Pielęgniarka POZ w profilaktyce odleżyn – działania w domu pacjenta
Odleżyny pozostają jednym z najpoważniejszych powikłań unieruchomienia pacjentów przewlekle chorych, seniorów oraz osób w stanie terminalnym. Ich rozwój wiąże się nie tylko z bólem i pogorszeniem jakości życia, ale również z ryzykiem zakażeń ogólnoustrojowych, koniecznością hospitalizacji, wydłużonym czasem opieki, a także znacznym wzrostem kosztów leczenia i obciążeniem opiekunów. W warunkach domowych kluczową rolę w profilaktyce odleżyn odgrywa pielęgniarka POZ, która nie tylko odpowiada za ocenę ryzyka i edukację rodziny, ale również za wdrożenie działań prewencyjnych dostosowanych do indywidualnych potrzeb chorego oraz koordynację opieki w środowisku domowym.
Pierwszym zadaniem pielęgniarki jest systematyczna ocena ryzyka rozwoju odleżyn przy użyciu skal (np. skala Nortona, skala Braden, skala Waterlow). Ocenie podlega nie tylko stan skóry, ale także ogólny stan odżywienia, stopień mobilności, obecność chorób współistniejących (np. cukrzyca, niewydolność serca, demencja), przyjmowane leki oraz stopień zależności pacjenta od opiekuna. Na podstawie wyniku opracowuje indywidualny plan opieki obejmujący:
- identyfikację pacjentów o najwyższym ryzyku (np. osoby w podeszłym wieku, z niedożywieniem, chorobami przewlekłymi, unieruchomione, z nietrzymaniem moczu lub stolca)
- określenie częstotliwości wizyt kontrolnych i monitorowania skóry wraz z dokumentacją fotograficzną i pisemną
- dobór odpowiednich materiałów pielęgnacyjnych i sprzętu wspomagającego (materace, podkładki, poduszki)
- współpracę z zespołem POZ oraz rodziną w zakresie wdrażania planu profilaktyki i szybkiego reagowania na zmiany w stanie pacjenta.
Edukacja to jeden z filarów profilaktyki, wymagający od pielęgniarki wiedzy klinicznej i umiejętności komunikacyjnych. W ramach działań edukacyjnych pielęgniarka instruuje pacjenta i jego bliskich w zakresie:
- zmiany pozycji ciała co 2–3 godziny z wykorzystaniem technik bezpiecznego przenoszenia i podpierania, aby minimalizować ryzyko urazów u pacjenta i opiekuna,
- unikania długotrwałego ucisku na kość krzyżową, pięty i łokcie poprzez stosowanie odpowiednich pozycji, rotacji ułożeniowych i wałków odciążających,
- stosowania materacy przeciwodleżynowych, podkładek odciążających i innych pomocy ortopedycznych dostosowanych do wagi, stanu i potrzeb pacjenta,
- utrzymywania właściwej higieny skóry, w tym delikatnego mycia i osuszania, stosowania preparatów ochronnych oraz zapobiegania maceracji skóry przy nietrzymaniu moczu lub stolca,
- odpowiedniego odżywienia i nawodnienia organizmu, zwłaszcza diety bogatej w białko, witaminy (A, C, E) i mikroelementy (cynk, selen), które wspierają procesy regeneracyjne,
- rozpoznawania wczesnych objawów zagrożenia odleżyną (zaczerwienienie, obrzęk, bolesność) i szybkiego zgłaszania ich pielęgniarce lub lekarzowi.
Edukacja obejmuje również trening praktyczny dla opiekunów, w tym pokazy prawidłowych technik zmiany pozycji, używania sprzętu pomocniczego czy prowadzenia dokumentacji obserwacyjnej skóry pacjenta.
