Opieka nad pacjentem po zabiegu operacyjnym i pielęgnowanie chorego po operacjach wynikających ze złamania kości lub kręgosłupa

Po powrocie pacjenta z bloku operacyjnego lub sali wybudzeń pielęgniarka powinna zebrać i zweryfikować najważniejsze informacje: 

• jaki zabieg wykonano
• jakiego rodzaju złamanie operowano
• czy założono implanty, stabilizator, dren, opatrunek uciskowy, unieruchomienie, gorset lub kołnierz
• jakie są zalecenia dotyczące pozycji ciała, obciążania kończyny, pionizacji, kontroli bólu oraz monitorowania parametrów.

Podstawowa obserwacja obejmuje ocenę świadomości, oddechu, saturacji, ciśnienia tętniczego, tętna, temperatury ciała, koloru skóry, diurezy, nudności, wymiotów, bólu oraz ogólnego komfortu pacjenta. Ważne jest także sprawdzenie dostępu naczyniowego, płynoterapii, leków przeciwbólowych, ewentualnego drenażu, cewnika moczowego, opatrunku i miejsca operowanego. 

Poniżej zebraliśmy najważniejsze elementy, na które warto zwrócić uwagę w opiece pooperacyjnej:

• ocena kończyny po operacji złamania - czyli ukrwienie, czucie, ruchomość - jej celem jest szybkie wychwycenie zaburzeń krążenia i unerwienia. W praktyce warto zwrócić uwagę na: kolor skóry, temperaturę kończyny, obecność i symetrię tętna obwodowego, powrót kapilarny, obrzęk, napięcie tkanek, czucie, możliwość poruszania palcami oraz charakter bólu. Niepokojące mogą być: narastający ból, drętwienie, mrowienie, osłabienie czucia, niemożność poruszania palcami, bladość lub sinienie skóry, ochłodzenie kończyny, znaczny obrzęk, napięcie tkanek, brak lub osłabienie tętna, wydłużony powrót kapilarny oraz uczucie rozpierania pod opatrunkiem lub unieruchomieniem
• zespół ciasnoty przedziałów powięziowych - jest to jedno z najpoważniejszych powikłań po złamaniach, szczególnie w obrębie kończyn. Może wystąpić po urazie, po operacji, przy narastającym obrzęku, krwawieniu do tkanek lub zbyt ciasnym opatrunku/unieruchomieniu. Najbardziej charakterystycznym objawem jest silny, narastający ból, często nieproporcjonalny do sytuacji klinicznej i słabo reagujący na leki przeciwbólowe. Ból może nasilać się przy biernym rozciąganiu mięśni, na przykład przy próbie poruszenia palcami. Mogą dołączyć się parestezje, zaburzenia czucia, napięcie i twardość przedziału mięśniowego, osłabienie ruchomości, a w późniejszym okresie zaburzenia ukrwienia. Takiej sytuacji nie należy obserwować biernie – sytuacja wymaga pilnego zgłoszenia lekarzowi. 
• opatrunek, rana pooperacyjna i dren - obserwujemy: opatrunek, ilość i charakter przesiąkania, obecność krwi, surowiczego wysięku, ropnej wydzieliny, przykrego zapachu, zaczerwienienia, obrzęku, wzmożonego ucieplenia skóry oraz rozejścia brzegów rany. W pierwszych godzinach po zabiegu szczególnie ważne jest wychwycenie nadmiernego krwawienia. Jeżeli pacjent ma założony dren, należy obserwować ilość, kolor i charakter treści oraz drożność układu, zgodnie z procedurą oddziałową.

Niepokojące objawy to: szybkie narastanie przesiąkania, świeża krew w dużej ilości, nagły wzrost ilości treści w drenie, obrzęk i napięcie w okolicy rany, gorączka, dreszcze, narastający ból rany, zaczerwienienie szerzące się wokół rany, wydzielina ropna oraz pogorszenie stanu ogólnego pacjenta.

