Gorączka Zachodniego Nilu – jak można się zakazić?

Gorączka Zachodniego Nilu – co to jest i co ją powoduje?

Gorączka Zachodniego Nilu jest wirusową chorobą odzwierzęcą wywoływaną przez wirus Zachodniego Nilu (ang. West Nile virus, WNV), należący do rodziny Flaviviridae. Wirus Zachodniego Nilu jest szeroko rozpowszechniony na wielu kontynentach – w Afryce, Azji, Australii, w obu Amerykach oraz w Europie, szczególnie w sezonie letnio-jesiennym. Rezerwuarem wirusa są ptaki, co oznacza, że to one stanowią jego naturalne „miejsce utrzymywania się” w środowisku. U ptaków wirus może namnażać się we krwi przez pewien czas, często bez wywoływania ciężkich objawów choroby. Dlatego komary, które żywią się ich krwią, mogą pobrać wirusa i następnie przenieść go na inne zwierzęta lub ludzi. W ten sposób ptaki odgrywają kluczową rolę w podtrzymywaniu krążenia wirusa w przyrodzie. Człowiek i inne ssaki, takie jak konie, są określani jako gospodarze końcowi – wirus nie namnaża się u nich w stopniu umożliwiającym dalsze przenoszenie choroby. Wirus Zachodniego Nilu został po raz pierwszy wyizolowany w 1937 roku od pacjentki w Ugandzie, jednak pierwsze dowody na to, że zakażenie tym wirusem może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i zapalenia mózgu u ludzi, pojawiły się podczas występowania ognisk choroby w Izraelu w 1957 roku oraz we Francji na początku lat 60. XX wieku.

Jakie są objawy gorączki Zachodniego Nilu u ludzi?

U większości zakażonych osób (około 80%) przebieg zakażenia jest bezobjawowy – osoby zakażone nawet nie wiedzą, że miały kontakt z wirusem. U pozostałych około 20% występuje tzw. gorączka Zachodniego Nilu z objawami grypopodobnymi:

• gorączką,
• bólem głowy,
• bólami mięśni,
• osłabieniem,
• nudnościami,
• wymiotami,
• wysypką na tułowiu i kończynach.

W mniej niż 1% przypadków może rozwinąć się postać neuroinwazyjna gorączki Zachodniego Nilu z objawami obejmującymi:

• wysoką gorączkę,
• silny ból głowy,
• sztywność karku,
• zaburzenia świadomości,
• drżenia mięśniowe,
• drgawki miejscowe (np. dotyczące kończyn), jak i uogólnione,
• osłabienie mięśni lub ich porażenie,
• ogniskowe objawy neurologiczne.

Od 1999 roku w Stanach Zjednoczonych zarejestrowano około 25 000 przypadków powikłań neurologicznych oraz ponad 2300 zgonów związanych z zakażeniami tym wirusem. W 2018 roku w 15 krajach Europy potwierdzono około 2000 przypadków zakażeń. Obecnie wirus Zachodniego Nilu rozprzestrzenił się na cały świat, z wyjątkiem Antarktydy, i jest uznawany za najważniejszy czynnik etiologiczny wirusowego zapalenia mózgu u ludzi na świecie.

Ile trwa gorączka Zachodniego Nilu?

Okres inkubacji po ukąszeniu zakażonego komara wynosi zwykle 2-14 dni, ze średnią około 7 dni. Objawy łagodnej postaci gorączki Zachodniego Nilu trwają zazwyczaj 3-10 dni, choć zmęczenie i bóle mięśniowe mogą utrzymywać się jeszcze przez kilka tygodni. Czas trwania postaci neuroinwazyjnej jest indywidualny. Jej objawy mogą utrzymywać się przez kilka tygodni, a niektóre dolegliwości (bóle głowy, osłabienie) mogą trwać nawet kilka miesięcy. Następstwa ciężkich, ostrych przebiegów mogą utrzymywać się nawet do kilku lat od zakażenia.

Czy gorączka Zachodniego Nilu jest niebezpieczna?

W większości przypadków nie – gorączka Zachodniego Nilu przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie. U niewielkiej części pacjentów, szczególnie osób starszych, z obniżoną odpornością czy chorobami współistniejącymi, może dojść do ciężkiego przebiegu choroby neuroinwazyjnej.

Ryzyko powikłań i śmiertelność

W niektórych przypadkach wirus może przekroczyć barierę krew-mózg, czyli strukturę oddzielającą krew od tkanki nerwowej. Po zajęciu ośrodkowego układu nerwowego wirus wywołuje neurozapalenie (stan zapalny w mózgu lub rdzeniu kręgowym) oraz prowadzi do uszkodzenia i obumierania neuronów, czyli komórek nerwowych. To właśnie te procesy odpowiadają za ciężkie objawy, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu czy ostre porażenie wiotkie (nagłe osłabienie lub utrata siły mięśni).

Chociaż ciężkie powikłania występują rzadko, zajęcie mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia. Śmiertelność w neuroinwazyjnej postaci choroby wynosi od kilku do kilkunastu procent i jest najwyższa u osób starszych oraz u pacjentów z obniżoną odpornością. Wśród osób w podeszłym wieku, które przeżyły neuroinwazyjną postać zakażenia wirusem Zachodniego Nilu, nawet u 50% mogą się rozwinąć długotrwałe następstwa choroby, takie jak przewlekłe zmęczenie, zawroty głowy, trudności z koncentracją, depresja, stany lękowe, zaburzenia snu, nawracające bóle głowy, a nawet choroby autoimmunologiczne – mimo że wirus zostaje usunięty z organizmu w ciągu kilku tygodni.

Jak dochodzi do zakażenia wirusem Zachodniego Nilu?

