie lub ograniczanie leczenia przeciwzapalnego na rzecz samych technik oddechowych może prowadzić do pogorszenia kontroli astmy.

Ćwiczenia oddechowe: co może być przydatne?

W astmie najczęściej omawia się techniki, które pomagają pacjentowi uspokoić oddech, wydłużyć wydech, ograniczyć hiperwentylację i zmniejszyć napięcie. Poniżej prezentujemy kilka rodzajów najbardziej popularnych ćwiczeń oddechowych: 

• oddychanie przeponowe - polega na kierowaniu oddechu „niżej”, tak aby podczas wdechu unosiła się głównie okolica brzucha, a nie górna część klatki piersiowej i barki. U części pacjentów może to zmniejszać napięcie mięśni pomocniczych oddechowych i pomagać w uspokojeniu oddechu. Pielęgniarka może edukować pacjenta, aby ćwiczył w spokojnych warunkach, najlepiej początkowo w pozycji siedzącej lub półsiedzącej. Pacjent powinien położyć jedną dłoń na klatce piersiowej, drugą na brzuchu i obserwować, która część ciała porusza się bardziej podczas oddychania. Celem jest spokojny, regularny oddech
• wydłużony wydech - u pacjentów z astmą trudność często dotyczy nie tyle samego wdechu, ile efektywnego wydechu. Wydłużony, spokojny wydech może pomagać w lepszej kontroli oddechu i zmniejszeniu uczucia „zatrzymanego powietrza”. Pacjent może być uczony, aby wydech był dłuższy niż wdech, bez napinania się i bez forsowania. W praktyce można zastosować prostą zasadę: spokojny wdech nosem, następnie wolniejszy wydech ustami. Ważne, aby nie doprowadzać do zawrotów głowy ani nadmiernego pogłębiania oddechu
• oddychanie przez zasznurowane usta - jest częściej kojarzona z POChP, ale u części pacjentów z obturacją może być pomocna jako sposób na zwolnienie wydechu i zmniejszenie paniki oddechowej. Polega na spokojnym wdechu nosem i powolnym wydechu przez lekko zwężone usta, jak przy delikatnym zdmuchiwaniu świecy. Nie należy jednak traktować tej techniki jako uniwersalnego rozwiązania dla każdego pacjenta z astmą. W ostrym napadzie astmy priorytetem pozostaje szybka ocena stanu pacjenta i wdrożenie zaleconego postępowania medycznego
• techniki relaksacyjne - duszność bardzo często wiąże się z napięciem emocjonalnym. Pacjent, który boi się kolejnego napadu, może szybciej oddychać, napinać mięśnie klatki piersiowej i szyi, a przez to subiektywnie odczuwać jeszcze większy brak powietrza. Techniki relaksacyjne, spokojna pozycja, kontrolowany oddech i poczucie bezpieczeństwa mogą zmniejszać lęk, szczególnie u pacjentów z przewlekłymi objawami lub współistniejącym komponentem hiperwentylacji.

Aktywność fizyczna i edukacja pacjenta z astmą

Astma nie jest przeciwwskazaniem do aktywności fizycznej. Wręcz przeciwnie, odpowiednio dobrany wysiłek może poprawiać wydolność, tolerancję wysiłku, samopoczucie i jakość życia. Ważne jest jednak, aby pacjent znał zasady bezpieczeństwa: rozgrzewkę, stopniowanie obciążenia, unikanie ekspozycji na czynniki wyzwalające, stosowanie leków zgodnie z zaleceniem oraz reagowanie na objawy pogorszenia. W praktyce pielęgniarka może zachęcać pacjenta do regularnej, umiarkowanej aktywności dostosowanej do wieku, stanu klinicznego i kontroli astmy. Należy zwrócić uwagę na pacjentów, którzy rezygnują z ruchu z obawy przed dusznością. Taka postawa może prowadzić do pogorszenia kondycji, większej męczliwości i błędnego koła: mniejsza aktywność - gorsza wydolność - większa duszność przy wysiłku.

