Toksoplazmoza - przyczyny, objawy oraz leczenie

Czym jest toksoplazmoza?

Toksoplazmoza to choroba pasożytnicza. Należy do najbardziej rozpowszechnionych chorób odzwierzęcych na świecie, występuje w niemal każdej szerokości geograficznej. Ze względu na poważne następstwa dla rozwijającego się płodu szczególnie narażoną grupą są kobiety ciężarne, które wcześniej nie miały kontaktu z Toxoplasma gondii. Częstość toksoplazmozy wrodzonej, czyli występującej u noworodków, wynosi w Polsce 1-2/1000 urodzeń.

Jak dochodzi do zarażenia Toxoplasma gondii?

Wbrew obiegowej opinii to nie kontakt z kotem jest najczęstszym źródłem zakażenia dla człowieka, choć faktycznie kontakt z kocimi odchodami może skutkować zarażeniem pierwotniakiem Toxoplasma gondii. Częściej jednak zarażamy się przez spożycie zakażonego surowego albo niedogotowanego mięsa – zwykle wieprzowego lub baraniny – oraz warzyw czy owoców zanieczyszczonych przypadkowo kocimi odchodami.

Wymienione drogi zarażenia (surowe lub niedogotowane mięso, kontakt z kotem) to nie wszystkie możliwe sposoby, w jakie można się zarazić pierwotniakiem Toxoplasma gondii. Możliwe jest również zarażenie dziecka od matki w czasie ciąży – dochodzi wtedy do rozwoju toksoplazmozy wrodzonej. Bardzo rzadkie jest zarażenie drogą krwionośną – poprzez transfuzję krwi lub preparatów krwiopochodnych.

Przyczyny toksoplazmozy

Toksoplazmoza to choroba wywoływana przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. Zarażają się nim wszystkie zwierzęta stałocieplne, włącznie z ludźmi. Pasożyt ten ma złożony cykl życiowy.

• Kotowate (np. kot domowy) są jedynymi żywicielami ostatecznymi – czyli tylko u nich pasożyt może się rozmnażać płciowo i tylko kał kotowatych jest źródłem zarażenia.
• Ludzie i inne ssaki oraz ptaki są żywicielami pośrednimi – ich kał nie jest źródłem zarażenia.

Kot wydala oocysty (czyli odporne formy przetrwalnikowe Toxoplasma gondii) z kałem przez 1-3 tygodnie po zarażeniu. Po kilku dniach stają się one zakaźne i mogą przetrwać w glebie lub wodzie nawet przez rok. Gdy inne zwierzęta połkną oocysty, pasożyt osiedla się w ich tkankach – a człowiek zaraża się, jedząc ich mięso.

Objawy toksoplazmozy

U osób o prawidłowej odporności zarażenie Toxoplasma gondii nie daje zwykle żadnych objawów lub są one bardzo skąpe, często niezauważalne dla pacjenta. Najczęstsza jest postać węzłowa toksoplazmozy, w której dochodzi do powiększenia węzłów chłonnych, zazwyczaj szyjnych, karkowych i/lub potylicznych. Początkowo węzły są bolesne, reagują na dotyk, osiągają średnicę do 3 cm. Po upływie kilku tygodni samoistnie się zmniejszają. Zarażenie może dawać również niewielkie objawy grypopodobne. 

Także zakażenie ciężarnych przebiega bezobjawowo dla kobiety, stąd konieczność badań laboratoryjnych w grupie pacjentek w ciąży.

U osób z obniżoną odpornością (np. w czasie leczenia immunosupresyjnego lub onkologicznego) choroba może przebiegać gwałtownie – z zapaleniem płuc czy mięśnia sercowego, zapaleń w obrębie ośrodkowego układu nerwowego albo pod postacią toksoplazmozy ocznej (zapalenie siatkówki i naczyniówki).

Diagnostyka toksoplazmozy

Większość zarażeń Toxoplasma gondii u ciężarnych ma przebieg bezobjawowy. Dlatego u kobiet w ciąży wykonuje się badanie krwi w kierunku toksoplazmozy – test serologiczny, który wykrywa przeciwciała IgM i IgG przeciwko Toxoplasma gondii. Badanie jest proste, wymaga jedynie pobrania próbki krwi.

Badanie w kierunku toksoplazmozy wykonuje się na początku ciąży, w I trymestrze. Jeśli wynik jest ujemny (brak przeciwciał IgG i IgM), oznacza to brak kontaktu z pasożytem. Wówczas badanie powtarza się w III trymestrze.

