Dieta wątrobowa - jak komponować posiłki? Jakich produktów unikać?

Wątroba to niezwykle istotny narząd, odpowiadający za wiele przemian chemicznych w organizmie, między innymi za metabolizm składników odżywczych, które przyjmujemy wraz z pożywieniem. Częściowa utrata jego funkcji w przebiegu chorób ostrych i przewlekłych wymaga modyfikacji diety, co spowalnia dalszą progresję niewydolności wątroby i ułatwia jej regenerację. Najczęściej stosowana jest tak zwana dieta wątrobowa, a w nomenklaturze medycznej określana dietą lekkostrawną z ograniczeniem tłuszczów. Kiedy stosować dietę wątrobową?

Do najczęściej występujących chorób wątroby należą ostre i przewlekłe zapalenie wątroby, marskość wątroby, alkoholowe zapalenie wątroby, niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby oraz jej toksyczne uszkodzenie. Każda z tych jednostek chorobowych zaburza prawidłowe funkcjonowanie układu trawiennego i jej leczenie powinno opierać się między innymi na odpowiednim żywieniu. Schorzenia te wymagają indywidualnego podejścia i opracowania planu żywieniowego, gdyż zaburzone są różne szlaki metaboliczne, zależne również od fazy choroby. Rodzaj zaburzeń determinuje indywidualne potrzeby danego pacjenta.

Jaki jest cel diety wątrobowej?

Celem wprowadzenia diety wątrobowej jest przede wszystkim spowolnienie postępu choroby wątroby oraz zminimalizowanie występowania objawów u pacjenta. Do najczęściej zgłaszanych dolegliwości należą: 

  • brak apetytu, 
  • nudności, 
  • wzdęcia, 
  • zaburzenia trawienia, które utrudniają codzienne funkcjonowanie. 

Zastosowanie restrykcji żywieniowych pomaga zapewnić zapotrzebowanie energetyczne, bez nasilania dolegliwości chorobowych.

Dieta wątrobowa - ogólne zasady

W przypadku diety wątrobowej istotne jest indywidualne podejście lekarza do pacjenta, uwarunkowane konkretnym schorzeniem, jego stopniem zaawansowania oraz nasileniem objawów chorobowych.

Możliwe jest sformułowanie ogólnych zasad, które stosowane są w większości schorzeń wątroby. Stosując dietę wątrobową należy:

  • spożywać 5-6 małych posiłków w ciągu dnia, zamiast 3-4 dużych,
  • wprowadzić do diety lekkostrawne produkty (wymienione poniżej), a wykluczyć ciężkostrawne, ostre, wzdymające,
  • ograniczyć spożycie tłuszczów do 45-50g/dzień, stosować głównie tłuszcze roślinne, nienasycone, np. olej rzepakowy, słonecznikowy,
  • spożywać posiłki gotowane, pieczone, przyrządzane na parze zamiast smażonych,
  • zaprzestać spożywania alkoholu,
  • spożywać posiłki spokojnie, bez pośpiechu.

Co wolno, a czego nie wolno jeść na diecie wątrobowej?

Dieta wątrobowa powinna opierać się przede wszystkim na produktach lekkostrawnych, łatwo przyswajalnych dla organizmu, które nie nasilają dolegliwości chorobowych. Niezalecane dla osób z chorobami wątroby są produkty ciężkostrawne, tłuste, smażone oraz takie, które wywołują dolegliwości. Przykładowe produkty, które można jeść, stosując dietę wątrobową oraz takie, których powinno się unikać, znajdują się w poniższej tabeli. 

Grupa produktówZalecane
Niezalecane
Produkty zbożowe
jasne pieczywo, pieczywo graham, ryż, makaron, płatki owsiane, kasza manna, kuskus, biszkopty
pieczywo razowe, oparte na cieście francuskim, kasza pęczak, kasza gryczana
Nabiał
chude mleko, twaróg, jogurty, maślanka, serki homogenizowane z małą zawartością tłuszczu
tłuste mleko, sery, śmietana
Jajka
1 całe jajko/tydzień
jajecznica na boczku lub kiełbasie
Mięso, ryby
drób, chuda wołowina, cielęcina, wędliny drobiowe, ryby (zarówno chude, jak i tłuste) gotowane lub pieczone
tłuste mięso wołowe i wieprzowe, mięso z kaczki, smażone, w panierce, pasztety, boczek, kiełbasy, parówki, tłuste wędliny, salami, ryby smażone i wędzone
Tłuszcze
oleje roślinne - słonecznikowy, rzepakowy, sojowy, oliwa z oliwek, masło w małych ilościach
pochodzenia zwierzęcego - duże ilości masła, smalec, słonina
Ziemniaki
gotowane
smażone, szczególnie na głębokim tłuszczu np. frytki, chipsy
Warzywa
marchew, kalafior, buraki, dynia, szpinak, fasolka szparagowa, rośliny strączkowe (o ile są dobrze tolerowane!) pieczone, przecierane, gotowane, na surowo, pomidory (bez skórki), sałata
warzywa kapustne, szczypiorek, cebula, papryka, ogórki, rzodkiewki, nasiona roślin strączkowych, rośliny strączkowe, jeśli są źle tolerowane
Owoce
jabłka, maliny, porzeczki, morele, jagody, najlepiej pieczone, gotowane lub w formie przecieru
gruszki, śliwki, czereśnie, agrest, orzechy, owoce suszone
Zupy
warzywne, na wywarach roślinnych lub chudych mięsnych, z małą ilością jogurtu
tłuste rosoły, zupy na bazie strączków (fasolowa, grochowa), zaprawiane śmietaną
Przyprawy i sosy
koper, pietruszka, majeranek, kminek, bazylia, oregano, wanilia, cynamon

