Płytki krwi – wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Płytki krwi – charakterystyka

Płytki krwi to małe fragmenty komórek, które nie mają jądra i pochodzą z większych komórek – megakariocytów – powstających w szpiku kostnym. Średnica płytek krwi wynosi 2-4 µm, a czas życia w krążeniu to około 7-10 dni. Po tym czasie są usuwane głównie przez śledzionę. Liczba płytek krwi u osoby dorosłej waha się zwykle między 150 000/µl a 400 000/µl. Ich powierzchnia pokryta jest licznymi receptorami, które umożliwiają interakcję z białkami osocza, śródbłonkiem naczyń oraz innymi płytkami. W cytoplazmie obecne są ziarnistości alfa i ziarnistości gęste, zawierające m.in. czynniki krzepnięcia, serotoninę, adenozynodifosforan (ADP) i fibrynogen – substancje kluczowe dla procesu hemostazy.

Rola płytek krwi w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

Podstawową funkcją płytek krwi jest udział w hemostazie, czyli procesie zatrzymywania krwawienia. Po uszkodzeniu ściany naczynia płytki przylegają do miejsca uszkodzenia, aktywują się, a następnie łączą ze sobą (tzw. agregacja), tworząc tzw. czop płytkowy. Następnie uwalniają z ziarnistości liczne mediatory, które nasilają krzepnięcie osoczowe, co prowadzi do powstania trwałego skrzepu. Ponadto trombocyty uczestniczą w procesach naprawczych i regeneracyjnych, stymulując wzrost komórek śródbłonka oraz fibroblastów. W ostatnich latach zwraca się także uwagę na ich rolę w procesach immunologicznych i zapalnych.

Kiedy należy wykonać badanie płytek krwi?

Oznaczenie liczby płytek krwi jest standardowym elementem morfologii krwi obwodowej, jednego z najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych. Badanie to zaleca się szczególnie w przypadku:

• skłonności do krwawień lub powstawania siniaków;
• przedłużonego krwawienia po skaleczeniach, zabiegach lub ekstrakcji zęba;
• podejrzenia chorób hematologicznych lub autoimmunologicznych;
• oceny funkcji szpiku kostnego;
• monitorowania terapii lekami mogącymi wpływać na trombocyty (np. cytostatykami, heparyną);
• diagnostyki gorączki niewiadomego pochodzenia, powiększenia śledziony lub objawów zakrzepicy.

Jakie są normy płytek krwi?

Zakres wartości referencyjnych może nieznacznie się różnić w zależności od laboratorium, jednak za normę uznaje się 150 000–400 000/µl (czyli 150–400 × 10⁹/l). Wartości poniżej 100 000/µl wymagają dalszej diagnostyki małopłytkowości, natomiast wyniki przekraczające 450 000/µl mogą wskazywać na nadpłytkowość.

Nadmiar płytek krwi (trombocytoza)

Zwiększona liczba płytek krwi, czyli trombocytoza lub nadpłytkowość, może mieć charakter pierwotny lub wtórny (reaktywny).

Trombocytoza pierwotna (samoistna) jest wynikiem niekontrolowanego wzrostu megakariocytów w szpiku kostnym. Najczęściej występuje w przebiegu chorób mieloproliferacyjnych, takich jak:

• nadpłytkowość samoistna,
• czerwienica prawdziwa,
• pierwotne włóknienie szpiku.

Trombocytoza wtórna (reaktywna) jest znacznie częstsza i stanowi fizjologiczną reakcję organizmu na różne bodźce. Występuje m.in.: 

• w przewlekłych stanach zapalnych (np. reumatoidalnym zapaleniu stawów, zapaleniu jelit),
• w infekcjach bakteryjnych lub wirusowych,
• w nowotworach złośliwych,
• w niedoborze żelaza,
• po zabiegach chirurgicznych, urazach, krwotokach,
• po splenektomii (usunięciu śledziony).

U większości pacjentów nadpłytkowość reaktywna nie daje żadnych objawów, a nieprawidłowość wykrywana jest przypadkowo. Objawy kliniczne występują głównie w przypadku trombocytozy pierwotnej i wynikają z nadmiernej aktywności płytek krwi.

Do najczęstszych objawów nadpłytkowości pierwotnej należą:

• bóle i zawroty głowy, szumy w uszach, zaburzenia widzenia;
• parestezje kończyn, uczucie zimna w palcach, erytromelalgia (ból i zaczerwienienie palców rąk lub stóp);
• epizody zakrzepowe – zakrzepica żył głębokich, zawał serca, udar mózgu;
• w skrajnych przypadkach – równoczesne występowanie zakrzepicy i krwawień (z powodu zużycia czynników krzepnięcia).

Leczenie nadpłytkowości (trombocytozy)

Trombocytoza (nadpłytkowość) reaktywna – leczenie polega na usunięciu przyczyny, np. wyleczeniu infekcji, wyrównaniu niedoboru żelaza czy terapii stanu zapalnego.

Przy niedoborze żelaza i towarzyszącej mu nadpłytkowości warto jeść produkty bogate w żelazo, takie jak:

• produkty zwierzęce: wątróbka, czerwone mięso (wołowina, baranina), ryby, jaja;
• produkty roślinne: nasiona roślin strączkowych (soczewica, fasola), zielone warzywa liściaste (szpinak, botwina), suszone owoce (morele, figi), orzechy, pestki dyni, kakao, kasza gryczana, otręby.

Aby lepiej przyswajać żelazo, warto łączyć te produkty z żywnością bogatą w witaminę C (np. papryka, natka pietruszki, cytrusy).

