18 kwietnia – Europejski Dzień Praw Pacjenta

Europejski Dzień Praw Pacjenta – dlaczego jest tak ważny?

W kwietniu w krajach Unii Europejskiej obchodzony jest Europejski Dzień Praw Pacjenta, który przypomina o znaczeniu poszanowania praw osób korzystających z opieki zdrowotnej. Inicjatywa ta podkreśla, że każdy pacjent posiada określone prawa, które powinny być respektowane przez cały system ochrony zdrowia.

Zasady te zostały opisane w Europejskiej Karcie Praw Pacjenta, opracowanej w 2002 roku z inicjatywy organizacji Active Citizenship Network we współpracy z instytucjami z różnych krajów Unii Europejskiej. Dokument ten wprowadza wspólne standardy ochrony zdrowia w Europie oraz wskazuje 14 podstawowych praw pacjenta, które mają zapewnić bezpieczeństwo leczenia, dostęp do opieki medycznej oraz poszanowanie godności każdego człowieka.

Najważniejsze prawa pacjenta

Europejska Karta Praw Pacjenta zaznacza, że każda osoba ma prawo do profilaktyki, czyli działań zapobiegających chorobom, a także do równego dostępu do opieki medycznej niezależnie od miejsca zamieszkania, sytuacji finansowej czy rodzaju choroby.

Istotnym elementem jest również prawo do informacji o stanie zdrowia, metodach leczenia oraz dostępnych procedurach medycznych. Z tym związane jest prawo do wyrażenia świadomej zgody na leczenie, które umożliwia pacjentowi podejmowanie decyzji dotyczących własnego zdrowia.

Karta wskazuje także na prawo do prywatności i poufności danych medycznych, bezpieczeństwa leczenia oraz wysokiej jakości świadczeń zdrowotnych. Pacjent powinien mieć możliwość wyboru lekarza i metody leczenia, a także dostęp do nowoczesnych metod diagnostycznych i terapeutycznych.

Prawa pacjenta w Polsce

W Polsce prawa pacjenta reguluje ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. z 2012 r., poz. 159).

Korzystając z systemu ochrony zdrowia – w przychodni, poradni wielospecjalistycznej czy szpitalu – pacjent ma prawo do:

• bezpłatnych świadczeń opieki zdrowotnej (w ramach systemu NFZ),
• poszanowania godności, intymności i prywatności,
• jasnej i zrozumiałej informacji o swoim stanie zdrowia i leczeniu,
• zachowania tajemnicy informacji na temat pacjenta,
• wyrażenia zgody na leczenie,
• dostępu do dokumentacji medycznej,
• opieki duszpasterskiej,
• zgłoszenia sprzeciwu wobec decyzji lekarza,
• dochodzenia swoich praw,
• zgłaszania działań niepożądanych leków.

W przychodni pacjent ma także prawo do:

• wyboru lekarza, pielęgniarki i położnej POZ oraz do bezpłatnej zmiany 2 razy w roku,
• korzystania z wizyty bez skierowania w POZ – także w nocy i w święta,
• rejestracji na wizytę na różne sposoby (telefonicznie, e-mailowo, osobiście, przez inną osobę),
• przyjęcia przez innego lekarza, gdy lekarz prowadzący jest nieobecny,
• wizyt u części specjalistów bez skierowania (np. ginekolog, psychiatra),
• bezpłatnych badań i świadczeń, opieki zdrowotnej na podstawie wystawionego skierowania (w ramach NFZ, np. do lekarza specjalisty, na badania diagnostyczne lub do szpitala),
• uzyskania zaświadczeń lekarskich związanych z leczeniem i sytuacją życiową,
• informacji o tańszych zamiennikach leków w aptece.

Podczas pobytu w szpitalu pacjent ma dodatkowo prawo do:

• uzyskania pełnej informacji o leczeniu i organizacji pracy szpitala,
• udzielenia świadczeń także w nagłych sytuacjach bez skierowania,
• konsultacji z innym lekarzem lub zwołania konsylium lekarskiego,
• bezpłatnych leków i materiałów medycznych w trakcie hospitalizacji,
• odpowiednich warunków pobytu i wyżywienia,
• transportu medycznego, jeśli wymaga tego stan zdrowia,
• intymności i godności podczas badania, w tym wyrażenia sprzeciwu wobec obecności osób nieuczestniczących bezpośrednio w udzielaniu świadczeń (np. studentów),
• godnego leczenia, także w stanie ciężkim i terminalnym,
• wypisu na własne żądanie (po uzyskaniu informacji o konsekwencjach),
• otrzymania karty informacyjnej z leczenia szpitalnego przy wypisie,
• obecności bliskiej osoby przy udzielanych świadczeniach oraz sprawowania opieki,
• wyrażenia sprzeciwu wobec pobrania narządów po śmierci oraz wobec przeprowadzenia sekcji zwłok (w określonych przypadkach).

Nadzór nad przestrzeganiem tych praw sprawuje Rzecznik Praw Pacjenta, którego zadaniami są m.in. przyjmowanie skarg, prowadzenie postępowań wyjaśniających oraz podejmowanie działań na rzecz poprawy funkcjonowania systemu ochrony zdrowia.

Dlaczego warto znać swoje prawa?

Świadomość praw pacjenta pozwala lepiej korzystać z opieki zdrowotnej i reagować w sytuacjach, gdy prawa te są naruszane. Europejski Dzień Praw Pacjenta przypomina, że każdy człowiek ma prawo do godnego, bezpiecznego i profesjonalnego leczenia. Znajomość własnych praw jest ważnym elementem budowania systemu ochrony zdrowia, który naprawdę służy pacjentom.

Piśmiennictwo:

1. Active Citizenship Network. European charter of patients’ rights. Rzym 2002. https://ec.europa.eu/health/ph_overview/co_operation/mobility/docs/health_services_co108_en.pdf.
2. Banaszak B, Jabłoński M (red.).  System prawa medycznego. Prawo medyczne. Tom 2. Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2019.
3. Nesterowicz M. Prawo medyczne. Wolters Kluwer, Warszawa 2020.
4. Rzecznik Praw Pacjenta. Nawigator pacjenta. Praktyczny poradnik, jak poruszać się w systemie ochrony zdrowia. Warszawa 2023. https://nawigatorpacjenta.rpp.gov.pl/.
5. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. 2009 nr 52, poz. 417 z późn. zm.).