Pielęgniarka odgrywa bardzo ważną rolę w codziennym wspieraniu pacjenta z astmą. To często ona obserwuje, jak pacjent oddycha, jak reaguje na duszność, czy prawidłowo stosuje inhalator, czy rozumie różnicę między leczeniem przewlekłym a doraźnym, czy potrafi rozpoznać objawy zaostrzenia.

W edukacji warto omówić:

• czym jest astma i dlaczego wymaga regularnego leczenia,
• jakie znaczenie ma prawidłowa technika inhalacji,
• kiedy stosować lek doraźny, a kiedy zgłosić pogorszenie,
• jak rozpoznać objawy zaostrzenia,
• jak unikać czynników wyzwalających,
• dlaczego aktywność fizyczna jest potrzebna,
• jak wykonywać proste ćwiczenia oddechowe,
• kiedy ćwiczeń nie wykonywać lub je przerwać,
• dlaczego ćwiczenia oddechowe nie zastępują leków.

Szczególnie ważna jest kontrola techniki inhalacji. Nawet najlepszy plan leczenia może być nieskuteczny, jeżeli pacjent nieprawidłowo używa inhalatora. Edukacja oddechowa i edukacja inhalacyjna powinny się uzupełniać. Szczególnie ważna jest kontrola techniki inhalacji, ponieważ skuteczność leczenia astmy zależy od właściwego doboru leku, ale również od tego, czy pacjent potrafi prawidłowo go przyjąć. Nawet najlepiej zaplanowana farmakoterapia może być mało skuteczna, jeżeli lek nie dociera w odpowiedniej ilości do dróg oddechowych. Błędy takie jak zbyt szybki lub zbyt słaby wdech, brak koordynacji między uruchomieniem inhalatora a wykonaniem wdechu, pomijanie zatrzymania oddechu po inhalacji czy nieprawidłowe przygotowanie urządzenia mogą znacząco ograniczać efekt terapii. W praktyce pielęgniarskiej warto więc nie poprzestawać na pytaniu: „Czy stosuje Pan/Pani inhalator?”, ale poprosić pacjenta o pokazanie, jak wykonuje inhalację. Dopiero obserwacja pozwala wychwycić błędy, które dla pacjenta mogą być niezauważalne. Edukacja inhalacyjna powinna obejmować instruktaż krok po kroku, korektę techniki, upewnienie się, że pacjent rozumie różnicę między lekami stosowanymi przewlekle a doraźnie, a także przypomnienie o higienie urządzenia i płukaniu jamy ustnej po niektórych lekach wziewnych.

Edukacja oddechowa i edukacja inhalacyjna powinny się uzupełniać. Pacjent powinien wiedzieć, jak uspokoić oddech, jak reagować na narastającą duszność i jak bezpiecznie wykonywać proste ćwiczenia oddechowe, ale jednocześnie musi rozumieć, że techniki oddechowe nie zastępują leczenia wziewnego. Dopiero połączenie prawidłowej farmakoterapii, dobrej techniki inhalacji, samokontroli objawów i świadomego postępowania w razie pogorszenia daje realną szansę na lepszą kontrolę astmy.

Kiedy zachować ostrożność?

Nie każdy moment jest dobry na ćwiczenia oddechowe. Ważne, aby pielęgniarka umiała odróżnić sytuację, w której pacjent potrzebuje spokojnego instruktażu i wsparcia, od sytuacji, w której konieczna jest szybkie działanie. Nie należy prowadzić standardowych ćwiczeń oddechowych, jeśli pacjent:

• ma nasilającą się duszność spoczynkową,
• nie może mówić pełnymi zdaniami,
• ma sinicę, wyczerpanie lub zaburzenia świadomości,
• ma znacznie obniżoną saturację,
• wymaga natychmiastowego leczenia doraźnego,
• prezentuje objawy ciężkiego zaostrzenia astmy,
• zgłasza ból w klatce piersiowej, omdlenie lub narastające osłabienie.

W takich sytuacjach priorytetem jest ocena ABCDE, monitorowanie parametrów, podanie leków zgodnie z obowiązującymi zleceniami/procedurą oraz pilne wezwanie lekarza, zależnie od miejsca udzielania świadczeń.