• Wynik ujemny (brak przeciwciał IgG i IgM) wskazuje na brak obecnego i przebytego zakażenia.
• IgG dodatni, IgM ujemny – oznacza dawno przebytą toksoplazmozę, co nie zagraża ciąży. Kobieta ma już ochronne przeciwciała, więc ponowne zakażenie jest bardzo mało prawdopodobne.
• IgM dodatni (z IgG dodatnim lub bez niego) – może świadczyć o świeżym zarażeniu. To wynik wymagający dalszej diagnostyki, włącznie ze specjalistycznym badaniem siły wiązania przeciwciał, które pomaga ustalić, kiedy doszło do zakażenia. Takie badania wykonuje się w poradni chorób zakaźnych.

W szczególnych przypadkach przeprowadzane są testy molekularne (PCR) – zwłaszcza u osób z zaburzoną odpornością i przy podejrzeniu toksoplazmozy u noworodka.

Profilaktyka toksoplazmozy

Niestety nie istnieje profilaktyka farmakologiczna ani szczepienie, które mogłoby uchronić przed zarażeniem Toxoplasma gondii. Kluczowe pozostają przestrzeganie zasad postępowania u kobiet w ciąży i odpowiednia edukacja.

Czy będąc w ciąży, można mieć kota?

Tak, ale zaleca się, aby kobiety w ciąży:

• prosiły kogoś o czyszczenie kocich kuwet. Jeśli nie ma takiej możliwości, do czyszczenia powinny zakładać rękawice gumowe, a po ich zdjęciu – dokładnie myć ręce wodą z mydłem;
• dokładnie myły ręce wodą z mydłem po każdym kontakcie z ziemią, piaskiem, surowym mięsem i niemytymi warzywami;
• nie jadły surowego mięsa i nie próbowały go, dopóki nie jest w pełni ugotowane lub dopieczone wewnątrz (minimalna temperatura to 72°C). Wskazane jest również mrożenie mięsa na kilka dni przed gotowaniem oraz dokładne mycie gorącą wodą noży i innych narzędzi kuchennych po kontakcie z surowym mięsem;
• dokładnie myły owoce i warzywa przed jedzeniem lub obierały je ze skórki; 
• używały rękawic do prac w ogrodzie, a po ich zdjęciu – dokładnie myły ręce wodą z mydłem; 
• nie piły nieprzegotowanej wody lub wody o nieznanym pochodzeniu, zwłaszcza podczas podróży do krajów rozwijających się.

Aby uchronić kota przed zarażeniem T. gondii, należy unikać karmienia surowym mięsem i uniemożliwić zwierzęciu polowanie. Trzymanie kotów w zamkniętych pomieszczeniach oraz podawanie karmy komercyjnej (bez znaczenia, czy jest to karma sucha, czy mokra) praktycznie uniemożliwia kontakt z pasożytem, a tym samym rozwój choroby.

Toksoplazmoza w ciąży – dlaczego jest groźna?

Niestety toksoplazmoza w ciąży może być groźna, kluczowe jest jednak ustalenie, na którym etapie ciąży doszło do zakażenia oraz czy płód wykazuje cechy zarażenia. Niekiedy pobiera się więc płyn owodniowy, żeby wykluczyć obecność pierwotniaka. Najcięższe następstwa dla płodu niesie zarażenie w I trymestrze (poronienie, śmierć płodu, ciężkie zaburzenia neurologiczne) i II trymestrze (ciężkie zapalenie ośrodkowego układu nerwowego z poważnymi zaburzeniami neurologicznymi). Zakażenie w III trymestrze ciąży jest obarczone mniejszym ryzykiem, dominuje tutaj postać oczna choroby.

Leczenie toksoplazmozy

Leczenie toksoplazmozy zależy od pacjenta, u którego rozpoznano chorobę. Pacjenci z prawidłową odpornością, chorujący na postać węzłową, nie potrzebują zwykle leczenia farmakologicznego. Leczenie włączane jest u kobiet w ciąży – w zależności od ryzyka stosuje się różne schematy terapii, która ma zapobiegać przenikaniu pierwotniaka przez łożysko. Leczenie trwa zazwyczaj do końca ciąży. Terapia musi być prowadzona również u osób z zaburzeniami odporności – z uwagi na ciężką postać choroby i wysokie ryzyko powikłań.

Piśmiennictwo:

1. Madireddy S, Mangat R. Toxoplasmosis. 2024 Oct 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan. 
2. Niezgoda A, Dobrzańska A. Toksoplazmoza wrodzona. Przew Lek 2008; 11(2): 44–50.
3. Paul P, Kacprzak E. Toksoplazmoza. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.4.1, dostęp: 14.10.2025.
4. Włodarczyk A, Lass A, Witkowski J. Toksoplazmoza – fakty i mity. Forum Med Rodz 2013; 7(4): 165–175.