Zmiana opatrunku powinna odbywać się zgodnie z zasadami aseptyki i procedurą obowiązującą w danym podmiocie leczniczym. Pielęgniarka powinna też edukować pacjenta, aby nie dotykał rany, nie odklejał samodzielnie opatrunku, nie moczył rany bez zgody personelu i zgłaszał uczucie wilgoci, krwawienia, pieczenia, rozpierania lub nagłego bólu w okolicy operowanej

• ból pooperacyjny - może wynikać z samego urazu, zabiegu, obrzęku tkanek, napięcia mięśniowego, nieprawidłowej pozycji, ucisku opatrunku, unieruchomienia lub powikłań. Dlatego ocena bólu powinna jego natężenie, lokalizację, charakter, czas trwania, czynniki nasilające i łagodzące oraz reakcję na zastosowane leczenie. Warto, aby pielęgniarka oceniała ból przed podaniem leku, po jego podaniu oraz przy zmianie pozycji, uruchamianiu, ćwiczeniach oddechowych i rehabilitacji. Ważne jest odróżnienie bólu typowego po operacji od bólu alarmowego. Ból nagły, narastający, nieadekwatny, połączony z zaburzeniami czucia, osłabieniem ruchomości, bladością, ochłodzeniem kończyny, dusznością, bólem w klatce piersiowej lub pogorszeniem stanu ogólnego wymaga pilnej reakcji.
• unieruchomienie, gips, orteza, stabilizator - pacjent po operacji złamania może mieć założony opatrunek gipsowy, ortezę, szynę, stabilizator zewnętrzny, temblak, wyciąg, kołnierz ortopedyczny lub gorset. Każdy rodzaj unieruchomienia wymaga kontroli pod kątem skuteczności, komfortu i bezpieczeństwa - warto zwrócić uwagę na to, czy , czy unieruchomienie nie uciska skóry, czy nie powoduje otarć, bólu, drętwienia, zaburzeń krążenia lub ograniczenia oddechu. Trzeba zwracać uwagę na krawędzie gipsu lub ortezy, miejsca narażone na ucisk, skórę nad wyniosłościami kostnymi, okolice pięt, łokci, kości krzyżowej i potylicy.

Pacjent powinien być poinformowany, że nie wolno samodzielnie wkładać przedmiotów pod gips lub ortezę, poprawiać unieruchomienia bez konsultacji, moczyć opatrunku gipsowego ani ignorować drętwienia, narastającego bólu, uczucia ucisku, obrzęku palców, sinienia lub ochłodzenia kończyny.

W przypadku stabilizatora zewnętrznego ważna jest obserwacja miejsc przejścia pinów przez skórę: zaczerwienienia, wysięku, bólu, obrzęku, krwawienia, obluzowania elementów oraz objawów zakażenia. Pielęgnacja tych miejsc powinna odbywać się zgodnie z procedurą oddziałową

• pacjent po operacji kręgosłupa – opieka wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ powikłania mogą dotyczyć rany pooperacyjnej, ale także funkcji neurologicznych. Warto zwrócić uwagę na siłę mięśniową kończyn, czucie, symetrię ruchów, dolegliwości bólowe, drętwienie, mrowienie, zaburzenia oddawania moczu i stolca, a także ogólny stan pacjenta.

Niepokojące są: nowe lub nasilające się objawy neurologiczne: osłabienie kończyn, niedowład, zaburzenia czucia, drętwienie w okolicy krocza, utrata kontroli nad zwieraczami, nagłe zatrzymanie moczu, silny ból promieniujący do kończyny, narastający ból pleców, a także zaburzenia świadomości, gorączka lub wyciek z rany.

• profilaktyka powikłań oddechowych - pacjent po operacji ortopedycznej lub operacji kręgosłupa często ma ograniczoną mobilność, odczuwa ból i może oddychać płycej. To zwiększa ryzyko niedodmy, zalegania wydzieliny i infekcji dróg oddechowych. Szczególnie narażeni są pacjenci starsi, palący, z chorobami płuc, otyłością, po długich zabiegach oraz pacjenci unieruchomieni.

Warto zwrócić uwagę i obserwować tor oddechowy, częstość oddechów, saturację, kaszel, obecność duszności, zaleganie wydzieliny, ból nasilający się przy głębokim oddychaniu oraz skuteczność odkrztuszania. Ważne jest zachęcanie pacjenta do ćwiczeń oddechowych, głębokich wdechów, efektywnego kaszlu, zmiany pozycji oraz uruchamiania zgodnie z zaleceniami.