Astma nie zawsze przebiega z istotnym zaleganiem wydzieliny, ale u części pacjentów może występować kaszel, nadreaktywność oskrzeli i trudność w efektywnym odkrztuszaniu. Wtedy znaczenie mogą mieć techniki wspomagające oczyszczanie dróg oddechowych, prowadzone przez fizjoterapeutę lub po przeszkoleniu pacjenta. Warto, aby pielęgniarka obserwowała charakter kaszlu, ilość i wygląd wydzieliny, skuteczność odkrztuszania, tolerancję wysiłku oraz objawy infekcji. Warto pamiętać, że pojawienie się ropnej wydzieliny, gorączki, pogorszenia saturacji lub narastającej duszności wymaga oceny klinicznej i nie powinno być sprowadzane wyłącznie do „problemu z odkrztuszaniem”.

W codziennej pracy można wykorzystać prosty schemat:

• ocena stanu pacjenta - czy pacjent jest stabilny? czy mówi pełnymi zdaniami? jaka jest częstość oddechów, saturacja, tętno, obecność świstów, kaszlu, lęku?
• sprawdzenie leczenia i techniki inhalacji - czy pacjent wie, który lek jest przewlekły, a który doraźny? czy prawidłowo używa inhalatora? czy stosuje komorę inhalacyjną, jeśli jest zalecona?
• warto zapytać o czynniki wyzwalające – np. wysiłek, zimne powietrze, infekcje, alergeny, dym tytoniowy, aerozole, stres, ekspozycja zawodowa
• warto nauczyć jednej prostej techniki oddechowej - najlepiej zacząć od nauczenia pacjenta jednej techniki oddechowej, np. techniki spokojnego oddychania i upewnić się, że pacjent potrafi ją powtórzyć
• warto podkreślać, że ćwiczenia są dodatkiem do leczenia - pacjent powinien wiedzieć, że techniki oddechowe mogą pomagać, ale nie zastępują leków przeciwzapalnych ani planu leczenia ustalonego przez lekarza
• warto ustalić sygnały alarmowe - pacjent powinien wiedzieć, kiedy nie czekać: narastająca duszność, brak poprawy po leczeniu doraźnym, trudność w mówieniu, sinica, splątanie, spadek saturacji, wyczerpanie.

Źródła:

Radzimińska A. Kozłowska S. Strojek K, Styczyńska H.  Zukow W. Kompleksowa fizjoterapia w astmie oskrzelowej - przegląd literatury. Comprehensive physical therapy in bronchial asthma-a literature review. Journal of Education, Health and Sport. 2016;6(10):53-67. eISSN 2391-8306. DOI http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.159980

http://ojs.ukw.edu.pl/index.php/johs/article/view/3923 dostęp: 29.04.2026

Rzepka A. Kędziora-Kornatowska K. Jakubczyk M. Budnik-Szymoniuk M. Glaza I. Kusza. K. Rola personelu pielęgniarskiego w fizjoterapii oddechowej. Pielęgniarstwo XXI wieku. Nr 4 (37)/2011 https://czasopisma.umlub.pl/piel21w/article/download/2686/2714/7211&ved=2ahUKEwiEus_O35-UAxWoQVUIHSrZKZwQFnoECBgQAQ&usg=AOvVaw0ZkSHVrm1w4rOV6NPkzKV4 dostęp: 29.04.2026

Jakimiec M. Emeryk-Maksymiuk J. Milanowski P. Kozak P. Szczyrek M. Milanowski J. The impact of education on therapy in patients with asthma. Journal of Education, Health and Sport. 2016;6(12):718-722. eISSN 2391-8306. DOI http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.225375  

http://ojs.ukw.edu.pl/index.php/johs/article/view/4121  dostęp: 29.04.2026

Olejnik AE, Kuźnar-Kamińska B. Wytyczne postępowania w astmie u dorosłych w świetle raportu Global Initiative for Asthma 2025. Pneumonologia Polska. 2025;6(4):127–138. doi:10.5603/pp.109654 https://journals.viamedica.pl/pneumonologia_polska/article/view/109654 dostęp: 29.04.2026