Czwarty najczęściej diagnozowany nowotwór wśród kobiet. Ryzyko zachorowania można zmniejszyć

Rak szyjki macicy – co to za choroba?

Szyjka macicy jest częścią kobiecego układu rozrodczego. To końcowy odcinek macicy uwypuklający się do pochwy. Pełni istotną rolę zarówno u kobiet niebędących w ciąży, jak i podczas rozwoju ciąży, a także w trakcie porodu. Poza okresem ciąży wąski kanał szyjki m.in. stanowi drogę dla plemników, poza tym barierę chroniącą macicę przed infekcjami, pomaga również usunąć krew menstruacyjną. Podczas trwania ciąży szyjka macicy jest istotnym elementem wspomagającym utrzymanie rozwijającego się płodu w macicy. W trakcie porodu ulega skróceniu i rozszerzeniu, umożliwiając przejście płodu.

Spośród nowotworów zlokalizowanych w obrębie szyjki macicy najczęstszym, jak pokazują badania, jest rak, czyli nowotwór z komórek nabłonka. Raki płaskonabłonkowe stanowią ok. 80 proc. wszystkich przypadków, raki gruczołowe 5-20 proc. a 1-2 proc. to pozostałe nowotwory (np. przerzuty, chłoniaki czy mięsaki).

Rak szyjki macicy jest jednym z najczęściej występujących nowotworów złośliwych u kobiet na świecie. Co niezmiernie istotne, jest też jednym z tych nowotworów, które są najbardziej podatne na profilaktykę.  

Rak szyjki macicy w Polsce i na świecie

Rak szyjki macicy stanowi poważne wyzwanie zdrowotne na całym świecie. Jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), jest on czwartym najczęściej występującym nowotworem u kobiet. Szacuje się, że w 2022 roku zdiagnozowano go u 660 tys. kobiet na całym świecie, a ok. 350 tys. z nich z powodu raka szyjki macicy zmarło. Najwyższe wskaźniki zachorowalności i umieralności występują w krajach o niskich i średnich dochodach. Jak zauważają eksperci WHO, „odzwierciedla to poważne nierówności wynikające z braku dostępu do krajowych szczepień przeciwko HPV (wirusowi brodawczaka ludzkiego – red.), badań przesiewowych i leczenia raka szyjki macicy oraz uwarunkowań społecznych i ekonomicznych”.

W Polsce co roku ok. 3 tys. kobiet dowiaduje się, że choruje na raka szyjki macicy, a ok. 1700 z nich umiera. Najczęściej chorują kobiety w wieku 45-65 lat, jednak obserwuje się rosnącą tendencję diagnozowania tego nowotworu u młodszych pacjentek.  

Czynniki ryzyka rozwoju raka szyjki macicy. HPV a rak szyjki macicy

Kluczową rolę w rozwoju raka szyjki macicy odgrywa przetrwałe zakażenie onkogennymi genotypami HPV. Z ok. 200 typów wirusa HPV do wirusów wysokiego ryzyka rozwoju zmian nowotworowych zalicza się kilkanaście typów, a tylko dwa z nich - HPV-16 i HPV-18 - powodują ok. 70 proc. wszystkich przypadków raka szyjki macicy.

Zakażenie HPV należy do najczęstszych infekcji wirusowych przenoszonych drogą płciową. I chociaż do zakażenia najczęściej dochodzi podczas stosunku seksualnego (pochwowego, analnego lub oralnego; użycie prezerwatywy nie chroni przed zakażeniem, a jedynie zmniejsza ryzyko), to należy pamiętać, że nie jest to jedyna droga transmisji wirusa. Zakażenie przenosi się także poprzez kontakt bezpośredni ze zmianami skórnymi lub na błonie śluzowej, a także drogą wertykalną – z matki na dziecko podczas porodu (ten tryb transmisji jest stosunkowo rzadki). Nie przenosi się natomiast drogą krwi. Zakażenie typami onkogennymi HPV może prowadzić nie tylko do rozwoju raka szyjki macicy, ale też raka sromu, pochwy, prącia czy odbytu. Może powodować też nowotwory głowy i szyi. 

Do czynników ryzyka zakażenia HPV należą m.in.: wczesny wiek inicjacji seksualnej, liczba partnerów/partnerek seksualnych (im wyższa, tym wyższe ryzyko zakażenia), seks analny, palenie tytoniu czy osłabienie odporności (w tym infekcja HIV). Szacuje się, że z wirusem HPV styka się w trakcie całego życia ok. 80 proc. osób aktywnych seksualnie. Objawy? Większość infekcji nie daje żadnych objawów lub są one skąpe. W przeważającej liczbie przypadków (niemal 90 proc.) dochodzi do samoistnego wyleczenia, ale przetrwałe zakażenie (dotyczy zakażeń utrzymujących się powyżej 24 miesięcy) może prowadzić właśnie do powstania nowotworu. 

