Rola położnej i pielęgniarki w okresie peri- i menopauzalnym w opiece nad kobietą. Możliwości wynikające z ustawy oraz wyzwania systemowe.

System opieki zdrowotnej rzadko prowadzi kobietę przez ten etap w sposób uporządkowany. Zamiast tego pozostawia ją w sytuacji, w której musi samodzielnie odgadywać, do kogo się zgłosić i jak interpretować swoje objawy albo przyjmować, że jest to jedynie nieunikniony etap na drodze do późnego okresu życia, niewymagający szczególnej uwagi tylko akceptacji „to normalne na tym etapie, życia…” Jako medycy postawić sobie pytanie nie tylko o menopauzę, ale o organizację opieki. W polskich realiach jednym z najbardziej niedocenionych zasobów systemu pozostają położne bo to właśnie kompetencje położnej są najbliższe całościowej opiece nad zdrowiem kobiety, także poza ciążą i porodem. Jednocześnie nie sposób pomijać roli pielęgniarki, która również spotyka kobiety w tym okresie życia szczególnie w POZ, opiece przewlekłej, edukacji zdrowotnej i monitorowaniu chorób współistniejących. Problem nie polega dziś na braku podstaw prawnych do szerszego myślenia o roli położnej ale wyzwaniem jest system i społeczne przyzwyczajenia od lat , które redukują ten zawód do opieki okołoporodowej. Tymczasem ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej traktuje położną jako samodzielny zawód medyczny, a kształcenie położnych obejmuje opiekę nad kobietą w różnych okresach życia i różnych stanach zdrowia, nie wyłącznie w ciąży. Potwierdzają to zarówno przepisy ustawowe, jak i standard kształcenia, w którym wprost wskazano modele opieki położniczej nad kobietą w każdym okresie życia i stanie zdrowia. Jeżeli więc kobieta w wieku 45–55 lat doświadcza zaburzeń snu, uderzeń gorąca, kołatania serca, suchości pochwy, dyspareunii, nawracających infekcji intymnych, obniżenia nastroju czy pierwszych objawów zaburzeń statyki narządu rodnego, to położna jest jednym z najbardziej naturalnych profesjonalistów pierwszego kontaktu w obszarze zdrowia kobiety. 

Okres peri- i menopauzalny nie jest wyłącznie problemem hormonalnym bo dotyczy on fizjologii, seksualności, zdrowia uroginekologiczne, profilaktyki onkologiczna, zdrowia psychicznego, snu, metabolizmu, relacji i jakość życia. Kobieta potrzebuje osoby, która nie spojrzy na nią jedynie przez pryzmat pojedynczego objawu. Kompetencje położnej są tu szczególnie trafne, bo obejmują obszar opieki położniczo-ginekologicznej, profilaktyki, edukacji zdrowotnej i towarzyszenia kobiecie w procesach fizjologicznych i granicznych. Położna może zebrać pogłębiony wywiad, uporządkować obraz objawów, edukować, wskazać badania profilaktyczne, wspierać w zakresie zdrowia intymnego, rozpoznawać sytuacje wymagające pilnej diagnostyki oraz kierować pacjentkę do odpowiedniego specjalisty. Nie zastąpi ginekologa czy lekarza POZ ale porządkuje ścieżkę kobiety przez system ochrony zdrowia. 

Pielęgniarka też jest ważna, ale jej rola jest inna

Mieszanie kompetencji położnej i pielęgniarki to częste zjawisko nawet bywa, że i w medycznym środowisku. Położna ma kompetencje najbardziej osadzone w zdrowiu kobiety jako takim: w ginekologii, profilaktyce kobiecej, zdrowiu intymnym, edukacji w zakresie zmian hormonalnych, seksualności, dna miednicy i całościowej opiece nad kobietą na kolejnych etapach życia. To właśnie dlatego jej rola w menopauzie powinna być pierwszoplanowa. Pielęgniarka z kolei częściej spotyka kobiety menopauzalne w kontekście zdrowia ogólnego i chorób przewlekłych. Oficjalne materiały pacjent.gov.pl wskazują, że pielęgniarka POZ może w określonym zakresie diagnozować, kierować na niektóre badania diagnostyczne, dawać zalecenia terapeutyczne oraz wystawiać recepty na część leków i wyrobów medycznych. W praktyce oznacza to, że pielęgniarka odgrywa istotną rolę w monitorowaniu ciśnienia tętniczego, glikemii, masy ciała, stanu ogólnego, adherencji terapeutycznej, edukacji zdrowotnej czy opiece nad pacjentką z chorobami współistniejącymi. Jest więc bardzo ważna, ale jej punkt ciężkości jest inny: bardziej internistyczny, populacyjny i przewlekłościowy niż stricte kobiecy. W menopauzie położna powinna być specjalistką pierwszego wyboru w obszarze zdrowia kobiety, a pielęgniarka ważnym partnerem w opiece nad zdrowiem ogólnym i chorobami współistniejącymi.