ciężkie sosy, majonez, musztarda, ostre przyprawy (chilli, pieprz, ostra papryka)

Desery
musy owocowe, galaretki, odtłuszczone budynie, miód
ciasta z kremem, pączki, lody, torty, czekolada, batony
Napoje
niegazowana woda, soki owocowe i warzywne, kompot, herbata
kawa, mocna, herbata, napoje gazowane (szczególnie słodzone), alkohol

Dieta wątrobowa - przykładowy jadłospis

Na bazie produktów przedstawionych w tabeli powyżej można przygotować zróżnicowane i smaczne posiłki. Poniżej zaprezentowane są przykładowe przepisy, które sprawdzą się w diecie wątrobowej. 

Śniadanie

2 kromki pieczywa graham, chudy twarożek rozrobiony z jogurtem, koperek, natka pietruszki, pomidor bez skórki, kawa zbożowa z odtłuszczonym mlekiem

II śniadanie

Zupa krem z dynii podana z łyżką jogurtu odtłuszczonego lub mleczkiem kokosowym

Obiad

Filet z indyka pieczony w piekarniku z warzywami korzeniowymi (marchew, pietruszka) i pomidorkami koktajlowymi, do tego puree z ziemniaków posypane koperkiem, kompot

lub

Dorsz pieczony w folii przyprawiony świeżymi ziołami, cytryną, solą, ryż jaśminowy, kalafior z wody, kompot

Podwieczorek

Domowa granola/płatki owsiane z jogurtem naturalnym odtłuszczonym, do tego jagody, maliny lub banan

Kolacja

Sałatka z kaszy kuskus, blanszowanego szpinaku, warzyw pieczonych (do wyboru z obiadu lub przygotowane na świeżo), pieczonej lub gotowanej piersi z kurczaka

Suplementy i zioła w diecie wątrobowej

W przebiegu chorób wątroby obserwowane są niedobory różnych witamin i minerałów, które należy uzupełniać. 

W alkoholowym zapaleniu wątroby zalecane jest przyjmowanie witaminy A, witamin z grupy B, cynku oraz magnezu. 

Pacjenci z marskością wątroby często potrzebują natomiast suplementacji witaminy z grupy B, witaminy C, cynku oraz selenu. 

Przed włączeniem suplementacji należy skonsultować się z lekarzem, który po przeprowadzeniu badań określi ryzyko niedoboru witamin i minerałów i zaleci ich przyjmowanie w razie potrzeby. Niewskazany jest natomiast samodzielny dobór preparatów ze względu na ryzyko ich przedawkowania oraz ryzyko nasilenia dolegliwości chorobowych. Brak jest dowodów naukowych na temat korzyści ze stosowania ziół w chorobach wątroby.


Konsultacja merytoryczna: Mirosław Niedbała, specjalista medycyny rodzinnej

Referencje:

1. Szostak W.B., Cichocka A.: Modelowe diety lecznicze i diety specjalne. W: Zasady prawidłowego żywienia chorych w szpitalach. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2011: 105–134

2. Choroby wątroby i dróg żółciowych W: Jarosz M. (red.): Praktyczny podręcznik dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010: 249–269.

3. Hartleb M., Wunsch E., Milkiewicz P., Drzewoski J., Olszanecka-Glinianowicz M., Mach T., Gutkowski K., Raszeja- -Wyszomirska J., Jabłkowski M., Cichoż-Lach H., Stachowska E., Socha P., Okopień B., Krawczyk M., Kajor M., Drobnik J., Lewiński A., Wójcicki M., Januszewicz A., Strojek K.: Postępowanie z chorymi na niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby. Zalecenia Polskiej Grupy Ekspertów NAFLD 2019. Med. Prakt., 2019; 10: 47–74

4. Dziewiatowska J., Guzek M., Adrych K., Malgorzewicz S. „Przyczyny niedożywienia, ocena stanu odżywienia i zalecenia żywieniowe w marskości wątroby.” Forum Zaburzeń Metabolicznych 2016, 7, 1, 16-23.