Przygotowanie pacjenta do i opieka po kolonoskopii - obowiązki pielęgniarki, monitorowanie, najczęstsze powikłania i edukacja pacjenta

Przygotowanie do badania:

• przyjęcie, kwalifikacja, wywiad - na początku potwierdzana jest tożsamość pacjenta zgodnie z procedurą obowiązującą w miejscu pracy. Następnie weryfikuje się, czy pacjent otrzymał informację o badaniu i możliwych działaniach (np. biopsje, polipektomia) oraz czy podpisano zgodę na badanie i, jeśli dotyczy, zgodę na sedację. 

W ramach kwalifikacji zbierany i dokumentowany jest wywiad ukierunkowany na czynniki ryzyka związane zarówno z samym badaniem, jak i ewentualną sedacją. Obejmuje on choroby współistniejące (m.in. choroby serca, niewydolność oddechową, POChP/astmę, bezdech senny, padaczkę), alergie oraz wcześniejsze niepożądane reakcje na sedację lub znieczulenie. Konieczne jest także odnotowanie wszystkich przyjmowanych leków (zwłaszcza tych wpływających na krzepnięcie i glikemię), informacji o zaburzeniach krzepnięcia i skazach krwotocznych, a u osób w wieku rozrodczym także danych o ciąży lub jej podejrzeniu, zgodnie ze standardem placówki. W wywiadzie uwzględnia się również obecność protez zębowych lub ruchomych uzupełnień (w kontekście ryzyka aspiracji) oraz czas ostatniego posiłku i przyjmowania płynów, z uwzględnieniem zasad NPO obowiązujących w danej jednostce.

Np. w przypadku antykoagulantów i leków przeciwpłytkowych kluczowa jest weryfikacja czy pacjent ma jednoznaczne zalecenia dotyczące odstawienia lub kontynuacji terapii, brak takich informacji lub sprzeczne komunikaty zwiększają ryzyko krwawienia i wymagają wyjaśnienia przed badaniem. Z kolei, u pacjentów z cukrzycą (insulina lub leki doustne) należy uwzględnić ryzyko hipoglikemii w czasie przygotowania (dieta płynna) i w dniu badania oraz potwierdzić sposób modyfikacji leczenia zgodnie z zaleceniami. U osób z niewydolnością nerek, niewydolnością serca oraz u pacjentów w podeszłym wieku przygotowanie jelita może sprzyjać odwodnieniu i zaburzeniom elektrolitowym, dlatego monitoruje się objawy takie jak osłabienie, zawroty głowy, kurcze mięśni czy kołatania.

• przygotowanie jelita i pacjenta do badania - w edukacji przed badaniem uwzględnia się najczęstsze obawy pacjentów: wstyd i ból, oraz fakt, że przygotowanie zaczyna się dzień wcześniej. Podkreśla się, że kluczowe jest dobre oczyszczenie jelita, bo od tego zależy jakość badania i to, czy nie będzie konieczności jego powtórzenia
• najczęstsze błędy w przygotowaniu - najczęściej problem wynika z niewystarczającej podaży płynów, „drobnego jedzenia mimo zaleceń”, nieprawidłowego rozłożenia preparatu (zbyt szybko albo zbyt późno) lub przerwania przygotowania z powodu nudności i osłabienia. W praktyce ogranicza się to przez wzmocnienie przekazu o nawodnieniu, przypomnienie o rygorze diety oraz omówienie prostych strategii poprawy tolerancji: schłodzenie płynu, picie małymi łykami, krótkie przerwy.
• bezpieczeństwo w trakcie przygotowania jelita – w zależności od trybu (ambulatoryjnie/oddziałowo) prowadzi się instruktaż i obserwację pod kątem objawów odwodnienia (suchość w ustach, zawroty głowy, osłabienie, skąpomocz), niepokojącego bólu brzucha oraz wymiotów uniemożliwiających przyjmowanie płynów. Zwraca się też uwagę na możliwe objawy zaburzeń elektrolitowych, takie jak wyraźne osłabienie, kołatania serca czy bolesne kurcze. W takich sytuacjach konieczna jest ocena stanu pacjenta i działania zgodnie z procedurą placówki.

Przygotowanie bezpośrednio przed kolonoskopią

• bezpośrednio przed badaniem zapewniana jest pacjentowi prywatność, możliwość przebrania oraz sprawny dostęp do toalety. W razie sedacji postępuje się zgodnie ze standardem jednostki (m.in. w zakresie protez zębowych i innych ruchomych uzupełnień)
• przygotowywane jest również stanowisko do badania: sprawdza się dostępność tlenu, ssaka i monitorowania parametrów oraz gotowość wyposażenia i leków przewidzianych procedurą
• jeżeli standard placówki tego wymaga, zakładane jest wkłucie obwodowe, a jego drożność i zabezpieczenie są weryfikowane przed rozpoczęciem badania.