Do czynników ryzyka raka szyjki macicy, prócz zakażenia HPV, zalicza się także m.in.:

• wiek – zachorowalność zwiększa się wraz z wiekiem. Najwięcej przypadków diagnozuje się wśród kobiet w wieku 45-64 lat, ale chorują też młodsze pacjentki (notuje się wzrost zachorowań w tej grupie);
• liczne ciąże i porody; 
• dietę ubogą w witaminę C; 
• wieloletnie palenie tytoniu;
• niski status społeczny i ekonomiczny.

Objawy raka szyjki macicy

Rak szyjki macicy rozwija się podstępnie. We wczesnym stadium zwykle nie powoduje żadnych objawów, dlatego tak ważne są regularne badania. Symptomy pojawiają się wraz z rozwojem choroby, ale niestety są niespecyficzne i mogą imitować inne choroby. Niepokój zawsze powinno wzbudzić krwawienie – takie, które pojawia się między miesiączkami, po stosunku seksualnym czy badaniu ginekologicznym (kontaktowe) lub po menopauzie. Miesiączki, które trwają dłużej i są bardziej obfite niż dotychczas, zwiększona ilość wydzieliny z pochwy, krwiste lub wodniste upławy, upławy o przykrym zapachu, a także ból podczas stosunku również powinny skierować kobiety prosto do lekarza.

W przypadku zaawansowanej choroby objawy zależą od miejsca przerzutu czy nacieku. Mogą występować: ograniczenie wydolności nerek, zaburzenia ze strony układu pokarmowego, bóle m.in. podbrzusza czy okolicy krzyżowej, obrzęki, duszność, krwioplucie, zmęczenie, brak apetytu, utrata masy ciała. Niewykryty i nieleczony rak szyjki macicy może prowadzić do śmierci.

Wykrywanie stanów przednowotworowych i nowotworowych szyjki macicy

Stany przednowotworowe i nowotworowe szyjki macicy, nawet wtedy, gdy nie występują żadne objawy, można wykryć – podkreślają lekarze. Trzeba tylko regularnie wykonywać badania. 

Do niedawna kobiety w Polsce w ramach bezpłatnego programu profilaktyki raka szyjki macicy mogły skorzystać jedynie z jednego badania – tradycyjnej cytologii - które polega na pobraniu komórek z szyjki macicy, a następnie poddaniu ich ocenie pod mikroskopem. Zdecydowano jednak o włączeniu do pakietu dwóch nowoczesnych badań - testu HPV HR oraz cytologii na podłożu płynnym (LBC). 

Test HPV HR z genotypowaniem HPV 16/18, jak informuje Ministerstwo Zdrowia, pozwala na wykrycie DNA lub RNA wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) o wysokim ryzyku onkogennym w wymazie z szyjki macicy. Jeśli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tego samego, pobranego wcześniej, materiału wykonuje się dodatkowo cytologię na podłożu płynnym. W przypadku stwierdzenia zmian w badaniu cytologicznym pacjentka jest kierowana na dodatkowe badania. 

Program profilaktyki raka szyjki macicy skierowany jest do kobiet w wieku 25-64 lat. Pacjentka sama decyduje, czy wybiera wykonanie tradycyjnej cytologii (co trzy lata) czy testu HPV HR (raz na 5 lat). Jak podkreślają jednak eksperci, test w kierunku HPV HR to badanie bardziej skuteczne w profilaktyce raka szyjki macicy niż tradycyjna cytologia. W jego przypadku ryzyko uzyskania wyniku fałszywie ujemnego jest znacznie mniejsze. Od 1 czerwca 2026 roku cytologia klasyczna ma już nie być wykonywana w programie profilaktyki raka szyjki macicy - zastąpią ją wspomniane wyżej badania – bardziej nowoczesne i skuteczniejsze, jak zaznacza resort zdrowia.

W Polsce rak szyjki macicy niestety jest często diagnozowany w zaawansowanym, trudnym do wyleczenia stadium. Lekarze zauważają, że wciąż duża grupa pacjentek zgłasza się do nich zbyt późno, już z dolegliwościami.  

Leczenie raka szyjki macicy

Leczenie raka szyjki macicy zależy od stopnia zaawansowania choroby, wieku pacjentki oraz chęci posiadania przez nią w przyszłości potomstwa, jej stanu ogólnego, a także chorób współistniejących i innych czynników rokowniczych. Sięga się po zabiegi chirurgiczne, radioterapię, chemioterapię lub łączy się wymienione metody. 

