Nerw błędny – jak wpływa na serce, trawienie i nastrój?

Nerw błędny – czym jest i jakie pełni funkcje?

Nerw błędny (łac. nervus vagus) to dziesiąty nerw czaszkowy, należący do układu przywspółczulnego (czyli części układu nerwowego, która uspokaja organizm, obniża tętno i wspiera trawienie).

Nerw błędny jest najdłuższym z nerwów czaszkowych. Zaczyna się w mózgu i biegnie przez szyję oraz klatkę piersiową aż do jamy brzusznej. Po wyjściu z czaszki kieruje się w dół wzdłuż dużych naczyń szyi. W tym miejscu odchodzą z niego gałęzie, które odpowiadają za czucie i ruch w obrębie gardła i krtani. Dalej, w klatce piersiowej, nerw błędny przebiega przy przełyku i tchawicy. Wysyła stąd włókna do serca i płuc, kontrolując m.in. rytm serca i oddychanie.

W jamie brzusznej nerw rozgałęzia się i unerwia żołądek, wątrobę, trzustkę, jelito cienkie oraz część jelita grubego, wspomagając trawienie i regulując motorykę przewodu pokarmowego. Dzięki tak szerokiemu zasięgowi pełni kluczową rolę w utrzymaniu równowagi między układem nerwowym a narządami trzewnymi. Nerw błędny bierze ważny udział w odczuwaniu stresu, jego aktywacja obniża poziom stresu, zwalnia rytm serca i stabilizuje ciśnienie tętnicze.

Jak możemy wpłynąć na nerw błędny?

W popularnych źródłach często pojawia się określenie „rozluźnić nerw błędny”, jednak z medycznego punktu widzenia jest ono mylące. Rozluźnienie oznacza zahamowanie aktywności nerwu błędnego, co może być niekorzystne – osłabia działanie układu przywspółczulnego, przyspiesza rytm serca, zwiększa poziom stresu i może pogarszać trawienie.

Z kolei łagodna stymulacja nerwu błędnego przynosi pozytywne efekty: wspiera relaksację, trawienie i równowagę emocjonalną. Do naturalnych i bezpieczniejszych niż masaż nerwu błędnego sposobów jego stymulacji należą m.in. głębokie oddychanie przeponowe, śpiewanie lub mruczenie, ekspozycja na chłód (np. zimna woda na twarz), medytacja, joga oraz spokojna aktywność fizyczna.

Masaż nerwu błędnego to technika polegająca na bardzo delikatnym uciskaniu okolicy szyi, gdzie nerw błędny biegnie obok dużych naczyń krwionośnych. Masaż nerwu błędnego może wpływać na spowolnienie pracy serca, obniżenie ciśnienia tętniczego, poprawę trawienia i odczucie relaksu.

Należy jednak podkreślić, że taki masaż musi być wykonywany z dużą ostrożnością. Szczególnie dotyczy to osób z chorobami serca, zaburzeniami rytmu czy nadciśnieniem. Zbyt silny lub niewłaściwy ucisk w okolicy tętnicy szyjnej może wywołać zawroty głowy, omdlenie lub groźne zaburzenia rytmu serca. Dlatego w razie wątpliwości warto skonsultować się z lekarzem lub specjalistą, zanim podejmie się taką formę stymulacji.

Spożycie kawy u zdrowych osób może tymczasowo ograniczać zdolność nerwu błędnego do spowalniania tętna i modulowania reakcji relaksacyjnych

Rola nerwu błędnego w układzie przywspółczulnym

Nerw błędny:

• spowalnia rytm serca,
• obniża ciśnienie tętnicze,
• wspiera prawidłową czynność układu oddechowego,
• pobudza wydzielanie soków trawiennych,
• wzmacnia perystaltykę jelit,
• reguluje proces połykania i odruch wymiotny,
• przekazuje informacje czuciowe z narządów wewnętrznych do mózgu,
• pośredniczy w komunikacji między układem nerwowym a mikrobiotą jelitową, wpływając na samopoczucie, odporność i reakcję na stres.

Nerw błędny a stres

Dzięki swojemu szerokiemu działaniu nerw błędny jest uznawany za kluczowy element układu nerwowego – pomaga utrzymać równowagę między stresową aktywnością współczulną („walcz lub uciekaj”) a przywspółczulną („odpoczywaj i traw”).  Nerw błędny działa jak naturalny „wyłącznik” stresu. Jego aktywacja obniża poziom kortyzolu, spowalnia oddech i tętno oraz przywraca równowagę między reakcją „walcz lub uciekaj” a stanem relaksu. 

Jak nerw błędny wpływa na serce?

• Spowalnia pracę serca – hamuje naturalny rozrusznik serca (węzeł zatokowy).
• Zmniejsza przewodzenie impulsów w sercu, co dodatkowo spowalnia jego pracę.
• Obniża ciśnienie tętnicze.
• Nadmierne pobudzenie nerwu błędnego może wywołać odruch wazowagalny – nagłe zwolnienie tętna i spadek ciśnienia, które mogą zakończyć się omdleniem.

Jak nerw błędny wpływa na trawienie i jelita?