Trombocytoza pierwotna – leczenie ma na celu zmniejszenie ryzyka powikłań zakrzepowych. Stosuje się:

• leki cytoredukcyjne – leki, które hamują nadmierne wytwarzanie komórek w szpiku kostnym (np. hydroksymocznik lub interferon alfa);
• kwas acetylosalicylowy w małych dawkach – zapobiega zlepianiu się płytek krwi (czyli tzw. agregacji);
• trombocytaferezę – zabieg, podczas którego nadmiar płytek usuwa się mechanicznie z krwi za pomocą specjalnego urządzenia.

Rodzaj leczenia dobiera się indywidualnie, zależnie od wieku pacjenta, przebytych zakrzepów i czynników ryzyka sercowo-naczyniowego.

Za mało płytek krwi (trombocytopenia)

Trombocytopenia to stan, w którym liczba płytek krwi spada poniżej 150 000/µl. Może wynikać z takich mechanizmów jak:

Zmniejszona produkcja płytek w szpiku kostnym, wywoływana przez czynniki takie jak:

• niedokrwistość aplastyczna,
• zespoły mielodysplastyczne (choroby, w których szpik kostny produkuje zbyt dużo komórek krwi),
• zmiany nowotworowe w szpiku kostnym (białaczki, chłoniaki, przerzuty nowotworowe),
• toksyczne uszkodzenie szpiku (chemioterapia, radioterapia, alkohol),
• zakażenia wirusowe (HIV, HCV, EBV, parwowirus B19).

Zwiększone niszczenie lub zużycie płytek krwi, wywoływane przez schorzenia takie jak:

• małopłytkowość immunologiczna (ITP) – choroba, w której układ odpornościowy wytwarza przeciwciała niszczące płytki krwi;
• polekowa trombocytopenia – spadek liczby płytek po niektórych lekach, np. po heparynie [wtedy mówimy o HIT (ang. heparin-induced thrombocytopenia)];
• zespół DIC (koagulopatia ze zużycia) – ciężki stan, w którym w naczyniach tworzą się liczne mikroskrzepy, przez co płytki i czynniki krzepnięcia szybko się zużywają;
• plamica zakrzepowa i zespół hemolityczno-mocznicowy – rzadkie choroby, w których dochodzi do uszkodzenia drobnych naczyń (mikroangiopatia), co prowadzi do rozpadu płytek i czerwonych krwinek;
• nadmierne niszczenie płytek w śledzionie – występuje przy jej powiększeniu, np. w marskości wątroby lub chorobach mieloproliferacyjnych.

Objawy trombocytopenii to m.in. drobne wybroczyny, krwawienia z nosa i dziąseł, obfite miesiączki, a w ciężkich przypadkach – krwawienia wewnętrzne.

Leczenie trombocytopenii

Leczenie trombocytopenii zależy od przyczyny i nasilenia objawów.

• W ITP (małopłytkowość immunologiczna) podstawą leczenia są glikokortykosteroidy, w opornych przypadkach immunoglobuliny dożylne lub rytuksymab. W przewlekłych postaciach rozważa się usunięcie śledziony.
• W trombocytopenii polekowej należy niezwłocznie odstawić lek wywołujący. W trombocytopenii polekowej po heparynie (HIT) – heparynę należy zastąpić innym lekiem.
• W innych rodzajach trombocytopenii wtórnej leczenie obejmuje terapię choroby podstawowej, przetoczenia osocza świeżo mrożonego, plazmaferezę oraz leczenie wspomagające.
• Transfuzje koncentratu płytek krwi są wskazane, gdy liczba płytek spada < 10–20 tys./µl lub w przypadku aktywnego krwawienia.

Kto powinien regularnie badać poziom płytek krwi?

Regularną kontrolę liczby płytek krwi szczególnie zaleca się:

• pacjentom z chorobami hematologicznymi, autoimmunologicznymi lub nowotworowymi;
• osobom przyjmującym leki wpływające na funkcję szpiku lub krzepnięcie (np. cytostatyki, heparynę, kwas acetylosalicylowy);
• pacjentom po zabiegach chirurgicznych lub po usunięciu śledziony;
• kobietom w ciąży (zwłaszcza w III trymestrze);
• osobom starszym, u których rośnie ryzyko zaburzeń krzepnięcia.

Jak przygotować się do badania poziomu płytek krwi?

Badanie poziomu płytek krwi nie wymaga specjalnego przygotowania. Krew pobiera się zazwyczaj rano, na czczo, z żyły łokciowej. Zaleca się unikanie intensywnego wysiłku fizycznego i spożywania alkoholu dzień przed pobraniem. Niektóre leki (np. niesteroidowe leki przeciwzapalne) mogą wpływać na wynik badania, dlatego warto poinformować personel medyczny o ich stosowaniu. Badanie morfologii z oceną płytek krwi jest niedrogie – jego koszt nie przekracza 25 zł.

Kto może skierować na bezpłatne badanie poziomu płytek krwi?

Skierowanie na badanie morfologii krwi z oznaczeniem płytek może wystawić lekarz podstawowej opieki zdrowotnej w ramach NFZ. Badanie wykonywane jest bezpłatnie w przypadku uzasadnionych wskazań klinicznych. Ponadto w wielu sytuacjach (np. przed planowanymi zabiegami, w trakcie ciąży czy leczenia farmakologicznego) oznaczenie to stanowi element rutynowej diagnostyki.

Piśmiennictwo:

1. Dwilewicz-Trojaczek J (red.). Postępy w leczeniu nowotworów mieloproliferacyjnych i limfoproliferacyjnych. PZWL, Warszawa 2022.
2. Gajewski P (red.). Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025.
3. Robak T, Jarosińska-Romejko J, Walewski J (red.). Hematoonkologia, t. 1 i 2. Via Medica, Gdańsk 2022.