Interwencje pielęgniarskie w domu
Pielęgniarka, odwiedzając pacjenta w środowisku domowym, prowadzi działania, które mają charakter profilaktyczny, edukacyjny i interwencyjny. Każda wizyta powinna być okazją do oceny skóry, oceny ryzyka oraz szkolenia opiekunów. Szczegółowy zakres obejmuje:
kontrola stanu skóry – w tym:
- oględziny i palpacja miejsc szczególnie narażonych: kość krzyżowa, pięty, guzowatości kulszowe, krętarze, łokcie, łopatki, potylica u pacjentów leżących na plecach,
- ocena koloru, ocieplenia, wilgotności i integralności skóry, z uwzględnieniem miejsc pod opatrunkami i cewnikami,
- test blednięcia (rumień nieblednący traktować jako I stopień odleżyny),
- dokumentacja opisowa i fotograficzna (za zgodą pacjenta/rodziny) wraz z mapą lokalizacji zmian i datą oceny,
- zalecenie codziennych oględzin skóry przez opiekunów i prowadzenia prostego dzienniczka obserwacji z notatkami o zauważonych zmianach (jeśli jest to możliwe)
dobór i edukacja w zakresie pomocy ortopedycznych - w tym:
- materace piankowe wysokiej gęstości lub zmiennociśnieniowe (z instruktażem obsługi pompy i zasadami konserwacji), poduszki i kliny odciążające, wałki do pozycji 30°, ochraniacze na pięty i łokcie,
- zasady prawidłowego ułożenia: unoszenie pięt przez podparcie pod łydkami, unikanie tzw. kółek/poduszek pierścieniowych, które nasilają ucisk
- kontrola stanu technicznego sprzętu, higieny pokrowców i prawidłowego napięcia prześcieradeł (bez fałd, które zwiększają ryzyko otarć)
współpraca z dietetykiem, jeśli jest taka praktyka - monitorowanie masy ciała, apetytu, ilości przyjmowanych płynów i jakości diety, zalecanie diety bogatobiałkowej, z odpowiednią podażą witamin (A, C, E) i mikroelementów (cynk, selen),
instruktaż dla opiekunów – polegający na treningu praktycznym bezpiecznych technik zmiany pozycji (rotacja co 2–3 godziny, mikroprzesunięcia co 20–30 minut u pacjentów siedzących)
- eliminacja fałd na pościeli, utrzymywanie suchego, czystego i dobrze napowietrzonego łóżka,
- prawidłowa toaleta skóry - stosowanie środków myjących bez mydła, emolientów, delikatne osuszanie
- dobór odzieży - bawełna, tkaniny oddychające, brak grubych szwów i guzików uciskających
- kontrola temperatury i wilgotności w pomieszczeniu, edukacja rodziny o konieczności wietrzenia i utrzymywania mikroklimatu sprzyjającego skórze.
- edukacja dotycząca utrzymania odpowiedniego nawodnienia i diety oraz prowadzenia obserwacji codziennej z notowaniem ilości wypijanych płynów
reagowanie na pierwsze objawy - natychmiastowe odciążenie miejsca narażonego, zmiana pozycji, użycie podkładek ochronnych i miękkich opatrunków profilaktycznych, pielęgnacja skóry preparatami barierowymi oraz obserwacja efektów w ciągu kilku godzin. Jeśli objawy nie ustępują lub pojawia się wysięk, ból, martwica – konsultacja lekarska lub skierowanie do poradni leczenia ran
Profilaktyka odleżyn w warunkach domowych wymaga współdziałania wielu osób. Pielęgniarka rodzinna koordynuje działania pomiędzy: lekarzem POZ, który nadzoruje leczenie chorób przewlekłych i ordynuje środki wspomagające, rehabilitantem/fizjoterapeutą, który wspiera w zakresie aktywizacji ruchowej, dietetykiem, odpowiedzialnym za właściwe wsparcie żywieniowe, rodziną i opiekunami, którzy są głównym filarem codziennej profilaktyki.
Źródła:
- Chrzan E. Chrzan P. Zukow W. Napierała M. Eksterowicz J. Rola pielęgniarki w profilaktyce i leczeniu odleżyn. Journal of Education Health and Sport. 2016;6(12):123-170. DOI http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.192461 dostęp: 25.08.2025
- Profilaktyka odleżyn – zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. Część I. Leczenie Ran 3/2020 vol.17. https://www.termedia.pl/Profilaktyka-odlezyn-zalecenia-Polskiego-Towarzystwa-Leczenia-Ran-Czesc-I,153,42613,1,0.html dostęp: 25.08.2025
- Mucha K.M. Kompetencje pielęgniarskie wykorzystane podczas kwalifikacji pacjenta z owrzodzeniem odleżynowym do pielęgniarskiej opieki długoterminowej domowej. Long-term care nursing - Pielęgniarstwo w opiece długoterminowej. Tom 7, rok 2022, numer 3, s. 31-39. https://ltcn.eu/Nursing-competences-used-during-the-qualification-of-a-patient-with-pressure-ulcer-for-Long-Term-Nursing-Home-Care-,150,49412,0,1.html dostęp: 25.08.2025
- Malczyk T. Zarzadzanie wiedza w regionie. Rola pielęgniarki w nowoczesnym leczeniu ran Przewlekłych. Monografia poglądowa – Oficyna wydawnicza PWSZ Nysa 2010. https://www.dbc.wroc.pl/Content/7123/PDF/Zarzadzanie.pdf dostęp: 25.08.2025