Omdlenia u dzieci – jak rozpoznać przyczynę utraty przytomności u dziecka i jak reagować krok po kroku?

Omdlenia u dzieci - charakterystyka

Omdlenie (syncope) to nagła, przemijająca utrata przytomności spowodowana przejściowym niedokrwieniem mózgu. U dzieci stanowi jedno z najczęstszych zaburzeń napadowych, często budzących niepokój rodziców i personelu medycznego. Choć w większości przypadków ma charakter łagodny i samoograniczający, kluczowe znaczenie ma właściwa ocena pielęgniarska i odróżnienie omdlenia łagodnego od potencjalnie zagrażającego życiu.

Omdlenia u dzieci mają różne mechanizmy patofizjologiczne, dlatego ich rozpoznanie wymaga dokładnego wywiadu i obserwacji klinicznej. Do najczęstszych przyczyn należą:

• omdlenia odruchowe (neurogenne, wazowagalne) – najczęstsza postać, występuje w sytuacjach stresowych, przy bólu, strachu lub długotrwałym staniu. Dochodzi do rozszerzenia naczyń i chwilowego spadku ciśnienia tętniczego oraz częstości pracy serca. Zwiastunami są: bladość, zawroty głowy, osłabienie, nudności, nadmierna potliwość. Zwykle dziecko odzyskuje przytomność w ciągu kilkudziesięciu sekund po przyjęciu pozycji leżącej
• omdlenia ortostatyczne – pojawiają się przy nagłej zmianie pozycji z leżącej na stojącą, po długim odpoczynku, odwodnieniu, gorączce lub stosowaniu niektórych leków. Ich przyczyną jest zaburzenie mechanizmów utrzymania ciśnienia tętniczego po wstaniu. Dziecko może zgłaszać „ciemno przed oczami” lub uczucie pustki w głowie
• omdlenia sercopochodne (kardiogenne) – wynikają z zaburzeń rytmu serca (np. bradyarytmie, tachyarytmie) lub wad strukturalnych (np. kardiomiopatia przerostowa, zwężenie ujścia aorty). Często występują nagle, bez zwiastunów, mogą towarzyszyć im sinica lub ból w klatce piersiowej. Wymagają pilnej diagnostyki kardiologicznej
• przyczyny metaboliczne i inne – hipoglikemia, niedotlenienie, hiperwentylacja, zatrucia, a także napady drgawkowe, które mogą przypominać omdlenie. W tej grupie szczególną uwagę należy zwrócić na dzieci z cukrzycą oraz zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej
• omdlenia sytuacyjne – np. podczas kaszlu, oddawania moczu, defekacji lub po intensywnym wysiłku. Są efektem nagłego wzrostu ciśnienia w klatce piersiowej i przejściowego zmniejszenia powrotu żylnego do serca.

Dla pielęgniarki pediatrycznej kluczowe jest rozpoznanie czy epizod utraty świadomości ma charakter omdlenia, czy też wynika z innej przyczyny. Ocenę należy oprzeć na szczegółowym wywiadzie, obserwacji i analizie kontekstu klinicznego: czas trwania, wygląd dziecka, okoliczności zdarzenia, szybkość powrotu świadomości. W praktyce klinicznej istotne jest również rozróżnienie krótkotrwałego zasłabnięcia od epizodów padaczkowych lub pourazowych. Poniższe zestawienie pomaga w szybkim, wstępnym różnicowaniu i może stanowić punkt wyjścia do dalszej diagnostyki:

Ocena stanu dziecka

W ocenie stanu dziecka kluczowa jest obserwacja, wywiad i podstawowe pomiary: 

