ABCDE – pięć liter, dzięki którym rozpoznasz czerniaka

Czerniak – co to takiego?

Czerniak to nowotwór o wysokim stopniu złośliwości wywodzący się z komórek barwnikowych – melanocytów, które wytwarzają melaninę w odpowiedzi na promieniowanie UV. Charakteryzuje się agresywnym wzrostem, dużą skłonnością do wczesnych przerzutów, a w zaawansowanych stadiach dużą opornością na dostępne terapie i wysoką śmiertelnością. Właśnie dlatego uznawany jest za jeden z najbardziej agresywnych ze wszystkich nowotworów. 

Czerniak najczęściej rozwija się na skórze (na podłożu wcześniej istniejącej zmiany – ok. 40 proc. przypadków, jak i w skórze niezmienionej – ok. 60 proc. przypadków), ale może powstawać też np. w obrębie błon śluzowych przewodu pokarmowego czy w gałce ocznej. Kluczowe jest jego szybkie i prawidłowe rozpoznanie. Jak podkreślają eksperci Akademii Czerniaka, sekcji naukowej Polskiego Towarzystwa Chirurgii Onkologicznej, usunięcie czerniaka, kiedy choroba nie jest jeszcze zaawansowana, a działanie lekarzy ogranicza się właściwie do wycięcia znamienia, pozwala na wyleczenie niemal 100 proc. chorych.

Liczba zachorowań na czerniaka w Polsce i na świecie

Nowotwory skóry, w tym czerniak, są dziś uznawane za jedno z najpoważniejszych wyzwań onkologii. Eksperci, powołując się na prognozy, wskazują, że do 2040 roku mogą stać się one drugim najczęściej występującym nowotworem na świecie. W Polsce, jak podnoszą specjaliści, statystyki nie oddają rzeczywistej skali problemu. Szacuje się, że każdego roku wykrywanych jest kilkadziesiąt tysięcy zachorowań na nowotwory skóry, w tym ponad 4 tys. na czerniaka. Z powodu czerniaka umiera rocznie ok. 1200 Polaków.

Z danych Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (International Agency for Research on Cancer, IARC) wynika, że w 2022 roku na świecie zdiagnozowano 330 tys. nowych przypadków czerniaka, a prawie 60 tys. osób zmarło z powodu tej choroby. Jak zauważa IARC, w poszczególnych krajach i regionach świata występują duże różnice geograficzne w zapadalności na czerniaka, a w większości miejsc na świecie czerniak występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet.

Czynniki ryzyka powstania czerniaka

Kto może zachorować na czerniaka? Każdy, niezależnie od koloru skóry, ekspozycji na promieniowanie słoneczne, wieku czy płci. Można jednak wskazać pewne czynniki, które znacząco zwiększają ryzyko wystąpienia czerniaka. 

Do czynników ryzyka zachorowania na czerniaka zalicza się przede wszystkim: 

• nadmierną ekspozycję na promieniowanie UV (częste opalanie się, praca na zewnątrz, korzystanie z solarium), 
• jasny fototyp skóry (I lub II), jasne włosy, jasny kolor oczu,
• dużą liczbę znamion melanocytowych, głównie dysplastycznych, zespół znamion atypowych, skłonność do tworzenia się piegów,
• skłonność do oparzeń słonecznych,
• ciężkie oparzenia słoneczne w dzieciństwie lub młodości, 
• zachorowanie na czerniaka lub inny nowotwór skóry w przeszłości, 
• dodatni wywiad rodzinny – przypadki czerniaka lub innych nowotworów skóry w rodzinie, 
• xerodermę pigmentosum (skóra pergaminowata barwnikowa, XP) – rzadkie schorzenie uwarunkowane genetycznie i dziedziczone w sposób autosomalny recesywny, 
• immunosupresję, czyli stan charakteryzujący się osłabieniem bądź zahamowaniem odpowiedzi immunologicznej.

Jak wygląda czerniak? Zasada ABCDE

„Czerniaki są najłatwiejszymi do zdiagnozowania nowotworami, ponieważ rozwijają się na powierzchni skóry” – podkreślają eksperci Akademii Czerniaka. To właśnie dlatego już kilkadziesiąt lat temu opracowano zasadę ABCD, która miała wspierać wczesne, samodzielne rozpoznawanie niepokojących zmian. Z czasem została ona rozszerzona do zasady ABCDE (znamy ją też jako „abecadło czerniaka”) i w tej wersji po dziś dzień pozostaje kluczowym narzędziem wczesnego wykrywania tego nowotworu. Każda z liter oznacza cechę bądź cechy wskazujące na nieprawidłowości zmian barwnikowych. I tak:

• A (Asymmetry) to asymetria, np. znamię „wylewające” się na jedną stronę; 
• B (Borders uneven) to brzegi poszarpane, nierównomierne, posiadające zgrubienia; 
• C (Color variegation) to czerwony, czarny, niejednolity kolor;
• D (Diameter >6mm) to duży rozmiar, wielkość zmiany powyżej 6mm;
• E (Evolution over time) to ewolucja, czyli postępujące zmiany zachodzące w znamieniu. 

