Rola pielęgniarek w sytuacjach kryzysowych

Wróć do listy Data:
mgr Magdalena Sawicka

W kryzysie pielęgniarstwo staje się „kręgosłupem” systemu: łączy triaż, logistykę opieki, monitorowanie i edukację z działaniem w deficytach: sprzętu, czasu, ludzi i bezpieczeństwa. Pandemia, katastrofy masowe czy konflikty zbrojne pokazują, że to nie jest „inna” praca, tylko ta sama praca wykonywana w warunkach skrajnych, często także w schronach i przestrzeniach improwizowanych. Sytuacje kryzysowe mają różne twarze, np. epidemia, katastrofa komunikacyjna, masowe zatrucie, przerwy w dostawach energii, ewakuacje szpitali, napływ rannych w konflikcie zbrojnym. 

Kryzys w ochronie zdrowia zwykle oznacza jednoczesny wzrost liczby pacjentów i spadek dostępności zasobów. Zmienia się dynamika podejmowania decyzji: szybciej, przy mniejszej ilości danych, w warunkach presji czasu, ryzyka i niepewności. W takich warunkach rola pielęgniarki rozszerza się poza klasyczne czynności opiekuńcze. Pielęgniarstwo staje się elementem „kręgosłupa operacyjnego” placówki: koordynuje przepływ pacjentów, monitoruje stabilność kliniczną, dba o reżim sanitarny, organizuje wsparcie i edukację, a jednocześnie utrzymuje ciągłość opieki przy ograniczeniach kadrowych, sprzętowych i infrastrukturalnych.

W kryzysie zmienia się przede wszystkim „geometria” dyżuru: rośnie liczba decyzji podejmowanych szybciej, przy mniejszej ilości danych, w warunkach presji i niepewności. Standardy opieki nie znikają, ale częściej przechodzą w tryb „minimum bezpiecznego” i protokołów uproszczonych. W praktyce oznacza to m.in.:

  • segregację medyczną i priorytetyzację (triage) - ocena, kto wymaga natychmiastowej interwencji, kto może czekać, a kto powinien zostać przekierowany
  • monitoring i wczesne wychwytywanie pogorszenia - w warunkach przeciążenia systemu liczy się umiejętność szybkiej oceny oddechu, perfuzji, świadomości, bólu, krwawienia, sepsy i narastającej niewydolności.
  • kontrola zakażeń i logistyka środków ochrony: w epidemii krytyczne stają się: organizacja ścieżek „czystych” i „brudnych”, racjonalne użycie środków, higiena rąk, izolacje i edukacja pacjentów/rodzin. To jeden z powodów, dla których w pandemii rola pielęgniarska była (i jest) strategiczna
  • bezpieczeństwo personelu i pacjentów - w kryzysie rośnie znaczenie planów ewakuacji, stref bezpieczeństwa, procedur na wypadek przemocy, ostrzału, przerw w zasilaniu lub nagłego zagrożenia konstrukcyjnego.
  • komunikacja staje się „krótka” 
  • wsparcie psychiczne i „pierwsza pomoc psychologiczna” - kryzys obciąża nie tylko pacjentów i rodziny, ale też personel (zmęczenie współczuciem, przeciążenie moralne). 

W konfliktach zbrojnych medycyna zyskuje dodatkowy wymiar: placówki i personel mogą działać w warunkach zagrożenia atakiem, niedoborów i przerw w łańcuchach dostaw. Priorytetem bywa stabilizacja urazów (krwotoki, amputacje, urazy wielonarządowe), szybkie przygotowanie do zabiegu, kontrola bólu, zabezpieczenie drożności dróg oddechowych, hipotermii i wstrząsu oraz sprawna ewakuacja medyczna.

W odpowiedzi na zagrożenia część systemów przenosi elementy opieki do struktur schronowych i podziemnych. W doniesieniach z ostatnich lat opisywano m.in. podziemne punkty stabilizacyjne i szpitale polowe budowane kilka metrów pod ziemią lub z wykorzystaniem linii metra. Wszystko projektowane tak, by ograniczyć ryzyko dla pacjentów i personelu oraz utrzymać ciągłość udzielania świadczeń w warunkach zagrożenia z powietrza.  

Szpital „pod ziemią” nie jest romantyczną metaforą. To bardzo konkretne problemy organizacyjne. Pojawia się konieczność pracy w ograniczonej przestrzeni, w hałasie, w warunkach utrudnionej wentylacji, przy ryzyku zadymienia, ograniczonym świetle i wąskich ciągach komunikacyjnych. Łatwo wtedy o błędy związane z identyfikacją pacjenta, lekami, łącznością czy logistyką sterylności. Dlatego rośnie znaczenie pielęgniarskich kompetencji „systemowych”: kontroli stref (czysta/brudna), organizacji punktów przygotowania i obserwacji, zarządzania materiałami krytycznymi, pracy na checklistach, a także dbania o rotację personelu i odpoczynek, bo „zmęczenie dyżurem” w zamkniętej przestrzeni narasta szybciej. WHO Europe opublikowało praktyczne zalecenia i checklisty dotyczące przygotowania i prowadzenia schronów/shelterów w szpitalach, w tym obszary: logistyka, łańcuchy dostaw, przygotowanie personelu i utrzymanie usług.  

Gdzie i jak szkolić się do pracy w trudnych warunkach?

Nie istnieje jedna „szkoła frontowa” dla pielęgniarek, która byłaby uniwersalną odpowiedzią. Realna ścieżka budowania kompetencji zwykle składa się z modułów: ratunkowych, katastroficznych, zakaźnych, logistycznych i psychologicznych, a dopiero potem, jeśli ktoś działa w zespołach wyjazdowych lub humanitarnych, z kursów specyficznych dla środowiska konfliktu. Najbardziej praktycznym fundamentem są szkolenia i specjalizacje z pielęgniarstwa ratunkowego, chirurgicznego oraz kursy doskonalące ukierunkowane na postępowanie w stanach nagłego zagrożenia zdrowotnego i pracę w systemie PRM


Źródła:

  1. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa - Bądź gotowy – poradnik na czas kryzysu i wojny. 2022. https://www.gov.pl/web/rcb/badz-gotowy--poradnik-na-czas-kryzysu-i-wojny dostęp: 11.02.2026
  2. WHO Underground shelters and services in hospitals. Kwiecień 2025. https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2025-11046-50818-77024? dostęp: 11.02.2026
  3. ICN. Core competencies in disaster nursing. 2022. https://www.icn.ch/sites/default/files/2023-04/ICN_2022_Disaster-Comp-Report_EN_WEB.pdf dostęp: 11.02.2026
  4. WHO. Classification and minimum standards for emergency medical teams. 2021. https://www.who.int/publications/i/item/9789240029330 dostęp: 11.02.2026
Wróć do listy Przejdź dalej