• wywiad pielęgniarski – obejmujący znalezienie odpowiedzi na pytania o: okoliczności zdarzenia (np. wysiłek, stres, upał, gorąca kąpiel), objawy zwiastunowe (zawroty głowy, mroczki przed oczami, osłabienie), czas trwania utraty przytomności i szybkość powrotu do pełnej świadomości, występowanie urazów w wyniku upadku, występowanie podobnych epizodów w przeszłości, choroby współistniejące, przyjmowane leki, aktualny stan nawodnienia i odżywienia, informacje od świadków zdarzenia na temat tego jak wyglądał epizod, czy wystąpiły drgawki, sinica, bezdech

1. ocena fizykalna, w ramach której dokonujemy oceny: pozycji dziecka, koloru skóry, obecności potu, drgawek, oceny oddechu i tętna, mierzymy ciśnienie tętnicze krwi, saturację i temperaturę ciała, oceniamy poziom świadomości (skala AVPU lub Glasgow), oceniamy nawodnienie (suchość błon śluzowych, zapadnięte gałki oczne, diureza)
2. badania uzupełniające - EKG, poziom glukozy, morfologia, jonogram, a w uzasadnionych przypadkach gazometria, konsultacja kardiologiczna lub neurologiczna w zależności od obrazu klinicznego, obserwacja w warunkach szpitalnych, jeśli epizod był nagły, bez zwiastunów, lub towarzyszyły mu objawy alarmowe (ból w klatce piersiowej, sinica, bezdech, przedłużony brak świadomości).

Wskazania do wezwania pomocy

Wskazania do pilnego wezwania lekarza lub zespołu ratunkowego:

• brak powrotu przytomności w ciągu 1–2 minut,
• utrata przytomności podczas wysiłku lub po nim,
• towarzyszące drgawki, sinica, nieregularny oddech,
• wyczuwalne zaburzenia rytmu serca,
• obecność urazu głowy po upadku,
• powtarzające się omdlenia o niejasnej etiologii.

Postępowania pielęgniarskie

Postępowanie pielęgniarskie w przypadku omdlenia u dziecka wymaga szybkiej oceny sytuacji, zapewnienia bezpieczeństwa oraz wdrożenia odpowiednich działań wspierających funkcje życiowe. Poniższy algorytm krok po kroku może stanowić praktyczne narzędzie w codziennej pracy:

1. Ocena bezpieczeństwa miejsca zdarzenia – należy upewnić się, że dziecku nie grozi dalsze niebezpieczeństwo (np. upadek, oparzenie, kontakt z prądem). Jeśli zdarzenie miało miejsce w szkole lub na zewnątrz, odsunąć innych uczniów, zapewnić przestrzeń i spokój.
2. Ocena stanu przytomności i oddechu (A-B-C) – należy sprawdzić reakcję na bodźce słowne i dotykowe. Jeśli dziecko nie reaguje, sprawdzić drożność dróg oddechowych i obecność oddechu. W razie braku oddechu – rozpocząć BLS
3. Ułożenie dziecka - po stwierdzeniu oddechu ułożyć dziecko na plecach z uniesionymi nogami (pozycja przeciwwstrząsowa - pod warunkiem braku urazu kręgosłupa, miednicy lub czaszki, który uniemożliwiałby takie ułożenie). Jeśli wystąpiły wymioty lub podejrzenie aspiracji – ułożyć w pozycji bezpiecznej bocznej
4. Zapewnienie komfortu i dostępu do powietrza – poprzez poluzowanie ubrania wokół szyi i klatki piersiowej, otworzenie okna lub zapewnienie dopływ świeżego powietrza, zachowanie spokoju, ograniczenie bodźców zewnętrznych
5. Ocena parametrów życiowych i monitorowanie - sprawdzenie tętna, ciśnienia, saturacji, temperatury, obserwacja koloru skóry, oddechu, poziomu świadomości, zabezpieczenie dziecka przed kolejnym urazem
6. Po ustąpieniu omdlenia - nie pozwalać na natychmiastowe wstawanie, warto zapewnić nawodnienie (jeśli dziecko jest przytomne i nie ma nudności) oraz obserwować przez co najmniej 30–60 minut.
7. Dokumentacja pielęgniarska, w której należy opisać dokładny przebieg epizodu, działania podjęte oraz reakcję dziecka, zarejestrować parametry życiowe i obserwacje w karcie pielęgniarskiej, warto również wskazać czynniki ryzyka i zalecenia profilaktyczne.
8. Współpraca z zespołem medycznym – ważne jest, aby przekazać informacje lekarzowi, psychologowi szkolnemu (jeśli dotyczy) i rodzicom, można również zaplanować dalszą obserwację lub diagnostykę specjalistyczną.