W skrócie - na wszystkie znamiona, narośla, pieprzyki, które kwalifikują się do jednego z punktów ABCDE (lub z jakiegoś innego powodu budzą niepokój) powinien spojrzeć lekarz. Jeśli będzie potrzebna dalsza diagnostyka, lekarz POZ zdecyduje o skierowaniu do lekarza dermatologa lub chirurga-onkologa. 

Gdzie szukać czerniaka?

Czerniak może pojawić się w różnych miejscach na ciele. Z badań wynika jednak, że w pewnych obszarach rozwija się częściej. 

W przypadku kobiet, jak wynika z obserwacji naukowców z Reims (Francja), czerniak częściej rozwija się w obrębie nóg, przede wszystkim ud i podudzi (ponad 32 proc. przypadków). U mężczyzn typowa dla czerniaka lokalizacja to tułów (ponad 41 proc. przypadków). Częstość występowania czerniaka w obrębie kończyny górnej, a także głowy i szyi u kobiet i mężczyzn w badaniu francuskich naukowców była podobna. Czerniaki skóry rąk i stóp były częstsze u kobiet. 

Co mogło i może mieć wpływ na zróżnicowanie umiejscowienia czerniaka? Naukowcy zwracają uwagę na m.in. odmienność w sposobie spędzania czasu wolnego, różnice w aktywności zawodowej czy w sposobie ubierania się. 

Ważne – podczas samokontroli skóry skupiamy się zwykle na ramionach czy plechach, bo to te miejsca najczęściej wystawiamy na działanie słońca. Tymczasem nie można zapominać, że czerniak bywa podstępny i potrafi ukryć się tam, gdzie nikt się go nie spodziewa, np. na skórze głowy między włosami, między palcami u stóp, na podeszwowej powierzchni stóp, skórze pod biustem, pod pachami czy w okolicach intymnych i odbytu. Dlatego podkreśla się konieczność regularnego i dokładnego oglądania skóry całego ciała – najlepiej raz w miesiącu. Sprawdzaj, czy znamiona nie zmieniają się, lub czy nie pojawiły się nowe. 

Jak diagnozuje się czerniaka?

Dermatoskopia to badanie, które pozwala na odróżnienie zwykłych, niegroźnych znamion barwnikowych od znamion niebezpiecznych. Jest bezinwazyjne i bezbolesne, a polega na oglądaniu skóry przez specjalny sprzęt – dermatoskop. Coraz więcej ośrodków umożliwia też wykonanie badania dermoskopowego z wykorzystaniem wideoderamatoskopu. Do nowych technik wykorzystywanych w diagnostyce czerniaka skóry zaliczana jest refleksyjna mikroskopia konfokalna. Badanie znamion poprzedzone jest zawsze wywiadem, uwzględniającym m.in. czynniki zwiększające ryzyko zachorowania na czerniaki skóry. 

Po przeprowadzeniu badania lekarz decyduje, czy zmiany na skórze budzą obawy. Wszystkie podejrzane powinny zostać usunięte. Podstawą potwierdzenia rozpoznania pozostaje badanie histopatologiczne. Wyniki dostarczają informacji, czy zmiana ma postać łagodną, czy też jest to czerniak lub inny nowotwór skóry. W przypadku rozpoznania czerniaka konieczne może być wykonanie badań obrazowych. 

Leczenie czerniaka

Zapamiętaj - im szybciej wykryty i usunięty czerniak, tym większe szanse na wyleczenie.

Podstawowym sposobem leczenia czerniaka jest leczenie chirurgiczne. Po wykonaniu biopsji wycinającej podejrzanej zmiany i potwierdzeniu, że to czerniak, konieczne jest poszerzone wycięcie blizny po ognisku pierwotnym, z zachowaniem odpowiednich marginesów. Dla większości czerniaków standardem jest poszerzenie wycięcia blizny i biopsja węzłów wartowniczych. 

W przypadku zaawansowanego i rozsianego czerniaka zastosowanie znajdują m.in.: immunoterapia i leczenie ukierunkowane molekularnie (wprowadzenie immunoterapii i terapii celowanych to największy przełom w leczeniu czerniaka w ostatnich latach), wycięcie przerzutów odległych czerniaka, chemioterapia (rzadziej) czy izolowana kończynowa chemioterapia perfuzyjna w hipertermii. 

