2 kwietnia – Światowy Dzień Świadomości Autyzmu

Autyzm – zrozumieć nieoczywiste

Autyzm należy do zaburzeń neurorozwojowych określanych jako zaburzenia ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorder, ASD). Charakteryzuje się trudnościami w komunikacji społecznej, relacjach interpersonalnych oraz występowaniem powtarzalnych wzorców zachowań i zainteresowań. Objawy mogą mieć bardzo różne nasilenie – u niektórych osób znacząco wpływają na codzienne funkcjonowanie, podczas gdy inne osoby w spektrum prowadzą względnie samodzielne życie.

Spektrum autyzmu obejmuje szeroki zakres wyzwań rozwojowych związanych m.in. z komunikacją, rozwojem społecznym, sposobem myślenia czy zainteresowaniami. U części osób obserwuje się również trudności w zakresie funkcji poznawczych oraz rozwoju motorycznego. Każda osoba z autyzmem funkcjonuje jednak inaczej, dlatego mówi się o „spektrum” zaburzeń.

Historia pojęcia autyzmu

Termin „autyzm” został wprowadzony w 1910 roku przez szwajcarskiego psychiatrę Eugena Bleulera. Początkowo odnosił się do sposobu myślenia obserwowanego u części pacjentów ze schizofrenią i oznaczał tendencję do wycofywania się z relacji społecznych oraz skupiania się na własnym świecie wewnętrznym. Sama nazwa pochodzi od greckiego słowa autos, oznaczającego „sam”.

Współczesne rozumienie autyzmu zaczęło kształtować się w 1943 roku, kiedy amerykański psychiatra Leo Kanner opisał autyzm jako odrębne zaburzenie rozwojowe występujące u dzieci. Zwrócił on uwagę na charakterystyczne trudności w kontaktach społecznych i komunikacji oraz powtarzalne wzorce zachowań.

Przyczyny autyzmu

Przyczyny autyzmu nie zostały dotąd w pełni poznane. Współczesne badania wskazują jednak, że zaburzenia ze spektrum autyzmu mają charakter wieloczynnikowy. Oznacza to, że na ich rozwój mogą wpływać czynniki zarówno genetyczne, jak i środowiskowe.

Dużą rolę przypisuje się predyspozycjom genetycznym. Z badań bliźniąt wynika, że zgodność występowania autyzmu u bliźniąt jednojajowych może wynosić nawet 60-90%, co potwierdza znaczenie czynników dziedzicznych. Szacuje się, że czynniki genetyczne mogą przyczyniać się do rozwoju ASD w 40-80%. 

Rozwój nowoczesnych metod diagnostyki genetycznej pozwala dziś identyfikować konkretne zmiany w materiale genetycznym, które mogą być związane z autyzmem. U około 10-30% osób ze spektrum udaje się ustalić określoną przyczynę genetyczną.

Badacze analizują także wpływ czynników środowiskowych, takich jak infekcje w okresie prenatalnym, starszy wiek rodziców czy powikłania w czasie ciąży i porodu. Nie ma jednak dowodów wskazujących, że którykolwiek z tych czynników samodzielnie powoduje autyzm. Obecnie przyjmuje się, że zaburzenie to powstaje w wyniku złożonej interakcji wielu różnych czynników.

Diagnostyka autyzmu

W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby diagnoz autyzmu. Szacuje się, że zaburzenia ze spektrum autyzmu występują u około 30 na 10 tysięcy dzieci.

Rozpoznanie autyzmu jest procesem złożonym i wymaga współpracy specjalistów z różnych dziedzin. Nie istnieje jeden test, który pozwala jednoznacznie potwierdzić diagnozę. Podstawą rozpoznania są obserwacja zachowania dziecka, wywiad z rodzicami oraz specjalistyczne badania diagnostyczne.

W procesie diagnostycznym uczestniczą m.in. psycholog, logopeda, pedagog oraz lekarz psychiatra. Pierwsze objawy autyzmu mogą pojawić się już przed 2. rokiem życia, jednak diagnozę najczęściej stawia się między 3. a 10. rokiem życia. Wczesne rozpoznanie jest bardzo ważne, ponieważ umożliwia szybkie rozpoczęcie terapii i wsparcia rozwojowego.

Autyzm może być również diagnozowany u dorosłych, zwłaszcza jeśli objawy nie zostały rozpoznane w dzieciństwie. W niektórych przypadkach pomocne są także badania genetyczne, które mogą wspierać proces diagnostyczny.

Terapia i wsparcie

Autyzm nie jest chorobą, dlatego nie można go wyleczyć. Jest to zaburzenie neurorozwojowe wpływające na sposób funkcjonowania mózgu oraz przetwarzania informacji. Zamiast leczenia stosuje się różne formy terapii, które mają na celu zmniejszenie trudności oraz poprawę jakości życia osób w spektrum.

Terapia dobierana jest indywidualnie do potrzeb danej osoby. U dzieci często obejmuje wsparcie psychologiczne, terapię logopedyczną oraz terapię behawioralną rozwijającą umiejętności społeczne i komunikacyjne. U dorosłych stosuje się m.in. psychoterapię poznawczo-behawioralną oraz trening umiejętności społecznych.

W niektórych przypadkach stosuje się również leczenie farmakologiczne, które nie leczy autyzmu, ale może łagodzić objawy towarzyszące, takie jak lęk, zaburzenia snu czy nadmierna impulsywność.

Zrozumienie i akceptacja

Zrozumienie autyzmu ma ogromne znaczenie dla właściwego wspierania osób w spektrum. Każda osoba z ASD funkcjonuje w inny sposób i ma indywidualne potrzeby, dlatego tak ważne jest dostosowanie sposobu komunikacji, edukacji oraz terapii do jej możliwości.

Osoby w spektrum autyzmu mogą mieć trudności w interpretowaniu emocji i intencji innych ludzi, dlatego pomocne jest jasne, konkretne komunikowanie się oraz unikanie presji i pośpiechu. Duże znaczenie ma także przewidywalność codziennych sytuacji – wiele osób z autyzmem lepiej funkcjonuje, gdy ich dzień ma określoną strukturę.

Empatia, cierpliwość i odpowiednie wsparcie ze strony rodziny, nauczycieli oraz specjalistów pomagają osobom z autyzmem rozwijać swoje umiejętności i budować relacje społeczne. Dzięki temu mogą one w pełniejszy sposób wykorzystywać swój potencjał i odnajdywać swoje miejsce w społeczeństwie.

Piśmiennictwo:

1. Frith U. Autyzm. Wyjaśnienie tajemnicy. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2008.
2. Kanar M. Wspieranie dorosłych osób ze spektrum autyzmu w Polsce – od rozważań teoretycznych do praktycznej egzemplifikacji. Ogrody Nauk i Sztuk 2019; 9: 240–249.
3. Miles JH. Autism spectrum disorders – a genetics review. Genet Med 2011; 13(4): 278–294.
4. Pisula E. Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.
5. Winczura B. Wczesne rozpoznawanie autyzmu u małych dzieci – sygnały ostrzegawcze dla diagnozy zaburzeń ze spektrum autyzmu. Psychiatr Psychol Klin 2019; 19(2): 216–225.