Monitorowanie w trakcie badania i najczęstsze możliwe problemy

• w trakcie badania prowadzi się monitorowanie dostosowane do standardów placówki i rodzaju sedacji- obejmuje ono m.in. saturację, tętno (oraz rytm, jeśli dostępny jest monitor EKG) i RR, a także ocenę poziomu świadomości/reaktywności pacjenta oraz nasilenia bólu i dyskomfortu.
• najczęściej obserwowane trudności dotyczą depresji oddechowej po sedacji (spadek saturacji, spłycenie oddechu), zaburzeń hemodynamicznych (hipotensja, bradykardia, zasłabnięcie), nasilonego bólu lub wzdęcia oraz ryzyka aspiracji przy nudnościach i odruchach wymiotnych. Postępowanie obejmuje zapewnienie drożności dróg oddechowych i tlenoterapię, korektę ułożenia pacjenta, intensyfikację nadzoru nad parametrami oraz działania zgodnie z zasadami oddzuału/poradni. W przypadku niestabilności krążeniowej postępuje się zgodnie z procedurą jednostki (m.in. ocena perfuzji, leczenie płynami i/lub lekami), a przy podejrzeniu aspiracji wdraża się postępowanie zabezpieczające z gotowością ssaka i natychmiastową oceną lekarską.

Opieka po kolonoskopii oraz najczęstsze powikłania:

• w pierwszych 60-120 minutach po badaniu (szczególnie po sedacji) prowadzona jest obserwacja ukierunkowana na bezpieczeństwo oddechowe i krążeniowe. Monitoruje się drożność dróg oddechowych, tor oddechowy, saturację, RR i tętno w częstości wynikającej z procedur, równolegle oceniając poziom świadomości i logiczny kontakt. Ocenie podlega także ból brzucha i wzdęcie, obecność nudności lub wymiotów oraz ewentualne krwawienie z odbytu, zwłaszcza po biopsji lub polipektomii
• przy zgłaszanym dyskomforcie wykonywana jest ocena bólu, dobierane jest ułożenie poprawiające tolerancję oraz wdrażane są interwencje zgodnie z zaleceniami (np. postępowanie przeciwbólowe lub przeciwwymiotne)
• wypis jest możliwy przy stabilnych parametrach życiowych i pełnym, adekwatnym kontakcie, bez nasilonych nudności. Warunkiem jest brak niepokojącego bólu brzucha i istotnego krwawienia oraz zapewnienie opieki osoby towarzyszącej po sedacji, jeśli wymaga tego standard jednostki
• najczęstsze powikłania po kolonoskopii - po badaniu najczęściej występują dolegliwości ze strony jamy brzusznej, czyli wzdęcie, gazy i umiarkowany dyskomfort brzucha. Po sedacji mogą utrzymywać się krótkotrwałe zawroty głowy i osłabienie, zwłaszcza u osób starszych. Po biopsji zdarza się niewielkie plamienie z odbytu, zwykle samoograniczające, ważna jest obserwacja, czy nie narasta oraz jak długo się utrzymuje
• do sytuacji wymagających natychmiastowej oceny należy krwawienie po polipektomii lub biopsji, szczególnie gdy narasta, pojawiają się skrzepy, a pacjent zgłasza osłabienie, występuje tachykardia lub spadek RR. Rzadkim, ale krytycznym powikłaniem jest perforacja jelita, którą podejrzewa się ją przy narastającym, silnym bólu brzucha, „twardym” brzuchu lub objawach otrzewnowych, a także przy gorączce, dreszczach i pogorszeniu stanu ogólnego. Wśród powikłań sedacji kluczowe są objawy depresji oddechowej i aspiracji: trudność w wybudzeniu, spłycenie oddechu, kaszel i duszność. 

Źródła:

1. Marek T. Nowakowska-Duława E. Marlicz K. Endoskopia jelita grubego (rektoskopia, rektosigmoidoskopia, kolonoskopia). Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.V.26.2.3. Dostęp: 10.02.2025
2. Szmit M. Bugajski M. Kamiński F. Przygotowanie jelita grubego do kolonoskopii. Medycyna Praktyczna 2020. https://www.mp.pl/chirurgia/wytyczne-przegladowe/228562,przygotowanie-jelita-grubego-do-kolonoskopii-omowienie-wytycznych-european-society-of-gastrointestinal-endoscopy-2019 Dostęp: 10.02.2025
3. Szura M. Badania diagnostyczne. Kolonoskopia. Część I: kwalifikacja i przygotowanie. Medycyna Praktyczna 2018. https://www.mp.pl/medycynarodzinna/praktyka-kliniczna/161233,kolonoskopia-kwalifikacja-i-przygotowanie Dostęp: 10.02.2025
4. Bambrowicz J, Cierzniakowska K, Szewczyk M, Popow A, Banaszkiewicz Z, Jawień A. Endoscopic examinations and nursing care for patients  in endoscopy unit. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2011;5(1):1-6. https://www.termedia.pl/Badania-endoskopowe-i-opieka-pielegniarska-nad-chorym-w-pracowni-endoskopii,50,16691,0,0.html Dostęp: 10.02.2025