„Od 1 stycznia 2021 roku pacjenci z czerniakiem mogą korzystać z programu lekowego B.59 'Leczenie czerniaka skóry lub błon śluzowych'. To połączenie wcześniej funkcjonujących niezależnie trzech programów lekowych. Ma on zastosowanie w leczeniu chorych po całkowitej resekcji oraz z nieoperacyjnym, zaawansowanym w III stopniu lub przerzutowym IV stopniu czerniakiem” – przypomina NFZ. 

Jak chronić się przed czerniakiem?

Co robić, aby uniknąć zachorowania na czerniaka? Przestrzegając kilku prostych zasad, można zmniejszyć ryzyko zachorowania na czerniaka i inne choroby skóry. Te najważniejsze zasady dotyczą tego, jak korzystać ze słońca. 

Należy stosować kremy do opalania (i tu warte zapamiętania są dwie kwestie: pierwsza - im wyższa cyfra na kremie z filtrem UV, tym skuteczniej chroni on przed oparzeniem; druga - po kilku godzinach na słońcu lub po wyjściu z wody należy ponownie posmarować wszystkie części ciała wystawiane na promieniowanie słoneczne). Nie można zapominać o ochronie skóry głowy i oczu, czyli o nakryciu głowy i okularach przeciwsłonecznych z filtrem UV. Najlepiej unikać słońca w godz. 11-15, a także nie korzystać z solarium.

Raz w miesiącu warto dokładnie kontrolować stan skóry. Należy sprawdzać, czy nie pojawiły się nowe znamiona lub te, które „dobrze znamy”, się nie zmieniły. Jeśli coś cię zastanowi, zwróci twoją uwagę, nie czekaj, tylko niezwłocznie udaj się do lekarza. Przynajmniej raz w roku poddaj się badaniu znamion (częściej powinny to robić osoby z dodatnim wywiadem osobniczym lub rodzinnym w kierunku czerniaka, osoby z licznymi znamionami barwnikowymi i osoby z tzw. zespołem znamion atypowych). 

Piśmiennictwo:

1. Czerniak – co to jest? https://www.akademiaczerniaka.org/o-czerniaku/czerniak-co-to-jest [online, ostatni dostęp: 06.05.2026]. 
2. Czerniak - jak wygląda, jakie są objawy czerniaka i jak się go leczy, https://www.mp.pl/pacjent/dermatologia/choroby/nowotwory_skory/74371,czerniak [online, ostatni dostęp: 06.05.2026]. 
3. Czerniak skóry, Krajowy Rejestr Nowotworów, https://onkologia.org.pl/pl/czerniak-skory-czym-jest [online, ostatni dostęp: 16.04.2026]. 
4. Czerniak, Kompendium Chorób Nowotworowych, https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/czerniak [online, ostatni dostęp: 06.05.2026]. 
5. Czerniak i nowotwory skóry: zagrożenie, które lekceważymy – i wykrywamy za późno, https://www.akademiaczerniaka.org/artykuly/artykul/2025-09-19-czerniak-i-nowotwory-skory-zagrozenie-ktore [online, ostatni dostęp: 06.05.2026]. 
6. Skin cancer, International Agency for Research on Cancer, https://www.iarc.who.int/cancer-type/skin-cancer/ [online, ostatni dostęp: 16.04.2026]. 
7. Poznaj ABCDE czerniaka, https://www.akademiaczerniaka.org/o-czerniaku/poznaj-abcde-czerniaka [online, ostatni dostęp: 06.05.2026]. 
8. Gdzie najczęściej powstają czerniaki?, https://podyplomie.pl/medical-tribune/17070,gdzie-najczesciej-powstaja-czerniaki?srsltid=AfmBOop0ih-TfW4avgfZFH-JWXt3F_VHyoJ-daoAtiGV5DnIkU0AzJLF [online, ostatni dostęp: 06.05.2026]. 
9. Czerniak – najczęściej występujący nowotwór złośliwy skóry, https://www.dermatologia-praktyczna.pl/a1623/Czerniak-----najczesciej-wystepujacy-nowotwor-zlosliwy-skory.html/ [online, ostatni dostęp: 06.05.2026]. 
10. Advances in the noninvasive diagnosis of melanoma—40 years beyond the ABCDs, CA Cancer J Clin. 2026 Jan 30;76(1):e70065. doi: 10.3322/caac.70065 [online, ostatni dostęp: 06.05.2026].  https://acsjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.3322/caac.70065 (podlinkować doi)
11. Czerniak – co musisz o nim wiedzieć? https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/czerniak-co-musisz-o-nim-wiedziec,8643.html, [online, ostatni dostęp: 06.05.2026].