Badanie kału - wszystko, co musisz wiedzieć

Badanie kału – charakterystyka

Badanie kału polega na pobraniu niewielkiej ilości próbki i poddaniu jej odpowiednim analizom. Może obejmować:

• ocenę ogólną (barwa, konsystencja, zapach), 
• badanie mikroskopowe (np. obecność pasożytów),
• badanie biochemiczne (np. oznaczanie enzymów lub obecności krwi).

Badanie kału – wskazania

Badanie kału wykonuje się w różnych sytuacjach diagnostycznych. Nie zawsze pozwala ono jednoznacznie ustalić przyczynę dolegliwości, dlatego przed wykonaniem warto skonsultować się z lekarzem, który oceni zasadność badania i wskaże odpowiedni jego rodzaj.

Badanie kału na nosicielstwo Salmonella i Shigella

W Polsce osoby planujące pracę w przemyśle spożywczym, gastronomii, żłobkach, przedszkolach czy opiece zdrowotnej muszą wykonać badanie kału na obecność bakterii Salmonella i Shigella. Badanie wykonuje się w Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej (Państwowa Inspekcja Sanitarna, SANEPID), do której należy dostarczyć próbkę stolca. 

Badanie pozwala wykryć obecność bakterii u osób bezobjawowych, które mogą być nosicielami. Nosicielstwo oznacza, że bakterie są obecne w jelitach i wydalane z kałem, mimo braku objawów choroby.

Badanie kału w chorobach przewodu pokarmowego

Badanie kału jest istotnym elementem diagnostyki chorób przewodu pokarmowego. Pozwala ocenić, czy układ pokarmowy funkcjonuje prawidłowo, a także wykryć stany zapalne, infekcje, krwawienia oraz zaburzenia wchłaniania.

Czy badanie kału to zawsze posiew?

Posiew kału pozwala wykryć szkodliwe bakterie chorobotwórcze. Skierowanie na badanie kału nie zawsze oznacza wykonanie posiewu. Istnieją inne badania, które nie wymagają hodowli bakterii, np. badanie ogólne stolca (ocena wyglądu, obecności śluzu, krwi lub resztek pokarmowych), badanie pasożytów, analiza biochemiczna (np. kalprotektyna, elastaza trzustkowa) czy test na krew utajoną.

Rodzaje badań kału:

• badanie ogólne kału – ocena wyglądu stolca: barwy, konsystencji, obecności śluzu, krwi lub niestrawionych resztek pokarmowych;
• badanie na obecność pasożytów – wykrywanie np. owsików lub glisty ludzkiej;
• posiew kału – wykrywanie bakterii chorobotwórczych, np. Salmonella, Shigella, Campylobacter;
• badanie molekularne kału – wykrywanie materiału genetycznego bakterii czy wirusów;
• badanie na krew utajoną – wykrywanie śladowych ilości krwi niewidocznej gołym okiem;
• badania biochemiczne – ocena stanu zapalnego jelit lub funkcji trzustki (np. kalprotektyna, elastaza trzustkowa).

Każde badanie dostarcza innych informacji i jest dobierane w zależności od objawów pacjenta oraz wskazań lekarza.

Pobranie kału do badania

Wiarygodność wyników zależy od prawidłowego pobrania i przechowywania próbki. W dniu pobrania kału nie trzeba być na czczo. Kał należy oddać do czystego, suchego pojemnika lub na przygotowaną powierzchnię (np. folię, basenik czy jednorazowy pojemnik). Nie wolno pobierać próbki bezpośrednio z muszli klozetowej.

Za pomocą dołączonej łopatki należy pobrać niewielką ilość stolca – wielkości orzecha włoskiego. Najlepiej wybrać fragment, w którym widoczne są śluz, krew lub inne nieprawidłowości. Pojemnik należy szczelnie zamknąć i dostarczyć do laboratorium jak najszybciej. Jeśli to niemożliwe, próbkę można przechowywać w lodówce, ale nie dłużej niż dobę.

