Konflikt serologiczny – czym jest i kiedy występuje?

Na czym polega konflikt serologiczny i kiedy występuje?

Konflikt serologiczny ma miejsce, kiedy występuje swoista niezgodność w zakresie grup krwi matki i płodu. Nie każdy brak zgodności oznacza jednak wystąpienie konfliktu. Dlaczego tak się dzieje?

Krwinki czerwone w naszym organizmie mają specyficzne antygeny (białka lub cukry na powierzchni komórek, które działają jak „znaczniki” rozpoznawane przez układ odpornościowy) – oznaczenie ich pozwala przypisać krew pacjenta do konkretnej grupy krwi. Jednym z najsilniejszych antygenów jest ten oznaczony literą D. Gdy jest obecny na krwinkach, przypisuje się krew pacjenta do grupy Rh(+), gdy go brak – do grupy Rh(-).

Niezgodność czynnika Rh to najczęstsza przyczyna konfliktu serologicznego, który może mieć znaczenie dla zdrowia i życia dziecka. Możliwe jest również występowanie niezgodności w innych układach antygenowych krwinek (A, B, 0), zwykle są one jednak słabiej nasilone i nie stanowią tak wysokiego ryzyka dla rozwijającego się płodu.

Mechanizm powstawania konfliktu serologicznego – rola czynnika Rh

Konflikt serologiczny występuje, kiedy kobieta w ciąży posiada grupę Rh(-), a płód – odziedziczoną po ojcu grupę Rh(+). W tej sytuacji przedostanie się nawet śladowej ilości krwi dziecka do krwiobiegu matki może powodować tzw. immunizację. Ocenia się, że ilość krwi płodu, która może spowodować immunizację matki, wynosi od 0,1 ml do 0,5 ml. Organizm matki zaczyna produkować przeciwciała skierowane przeciwko krwinkom płodu, uznając je za groźny czynnik obcy dla organizmu. Przeciwciała mają zdolność do przechodzenia przez łożysko, gdzie następnie powodują uszkodzenia krwinek płodu i ich rozpad (hemolizę), co niesie za sobą ryzyko niedokrwistości i innych ciężkich powikłań dla płodu (choroba hemolityczna).

Objawy i możliwe powikłania konfliktu serologicznego

Do lat 70. XX wieku choroba hemolityczna płodu lub noworodka była istotną przyczyną umieralności okołoporodowej, wysokiej zachorowalności noworodków oraz długotrwałej niepełnosprawności w późniejszym wieku. Wprowadzenie profilaktyki okołoporodowej i w trakcie ciąży pozwoliło na znaczne zmniejszenie częstości występowania tej choroby w Polsce i na świecie.

Choroba hemolityczna u płodu objawia się głównie ciężką niedokrwistością, obrzękiem i rozpadem krwinek czerwonych. W wyniku rozpadu krwinek pojawia się bilirubina, która powoduje nasiloną żółtaczkę u dziecka, a jej wysokie poziomy (dużo wyższe niż w fizjologicznej żółtaczce noworodków) mogą prowadzić do trwałych uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego. Nieleczona choroba hemolityczna może prowadzić do zgonu płodu lub noworodka.

Leczenie noworodka polega na wczesnym zastosowaniu fototerapii, możliwe jest również wykonanie transfuzji krwi.

Diagnostyka konfliktu serologicznego w ciąży

Jak sprawdzić konflikt serologiczny? Do wykluczenia konfliktu serologicznego konieczna jest znajomość grupy krwi matki i ojca dziecka. Znajomość grupy krwi ojca ma szczególne znaczenie w przypadku grupy Rh(-) u matki, bo oznacza to brak antygenu D w jej krwinkach. Jeśli grupa krwi ojca jest nieznana, a matka ma grupę krwi Rh(-), sytuacja ta wymaga podania immunoprofilaktyki. We krwi matki można również oznaczyć obecność przeciwciał skierowanych przeciwko danym antygenom, w tym RhD.

Jeśli podczas ciąży okaże się, że matka ma przeciwciała we krwi, nie podaje się immunoglobuliny anty-RhD. Ciąża taka wymaga szczególnego nadzoru i regularnego monitorowania z użyciem USG.

Immunoprofilaktyka – podanie immunoglobuliny anty-D

Aktualnie dostępna jest skuteczna profilaktyka choroby hemolitycznej u płodu i noworodka, jeśli rozpoznaje się konflikt serologiczny w ciąży.

Zwykle immunoglobulinę anty-RhD stosuje się profilaktycznie w 28-30. tygodniu ciąży w sytuacji istniejącego konfliktu serologicznego oraz braku przeciwciał u matki.

Profilaktyka może zostać podana wcześniej, w sytuacjach, w których występuje zwiększone ryzyko kontaktu krwi płodu z krwią matki. Zalicza się do nich: krwawienie z pochwy w czasie ciąży, badanie amniopunkcji lub biopsji kosmówki, poronienie, wcześniejsze terminacje ciąży i/lub ciąże pozamaciczne. Postępowanie takie powtarza się w kolejnych ciążach, o ile nadal istnieje konflikt serologiczny, a u kobiety nadal nie stwierdza się obecności przeciwciał.

Podanie immunoglobuliny anty-RhD polega na iniekcji domięśniowej (zastrzyk domięśniowy). Immunoglobulinę anty-RhD mogą podać domięśniowo lekarz w gabinecie, lekarz podstawowej opieki zdrowotnej lub pielęgniarka w gabinecie zabiegowym, o ile pacjentka posiada skierowanie od lekarza. Zwykle immunoglobulina anty-RhD podawana jest w gabinetach ginekologiczno-położniczych lub w oddziale ginekologicznym. Jest to świadczenie refundowane.

Niepodanie profilaktyki w sytuacji, gdy istnieją ku temu medyczne wskazania, może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych zarówno dla matki, jak i dla dziecka.

Piśmiennictwo:

1. Baczyńska-Strzecha M, Kalinka J. Profilaktyka śródciążowa i okołoporodowa konfliktu serologicznego. Ginekol Perinatol Prakt 2018; 3(2): 64-69.
2. Brojer E, Wielgoś M. Postępowanie w przypadku konfliktu serologicznego i konfliktu płytkowego – strona 2. Medycyna Praktyczna. https://www.mp.pl/ginekologia/ekspert/137430,postepowanie-w-przypadku-konfliktu-serologicznego-w-zakresie-antygenu-rhd,1 (dostęp: 22.10.2025 r.).
3. Bugiera M. Choroba hemolityczna płodu i noworodka – profilaktyka, diagnostyka i leczenie. Perinatol Neonatol Ginekol 2012; 5(2): 85-88.