• Pobudza wydzielanie śliny, soku żołądkowego, soku trzustkowego i żółci.
• Zwiększa perystaltykę przełyku, żołądka i jelit, ułatwiając przesuwanie treści pokarmowej.
• Wspomaga proces połykania i odruch wymiotny.
• Umożliwia koordynację pracy przewodu pokarmowego.
• Przewodzi impulsy z receptorów jelitowych do mózgu.
• Bierze udział w regulacji apetytu, nastroju i odpowiedzi stresowej.
• Stanowi kluczowy element tzw. osi mózg–jelita–mikrobiota, wpływając na równowagę emocjonalną i odporność.

Nerw błędny a refluks: osłabiona aktywność nerwu błędnego może powodować zaburzenia motoryki przełyku i żołądka, co sprzyja cofaniu się treści pokarmowej, czyli refluksowi. Dobrze funkcjonujący nerw błędny wspomaga napięcie dolnego zwieracza przełyku i prawidłowe opróżnianie żołądka, dzięki czemu zmniejsza ryzyko wystąpienia zgagi.

Jak nerw błędny wpływa na nastrój?

• Nerw błędny działa jak hamulec dla nadmiernej aktywności układu współczulnego (odpowiedzialnego za stres). Zwiększa aktywność układu przywspółczulnego, co pomaga się zrelaksować i zmniejsza napięcie.
• Jego włókna przesyłają informacje z serca, płuc i przewodu pokarmowego do mózgu. Nerw błędny umożliwia mózgowi monitorowanie stanu fizjologicznego organizmu i modulację reakcji emocjonalnych.
• Pośredniczy w wydzielaniu serotoniny, GABA i innych neurotransmiterów związanych z regulacją nastroju. Wspiera równowagę chemiczną mózgu, co zmniejsza objawy lęku i depresji.
• Komunikuje się z mikrobiotą jelitową, wpływając na stan emocjonalny i samopoczucie. Oddziaływanie to może modulować odpowiedź na stres i wpływać na stabilność nastroju.
• Nerw błędny a nerwica – w zaburzeniach lękowych i nerwicowych często obserwuje się obniżoną aktywność nerwu błędnego. Może to prowadzić do nadmiernej reakcji stresowej, kołatania serca, problemów z oddychaniem i napięcia mięśniowego.
• Stymulacja nerwu błędnego stosowana jest również w leczeniu depresji lekoopornej i padaczki poprawia nastrój i zmniejsza objawy lękowe.

Jakie są objawy uszkodzenia nerwu błędnego?

Do najczęstszych objawów uszkodzenia nerwu błędnego zalicza się zaburzenia głosu, takie jak chrypka lub niemoc głosu, wynikające z niedowładu mięśni krtani. Mogą również wystąpić trudność w połykaniu (dysfagia) oraz odruch wymiotny, co wiąże się z zaburzeniem funkcji mięśni gardła i przełyku. Uszkodzenie nerwu błędnego może też powodować zaburzenia rytmu serca, w tym przyspieszenie lub spowolnienie akcji serca, a także wahania ciśnienia tętniczego. W obrębie układu pokarmowego obserwuje się często opóźnione opróżnianie żołądka, zaburzenia perystaltyki jelit i nudności. Dodatkowo mogą pojawić się objawy ogólne, takie jak zawroty głowy, omdlenia czy problemy z oddychaniem. W przypadku jednostronnego uszkodzenia nerwu błędnego objawy często mają charakter asymetryczny, natomiast uszkodzenie obustronne może prowadzić do cięższych zaburzeń, wymagających pilnej interwencji medycznej.

Znaczenie nerwu błędnego dla zdrowia – co mówi nauka?

Nerw błędny pomaga utrzymać równowagę organizmu, kontroluje stres i wpływa na stany zapalne dzięki tzw. „odruchowi przeciwzapalnemu”. Łączy też jelita z mózgiem – tzw. oś mózg–jelita – co ma znaczenie dla nastroju, pamięci i reakcji na stres. W medycynie jego działanie wykorzystuje się m.in. w terapii stymulacją nerwu błędnego (VNS), czyli poprzez elektryczne pobudzanie nerwu, które wpływa na funkcje relaksacyjne organizmu.

Przykłady zastosowania VNS:

• depresja lekooporna – poprawia nastrój u osób niereagujących na leki,
• padaczka lekooporna – zmniejsza liczbę napadów u pacjentów opornych na leczenie farmakologiczne,
• choroby zapalne jelit – eksperymentalnie może łagodzić stany zapalne w chorobie Crohna i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego,
• zaburzenia sercowo-naczyniowe i stres – pomaga obniżyć nadmierną aktywność „stresowego” układu współczulnego, poprawia rytm serca i zmniejsza reakcje stresowe.

W skrócie: nerw błędny jest kluczowym połączeniem między narządami a mózgiem, a jego stymulacja może wspierać leczenie w neurologii, psychiatrii i medycynie wewnętrznej.

Piśmiennictwo:

1. Attenello F, Amar AP, Liu C i wsp. Theoretical basis of vagus nerve stimulation. Prog Neurol Surg 2015; 29: 20–28.
2. Bonaz B, Bazin T, Pellissier S. The vagus nerve at the interface of the microbiota-gut-brain axis. Front Neurosci 2018; 12: 49.
3. Hilz MJ. Transcutaneous vagus nerve stimulation – a brief introduction and overview. Auton Neurosci 2022; 243: 103038.