• profilaktyka zakrzepowo-zatorowa i bezpieczna mobilizacja - unieruchomienie po złamaniu i zabiegu operacyjnym zwiększa ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych. Warto zwracać uwagę na: ból i/lub asymetryczny obrzęk kończyny, zaczerwienienie, wzmożone ucieplenie, duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, nagłe pogorszenie saturacji lub niepokój pacjenta. Takie objawy wymagają pilnej oceny medycznej. Profilaktyka obejmuje działania zgodne ze zleceniami i procedurami: farmakoprofilaktykę, kompresjoterapię, ćwiczenia przeciwzakrzepowe, zmianę pozycji i możliwie wczesne uruchamianie pacjenta. Przed pionizacją trzeba warto znać zalecenia dotyczące obciążania kończyny lub ograniczeń po operacji kręgosłupa. - pacjent może mieć zalecone pełne obciążanie, częściowe obciążanie, chodzenie bez obciążania kończyny albo zakaz pionizacji do czasu decyzji lekarza. Niejasności w tym zakresie powinny być wyjaśnione przed uruchamianiem chorego.
• pielęgnowanie skóry i profilaktyka odleżyn - pacjent po złamaniu, szczególnie starszy, wyniszczony, z ograniczoną mobilnością lub po operacji kręgosłupa, jest narażony na uszkodzenia skóry i odleżyny. Ryzyko zwiększają ból, unieruchomienie, nietrzymanie moczu lub stolca, zaburzenia czucia, niedożywienie, obrzęki i długi czas przebywania w jednej pozycji. Warto regularnie dokonywać oceny skóry, szczególnie w miejscach ucisku: okolice kości krzyżowej, pięty, łopatki, łokcie, potylicę, okolice krawędzi gipsu, ortezy, kołnierza lub gorsetu. Ważne jest odciążanie, zmiana pozycji zgodnie z możliwościami pacjenta, ochrona skóry przed wilgocią, właściwe ułożenie kończyn, kontrola pościeli, unikanie fałd i okruchów oraz obserwacja miejsc kontaktu sprzętu ortopedycznego ze skórą.
• diureza, perystaltyka i codzienne funkcjonowanie po zabiegu - po operacji należy obserwować oddawanie moczu, szczególnie po znieczuleniu, u pacjentów z cewnikiem moczowym, po operacjach kręgosłupa oraz u osób zgłaszających parcie bez możliwości mikcji. Zatrzymanie moczu może być powikłaniem pooperacyjnym, ale po operacjach kręgosłupa może też mieć znaczenie neurologiczne. Ważna jest również obserwacja nudności, wymiotów, powrotu perystaltyki, tolerancji diety, zaparć oraz ryzyka zachłyśnięcia. 
• edukacja pacjenta i rodziny przed wypisem - pacjent i rodzina powinni wiedzieć, jak obserwować ranę, kiedy zgłosić się do lekarza, jak dbać o opatrunek, jak bezpiecznie zmieniać pozycję, jak korzystać z kul, balkonika, ortezy, gorsetu lub kołnierza oraz czego unikać w domu. W edukacji warto omówić objawy alarmowe: gorączkę, dreszcze, narastające zaczerwienienie rany, ropną wydzielinę, świeże krwawienie, rozejście rany, narastający ból, drętwienie, osłabienie kończyny, zaburzenia czucia, sinienie lub ochłodzenie palców, duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenie, asymetryczny obrzęk kończyny, problemy z oddawaniem moczu lub stolca oraz nagłe pogorszenie stanu ogólnego. Warto aby pacjent otrzymał jasną informację, czy i jak może obciążać kończynę, kiedy odbywa się kontrola, kiedy usunięcie szwów lub klamer, jakie są zasady przyjmowania leków, czy wymagana jest profilaktyka przeciwzakrzepowa, jak długo stosować unieruchomienie i kiedy rozpocząć rehabilitację. Jeśli pacjent ma wątpliwości, lepiej wyjaśnić je przed wypisem niż zakładać, że „zrozumie w domu”.