Pobieranie kału w zależności od rodzaju badania

• Badanie ogólne kału: pobrać ok. ⅓ pojemnika, dostarczyć do laboratorium w ciągu 2 godzin. Jeśli to niemożliwe, przechować w lodówce (2-8°C) do 24 godzin.
• Badanie na pasożyty: pobrać ok. ⅓ pojemnika do jałowego pojemnika, zaleca się pobranie kilku próbek w ciągu 10 dni (co 2-3 dni), każdą próbkę dostarczyć w temperaturze pokojowej w ciągu 2 godzin (w razie potrzeby przechować w lodówce do 24 godzin).
• Posiew kału: świeżą próbkę wielkości orzecha włoskiego umieścić w jałowym pojemniku, nie dotykając jego wnętrza, dostarczyć w ciągu 2 godzin (w razie potrzeby przechować w lodówce do 24 godzin).
• Badanie molekularne kału: pobranie próbki tak jak do badania ogólnego.
• Badanie na krew utajoną: użyć specjalnego pojemnika lub zestawu testowego, materiał może być przechowywany w temperaturze pokojowej, nie pobierać próbki podczas miesiączki ani przy widocznej świeżej krwi w stolcu, suplementy żelaza należy odstawić na co najmniej 3 dni przed badaniem, aby uniknąć zafałszowania wyniku.
• Badania biochemiczne: pobrać ok. ¼-⅓ pojemnika, najlepiej z różnych miejsc stolca, dostarczyć jak najszybciej (w razie potrzeby przechować w lodówce).

Interpretacja wyników badania kału

Wyniki zależą od rodzaju badania i pozwalają lekarzowi ocenić stan przewodu pokarmowego oraz obecność chorób:

• badanie ogólne – nieprawidłowa konsystencja, barwa, obecność śluzu, krwi lub niestrawionych resztek może wskazywać na stany zapalne, zaburzenia trawienia lub krwawienie;
• badanie na pasożyty – wykrycie jaj lub form dorosłych oznacza zakażenie, ale wynik ujemny nie zawsze wyklucza obecność pasożytów, czasem wykonuje się badanie wielokrotne;
• posiew kału – dodatni wynik wskazuje na obecność bakterii chorobotwórczych, ale nie wszystkie bakterie wywołują objawy, dlatego wynik należy skonsultować z lekarzem;
• badanie na krew utajoną – wykrycie krwi może sugerować krwawienie z przewodu pokarmowego i wymaga pilnej konsultacji lekarskiej oraz dalszej diagnostyki;
• badania biochemiczne – wysokie stężenie kalprotektyny wskazuje na stan zapalny jelit, a obniżona elastaza może świadczyć o niewydolności trzustki.

Interpretacja wyników powinna być dokonywana przez lekarza, który uwzględnia objawy pacjenta oraz inne badania diagnostyczne. Wynik dodatni lub nieprawidłowy nie zawsze oznacza poważną chorobę – czasem konieczne są powtórzenie badania lub dalsza obserwacja.

Kto może skierować na bezpłatne badanie kału?

Na bezpłatne badanie kału w ramach NFZ skierowanie może wystawić:

• lekarz rodzinny (internista, pediatra),
• lekarz specjalista gastroenterolog,
• lekarz medycyny pracy.

Skierowanie jest wymagane, aby badanie było bezpłatne w laboratorium współpracującym z NFZ. W przypadku badań prywatnych można je wykonać bez skierowania, ale pacjent ponosi koszt badania.

Piśmiennictwo:

1. Kościelniak-Merak B, Tomasik P. Wybrane parametry laboratoryjne oznaczane w stolcu. https://www.mp.pl/pediatria/praktyka-kliniczna/badania-laboratoryjne/247767,wybrane-parametry-laboratoryjne-oznaczane-w-stolcu (dostęp: 26.11.2025 r.).
2. Ostrowska Z, Mazur B. (red.). Diagnostyka laboratoryjna dla studentów medycyny. Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Katowice 2011.