We wczesnych postaciach raka szyjki macicy stosuje się chirurgię, radioterapię lub skojarzenie tych dwóch metod. Niektóre pacjentki z rakiem szyjki macicy we wczesnym stadium decydują wraz z ginekologiem-onkologiem o usunięciu wyłącznie szyjki macicy i węzłów chłonnych, inne – na usunięcie szyjki macicy wraz z trzonem macicy i fragmentem pochwy. 

W leczeniu raka szyjki macicy wykorzystuje się dwa rodzaje radioterapii: zewnętrzną i wewnętrzną. Radioterapia często stanowi leczenie uzupełniające po zabiegu histerektomii.

W przypadku zaawansowanej choroby podstawę terapii stanowi leczenie skojarzone: przede wszystkim radiochemioterapia w połączeniu z leczeniem systemowym, stosowanymi w różnej kolejności.

Warto podkreślić, że wcześnie wykryte zmiany przedrakowe i rak szyjki macicy w najniższych stadiach zaawansowania klinicznego to niemal 100 proc. szans na wyleczenie. 

Zasady profilaktyki raka szyjki macicy

Profilaktykę raka szyjki macicy dzieli się na: pierwszorzędową, drugorzędową (wtórną) i trzeciorzędową.

Profilaktyka pierwotna ma na celu zmniejszenie zachorowalności na raka poprzez unikanie czynników ryzyka lub zwiększenie indywidualnej odporności na te czynniki. Najskuteczniejszą formę profilaktyki pierwotnej stanowią szczepienia przeciw wirusowi HPV. 

Rządowy ogólnopolski program bezpłatnych szczepień HPV dla dziewcząt i chłopców rozpoczął się 1 czerwca 2023 r. Od 1 września 2024 roku zapewnia on bezpłatne szczepienia dzieci i młodzieży w wieku od 9 do 14 lat, dla których do wyboru dostępne są bezpłatnie dwie szczepionki: dwuwalentna i dziewięciowalentna. Dla młodzieży w wieku 14-18 lat pełną refundacją objęta jest szczepionka dwuwalentna. 

Profilaktyka wtórna, której celem jest wykrycie stanów przedrakowych i raka we wczesnym stadium, kiedy szanse na wyleczenie są wyższe, opiera się przede wszystkim na tzw. badaniach skriningowych (przesiewowych). Omówiliśmy je wyżej – to klasyczna cytologia, wykonywana co trzy lata, oraz test HPV HR z genotypowaniem, wykonywany co pięć lat, i cytologia na podłożu płynnym (gdy wynik testu HPV HR jest dodatni). 

Celem profilaktyki trzeciorzędowej jest z kolei zapobieganie nawrotom i powikłaniom choroby u osób już leczonych z powodu raka szyjki macicy. Działania skupiają się m.in. na regularnych kontrolach po leczeniu onkologicznym czy rehabilitacji fizycznej. 

Autor: Izabela Rzepecka-Sarota

Piśmiennictwo:

1. Nowotwór szyjki macicy, https://onkologia.org.pl/pl/nowotwor-szyjki-macicy-czym-jest, ostatni dostęp: 13.01.2026.
2. Rak szyjki macicy: przyczyny, objawy, leczenie i szczepienie, https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/99295,rak-szyjki-macicy, ostatni dostęp: 13.01.2026.
3. Cervical cancer, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer, ostatni dostęp: 09.01.2026.
4. O wirusie HPV i chorobach, jakie wywołuje, https://szczepienia.pzh.gov.pl/dla-lekarzy/szczepienia-hpv/o-wirusie-hpv-i-chorobach/, ostatni dostęp: 13.01.2026.
5. Co warto wiedzieć. Rak szyjki macicy, National Cancer Institute of United States, Polskie Towarzystwo Ginekologii Onkologicznej oraz Fundacja Tam i z Powrotem, Warszawa 2016. 
6. Masz prawo do cytologii, https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/masz-prawo-do-cytologii, ostatni dostęp: 12.01.2026.
7. Wcześniej niedostępny, teraz zrobisz go na NFZ. Test HPV HR – skuteczniejsza profilaktyka raka szyjki macicy, https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wczesniej-niedostepny-teraz-zrobisz-go-na-nfz-test-hpv-hr-skuteczniejsza-profilaktyka-raka-szyjki-macicy,8841.html, ostatni dostęp: 12.01.2026. 
8. Bezpłatne szczepienia przeciw HPV w Polsce (dla dzieci i młodzieży wieku 9-18 lat), https://www.gov.pl/web/psse-radziejow/bezplatne-szczepienia-przeciw-hpv-w-polsce-dla-dzieci-i-mlodziezy-wieku-9-18-lat, ostatni dostęp: 13.01.2026.