W systemie podstawowej opieki zdrowotnej kobieta może wybrać nie tylko lekarza rodzinnego, ale także pielęgniarkę i położną POZ. Pacjent.gov.pl i NFZ wprost wskazują możliwość złożenia deklaracji wyboru położnej POZ, także przez IKP. Mimo to świadomość społeczna tej możliwości pozostaje niewielka, a sama położna w POZ jest nadal przez wiele kobiet kojarzona niemal wyłącznie z ciążą, połogiem i noworodkiem a skoro kobieta nie wie, że ma położną, a położna nie ma odrębnie nazwanego i finansowanego świadczenia dedykowanego poradnictwu menopauzalnemu, to potencjał pozostaje papierowy. Chodzą głosy, że trzeba „doszkolić” położne… Owszem, aktualizacja wiedzy jest potrzebna, ale nie to jest dziś głównym problemem. Główny problem dotyczy braku jasno osadzonej, finansowanej porady położnej dla kobiet w okresie transformacji menopauzalnej w koszyku świadczeń gwarantowanych. W 2025 r. NIPiP informowała o pilotażu programu „Poradnictwo w okresie transformacji menopauzalnej”, realizowanym z Kulczyk Foundation, pod patronatem Ministerstwa Zdrowia, właśnie po to, by przygotować położne do prowadzenia takiego wsparcia i budować grunt pod rozwiązanie systemowe. To bardzo ważny ruch, ale nadal pilotaż nie jest standardem. Dopóki porada menopauzalna położnej nie zostanie mocno wpisana w organizację i finansowanie świadczeń POZ, dopóty będzie dodatkiem, a nie normą a nie każda z kobiet ma możliwość korzystać z opieki komercyjnej. Warto tu dodać jeszcze jeden ważny niuans. Rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu POZ jest aktem, który organizuje, co i w jakim zakresie system finansuje w podstawowej opiece zdrowotnej; było ono w ostatnich latach nowelizowane, także w 2025 r. To właśnie na poziomie takich decyzji organizacyjnych rozstrzyga się, czy opieka pozostaje deklaratywna, czy działa w praktyce. Dobrze zaprojektowana porada położnej dla kobiety w okresie peri- lub menopauzalnym powinna obejmować znacznie więcej niż ogólną rozmowę. Jej rdzeniem powinny być: pogłębiony wywiad, edukacja o fizjologii transformacji menopauzalnej, ocena wpływu objawów na jakość życia, rozmowa o seksualności i zdrowiu uroginekologicznym, profilaktyka onkologiczna, omówienie badań, wskazanie możliwych ścieżek dalszej diagnostyki i przygotowanie kobiety do wizyty lekarskiej. Taka wizyta nie tylko daje wsparcie odciąża lekarza. Położna powinna prowadzić obszar związany z fizjologią menopauzy, zdrowiem ginekologicznym, intymnym i seksualnym, profilaktyką kobiecą, wczesnym wychwytywaniem problemów uroginekologicznych i edukacją dotyczącą zmian w ciele kobiety czy edukacji z zakresie HTM – hormonalnej terapii zastępczej dokoła której narosło wiele mitów i lęków ze strony kobiet. Pielęgniarka powinna wzmacniać ten proces tam, gdzie potrzebne jest monitorowanie zdrowia ogólnego, wsparcie pacjentki z nadciśnieniem, cukrzycą, otyłością, chorobami przewlekłymi, edukacja dotycząca stylu życia, farmakoterapii, samokontroli i codziennego funkcjonowania z chorobą lub ryzykiem choroby.