Główną drogą przenoszenia wirusa Zachodniego Nilu na człowieka jest ukąszenie przez zakażonego komara, przede wszystkim z rodzaju Culex, który wcześniej pobrał krew od zakażonego ptaka. Po pobraniu krwi przez komara wirus zakaża komórki nabłonka jelita środkowego owada i rozpoczyna namnażanie. Następnie przemieszcza się wraz z hemolimfą do gruczołów ślinowych komara. Podczas kolejnego żerowania zakażonego komara na człowieku lub innym zwierzęciu wirus może zostać wprowadzony do skóry gospodarza. 

Wirus nie przenosi się przez zwyczajny kontakt między ludźmi – dotyk, kaszel czy pocałunek – ani przez kontakt z wydzielinami; nie można się nim też zakazić bezpośrednio od zwierząt domowych. Odnotowano rzadkie przypadki transmisji wirusa Zachodniego Nilu poprzez transfuzję krwi, przeszczep narządów od zakażonych dawców, a także wertykalnie (z matki na dziecko) i przez karmienie piersią.

Rola komarów w przenoszeniu wirusa

Komary są kluczowymi wektorami transmisji wirusa Zachodniego Nilu. Aby mogły przekazać wirusa dalej, najpierw muszą pobrać krew od zakażonego ptaka, u którego wirus namnażał się do wysokiego poziomu we krwi. Po okresie inkubacji wirus gromadzi się w ślinie komara i może być przekazany kolejnym żywicielom poprzez ukąszenia.

Ptaki jako naturalny rezerwuar wirusa

Ptaki są naturalnym rezerwuarem wirusa Zachodniego Nilu – namnażanie wirusa w ich krwi utrzymuje jego obieg w środowisku. Największe znaczenie mają ptaki z rzędu wróblowatych (Passeriformes), w tym krukowate (np. wrona) i wróbel domowy, ponieważ u nich wirus osiąga najwyższe poziomy we krwi, a także dlatego, że ptaki te mają częste kontakty z komarami. Najważniejszym gospodarzem podtrzymującym krążenie i przenoszenie się wirusa w Stanach Zjednoczonych jest drozd wędrowny. Ruchy migracyjne ptaków ułatwiają przenoszenie patogenu na duże odległości, co ma istotne znaczenie epidemiologiczne, zwłaszcza w warunkach zmian klimatycznych oraz rozszerzania się zasięgu wektorów, czyli organizmów przenoszących zakażenie, takich jak komary. Wraz z ocieplaniem klimatu i zmianami środowiskowymi komary pojawiają się na nowych obszarach, gdzie wcześniej nie występowały, a to umożliwia wprowadzanie wirusa do regionów dotąd wolnych od zakażeń i zwiększa ryzyko powstania lokalnych ognisk choroby.

Czy istnieje szczepionka na wirusa Zachodniego Nilu?

Obecnie nie istnieje zatwierdzona szczepionka dla ludzi przeciwko gorączce Zachodniego Nilu. Badania nad szczepionkami trwają, ale żadna z nich nie jest jeszcze powszechnie dostępna. Dla koni dostępne są szczepionki, które ograniczają ryzyko ciężkiego przebiegu choroby.

Leczenie gorączki Zachodniego Nilu – co warto wiedzieć?

Nie istnieje specyficzne leczenie przeciwwirusowe skierowane przeciwko wirusowi Zachodniego Nilu. Zarówno polskie, jak i międzynarodowe wytyczne potwierdzają, że leczenie ma charakter objawowy i wspomagający. Zaleca się:

• odpoczynek i nawodnienie,
• leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (np. paracetamol),
• monitorowanie i leczenie poważniejszych objawów w warunkach szpitalnych, jeśli rozwija się postać neuroinwazyjna.

W ciężkich przypadkach konieczna może być hospitalizacja z intensywnym leczeniem objawowym, płynoterapią i opieką neurologiczną.

Gorączka Zachodniego Nilu w Polsce – występowanie i ryzyko

Do tej pory Polska nie była uważana za obszar występowania tej choroby, a przypadki zakażeń u ludzi były niezwykle rzadkie lub pochodziły z regionów, w których ta choroba występuje. Jednak ze względu na zmiany klimatyczne i obserwowane w Europie trendy eksperci przewidują możliwe zwiększenie ryzyka lokalnych zakażeń. Według aktualnych danych nadzoru epidemiologicznego w Polsce w ostatnich sezonach stwierdzono nieliczne przypadki zakażeń, do których doszło w podróży, jak i zakażeń potencjalnie rodzimych, ale ryzyko szerokiego rozprzestrzenienia choroby w kraju nadal pozostaje niskie. Chociaż w sumarycznych danych sezonowych z 2025 roku aż 14 krajów europejskich zgłosiło zakażenia, to najintensywniejszą transmisję i największą liczbę przypadków odnotowano w basenie Morza Śródziemnego, szczególnie we Włoszech i Grecji. W Stanach Zjednoczonych wirus Zachodniego Nilu jest najczęściej rejestrowanym wirusem przenoszonym przez komary, a liczba przypadków w sezonach wysokiej transmisji może być znaczna. Dane amerykańskie sugerują, że w niektórych latach przed 2025 rokiem zgłaszano tysiące zachorowań rocznie, z okresowymi epidemiami przekraczającymi 2000 przypadków i ponad setką zgonów w sezonie letnio-jesiennym.

Piśmiennictwo:

1. Karim SU, Bai F. Introduction to West Nile virus. Methods Mol Biol 2023; 2585: 1-7.
2. Singh P, Khatib MN, Ballal S i wsp. West Nile Virus in a changing climate: epidemiology, pathology, advances in diagnosis and treatment, vaccine designing and control strategies, emerging public health challenges – a comprehensive review. Emerg Microbes Infect 2025; 14(1): 2437244.