Rola pielęgniarki pediatrycznej obejmuje również edukację rodziny, która ma ogromne znaczenie w zapobieganiu nawrotom omdleń i budowaniu poczucia bezpieczeństwa u dziecka oraz jego opiekunów. Ważne, aby pielęgniarka przekazała rodzicom wiedzę o konieczności zapewnienia właściwego nawodnienia, szczególnie w okresach upałów, choroby lub zwiększonego wysiłku fizycznego. Ważne jest też przypomnienie o regularnym spożywaniu posiłków, gdyż długie przerwy między nimi mogą prowadzić do hipoglikemii, będącej jedną z częstszych przyczyn zasłabnięć. W rozmowie z rodzicami należy podkreślić znaczenie unikania długiego stania w jednym miejscu, przebywania w dusznych pomieszczeniach oraz nagłych zmian pozycji ciała. Dziecko powinno umieć rozpoznawać zwiastuny zbliżającego się omdlenia – uczucie zawrotów głowy, mroczki przed oczami, nagłą słabość – i natychmiast przyjmować pozycję siedzącą lub leżącą, najlepiej z uniesionymi nogami. Warto, aby rodzice potrafili zachować spokój w takiej sytuacji i zapewnili dziecku dopływ świeżego powietrza.

W przypadku dzieci z rozpoznanymi chorobami serca pielęgniarka powinna szczególnie akcentować potrzebę regularnych kontroli kardiologicznych i ścisłego przestrzegania zaleceń lekarskich, w tym dawkowania leków i ograniczeń wysiłku. Edukacja obejmuje również przekazanie informacji o tym, kiedy należy natychmiast wezwać pomoc medyczną – np. gdy utrata przytomności następuje w trakcie wysiłku, towarzyszą jej drgawki lub dziecko długo nie odzyskuje przytomności.

Źródła: 

1. Wałdoch A. Ereciński J. Gutknecht P. Omdlenia u dzieci i młodzieży — problem diagnostyczny i terapeutyczny. Forum Medycyny Rodzinnej 2008, tom 2, nr 1, 42–48. https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/download/10250/8750&ved=2ahUKEwiphcbnpOeQAxVAR_EDHaKSEGU4ChAWegQIHBAB&usg=AOvVaw3TGErSQsq9Muv3Qec1BL7M  dostęp: 7.11.2025
2. Nowakowska E. Morka A. Szydłowski L. Omdlenia u dzieci i młodzieży jako nagła, przemijająca, krótkotrwała i samoistnie ustępująca utrata świadomości spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu. Pediatria i Medycyna Rodzinna Vol 10 Numer 3, p. 234–241 DOI: 10.15557/PiMR.2014.0026 dostęp: 7.11.2025
3. Oko-Łagan J. Omdlenia u dzieci. Medycyna Praktyczna 2017. https://www.mp.pl/pacjent/objawy/152359,omdlenia-u-dzieci dostęp: 7.11.2025
4. Władoch A. Kwiatkowska J. Omdlenia kardiogenne u dzieci. Forum Pediatrii Praktycznej 2024. https://forumpediatrii.pl/artykul/omdlenia-kardiogenne-u-dzieci dostęp: 7.11.2025
5. Stewart J. Van DIjk G. Balaji S. Sutton R. Algorytm rozpoznawania omdlenia u dzieci. Medycyna Praktyczna 2024. https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/344587,algorytm-rozpoznawania-omdlenia-u-dzieci dostęp: 7.11.2025