W Polsce rodzi się mniej dzieci, a społeczeństwo się starzeje. Jeśli system nie przemyśli na nowo roli położnej, będzie jednocześnie narzekał na niedobór opieki dla kobiet 40+ i marnował kompetencje grupy zawodowej, która mogłaby tę lukę współtworzyć i wypełniać. System ochrony zdrowia nie powinien działać tak, jakby kobieta po czterdziestce znikała mu z radaru choćby dlatego, że każdy medyk będzie kiedyś pacjentem w okresie menopauzalnym jak i andropauzalnym myśląc o mężczyznach.

Wskazówka praktyczna:

Wizyta edukacyjna z kobietą w okresie menopauzalnym powinna obejmować omówienie stylu życia oraz przeanalizowanie, w jakich obszarach kobieta może wprowadzić zmiany, które realnie łagodzą objawy menopauzy. Znaczenie ma tu zarówno dieta i suplementacja zgodna z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Menopauzy i Andropauzy (PTMiA), jak i zasady aktywności fizycznej w tym okresie, higiena snu czy obszar seksualności. Istotnym elementem jest również rozmowa o hormonalnej terapii menopauzalnej (HTM). Choć jej włączenie pozostaje decyzją lekarską, to właśnie położna pełni ważną rolę w przygotowaniu kobiety do tej decyzji poprzez omówienie wskazań, grup ryzyka, możliwych działań niepożądanych oraz dostępnych opcji terapeutycznych, a przede wszystkim poprzez redukcję lęków i nieporozumień narosłych wokół HTM. Praktycznym wsparciem takiej wizyty są ustrukturyzowane narzędzia wspierające wywiad i decyzje kliniczne. Jednym z nich jest Menopause Treatment Tool (MTT) kwestionariusz, który porządkuje ocenę objawów menopauzalnych oraz wspiera kwalifikację do dalszej diagnostyki i leczenia

Kwestionariusz MTT może być wykorzystywany przez położne i pielęgniarki jako:

• narzędzie porządkujące pierwszą konsultację
• wsparcie w identyfikacji objawów menopauzalnych
• element przygotowania pacjentki do wizyty lekarskiej
• punkt wyjścia do edukacji zdrowotnej
• narzędzie wspierające decyzję o skierowaniu

Co istotne, MTT nie zastępuje diagnozy lekarskiej, ale znacząco skraca i porządkuje proces diagnostyczny, co ma szczególne znaczenie w warunkach przeciążonej podstawowej opieki zdrowotnej oraz jest przygotowaniem pacjentki do rozmowy z lekarzem. Kwestionariusz dostępny jest w wersji dla pacjentki jak i lekarza. Z perspektywy położnej narzędzie to wpisuje się w kompetencje związane z opieką nad kobietą na każdym etapie życia szczególnie w zakresie edukacji, profilaktyki i wczesnego rozpoznawania problemów zdrowotnych. Z kolei dla pielęgniarki MTT stanowi wsparcie w ocenie ogólnego stanu zdrowia, identyfikacji czynników ryzyka oraz monitorowaniu pacjentki w kontekście chorób przewlekłych.

Autor: mgr Izabela Dembińska, położna/ spec. op. gin. - poł.

Podstawa prawna i źródła:

1. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej — tekst jednolity ogłoszony w 2026 r. w Dz.U. 2026 poz. 15. 
2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej — akt bazowy z 2019 r. (Dz.U. 2019 poz. 736) wraz z nowelizacjami, w tym zmianą z 30 kwietnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 584). 
3. Pacjent.gov.pl — informacje o wyborze położnej POZ, kompetencjach pielęgniarki POZ i położnej POZ. 
4. NIPiP — informacja o pilotażu „Poradnictwo w okresie transformacji menopauzalnej”. 
5. Jurczak A. i wsp., „Udział pielęgniarki/położnej w edukacji kobiet w okresie premenopauzalnym”, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu. 
6. Kwestionariusz MMT Maturitas 2023; 173: 73 oraz prezentacja na 15. Kongresie Europejskiego Towarzystwa Ginekologicznego.