Pamiętajmy, że pilnej reakcji wymagają: 

• narastający ból nieadekwatny do sytuacji, ból nieustępujący po leczeniu
• zaburzenia czucia lub ruchomości, ochłodzenie, bladość lub sinienie kończyny
• brak lub osłabienie tętna
• szybko narastający obrzęk
• uczucie rozpierania pod opatrunkiem lub gipsem
• świeże krwawienie z rany, szybkie przesiąkanie opatrunku
• objawy zakażenia, gorączka, dreszcze, duszność, 
• ból w klatce piersiowej, nagły spadek saturacji, omdlenie, splątanie
• zatrzymanie moczu
• nowe objawy neurologiczne po operacji kręgosłupa
• każde pogorszenie stanu ogólnego pacjenta.

W praktyce oddziałowej szczególnie ważne jest porównywanie objawów w czasie. Jednorazowa obserwacja mówi mniej niż zmiana: narastający ból, coraz większy obrzęk, pogarszające się czucie, słabszy ruch palców, większe przesiąkanie opatrunku, spadek saturacji lub pogorszenie kontaktu z pacjentem. Opieka nad pacjentem po operacji złamania kości lub kręgosłupa wymaga połączenia wiedzy chirurgicznej, ortopedycznej, neurologicznej, przeciwzakaźnej i rehabilitacyjnej. Pielęgniarka obserwuje pacjenta najbliżej i najczęściej, dlatego pełni ważną w szybkim wykrywaniu powikłań.

Źródła:

1. Romanowska W. Opieka pielęgniarska wobec pacjenta z dyskopatią odcinka szyjnego leczoną operacyjnie. Nursing care of patient with discopathy of cervical spine after surgical procedure. Pielęgniarstwo w Opiece Długoterminowej / Long-Term Care Nursing. 2019;4(1):45-58.
2. https://ltcn.eu/OPIEKA-PIELEGNIARSKA-WOBEC-PACJENTA-Z-DYSKOPATIA-ODCINKA-SZYJNEGO-LECZONA-OPERACYJNIE,150,38822,0,0.html dostęp: 25.06.2026
3. Jabłoński M. Leczenie złamań kręgosłupa. Medycyna Praktyczna 2020. https://www.mp.pl/reumatologia/wyklady/237416,leczenie-zlaman-kregoslupa dostęp: 25.06.2026
4. Kołpa M. Grochowska A. Pielęgnowanie i rehabilitacja pacjenta z uszkodzeniem rdzenia kręgowego w odcinku szyjnym na podstawie studium przypadku. Pielęgniarstwo XXI wieku. Nr 2 (47)/2014. https://czasopisma.umlub.pl/piel21w/article/download/2114/2563&ved=2ahUKEwiW0IPjnayVAxVOFBAIHfndKioQFnoECBkQAQ&usg=AOvVaw20e2jd_WBXv7AzLGMzlmqz dostęp: 25.06.2026
5. Sinkiewicz-Jaskólska R, Jaskólski F, Grada J, Czechowska K, Dejewska J, Hagner W. Postępowanie pielęgniarskie i rehabilitacyjne u pacjenta po urazie rdzenia kręgowego w odcinku szyjnym – opis przypadku. Nursing process and rehabilitation for a patient after injury of the spinal cord in neck segments: a case report. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2015;9(1):12-16. https://www.termedia.pl/Postepowanie-pielegniarskie-i-rehabilitacyjne-u-pacjenta-po-urazie-rdzenia-kregowego-w-odcinku-szyjnym-opis-przypadku,50,24822,1,0.html dostęp: 25-26.06.2026
6. Romanowska W. Opieka pielęgniarska wobec pacjenta z dyskopatią odcinka szyjnego leczoną operacyjnie.  DOI: 10.19251/pwod/2019.1(5) www.pwod.pwszplock.pl https://bibliotekanauki.pl/articles/765407.pdf&ved=2ahUKEwjz_NTPnqyVAxV-FBAIHXT-Bwg4FBAWegQIPhAB&usg=AOvVaw3W4fwHOk4VNNTff-dSOr20 dostęp: 26.06.2026
7. Siedlecki, Z., Hadzik, K., Woźniak, J., Główczewska-Siedlecka, E., Śniegocki, M. (2025). Złamanie kręgu C7 o morfologii złamania wisielczego, leczone operacyjnie u 59-letniego chorego – opis przypadku. Pielęgniarstwo Neurologiczne I Neurochirurgiczne, 14(1), 43–46. https://doi.org/10.15225/PNN.2025.14.1.6 dostęp: 26.06.2026