Homocysteina - czym jest i jak obniżyć jej poziom?

Czym jest homocysteina?

Homocysteina to związek powstający w organizmie podczas przemiany metioniny – aminokwasu, który dostarczamy z pożywieniem. W organizmie człowieka aminokwasy służą nie tylko do budowy białek, ale też biorą udział w wielu ważnych procesach, np. wytwarzaniu hormonów, enzymów i neuroprzekaźników. W prawidłowych warunkach stężenie homocysteiny w osoczu utrzymywane jest na niskim poziomie dzięki sprawnie działającym szlakom metabolizmu, w których kluczową rolę odgrywają witaminy z grupy B (B₆, B₁₂ i kwas foliowy). W prawidłowych warunkach homocysteina nie gromadzi się w nadmiarze, ponieważ jest szybko przekształcana w inne związki potrzebne do funkcjonowania komórek. Zrozumienie roli homocysteiny w procesach metabolicznych oraz jej wpływu na organizm człowieka ma istotne znaczenie zarówno dla profilaktyki, jak i terapii licznych schorzeń. Podwyższone stężenie homocysteiny we krwi jest czynnikiem ryzyka rozwoju wielu chorób, zwłaszcza chorób układu sercowo-naczyniowego, takich jak miażdżyca (nasila negatywne skutki nadmiaru cholesterolu), choroba wieńcowa, udar mózgu czy zakrzepica. W ostatnich latach coraz więcej badań wskazuje również na jej udział w zaburzeniach neurologicznych, osteoporozie oraz powikłaniach ciążowych. 

Jaka jest rola homocysteiny w organizmie?

Homocysteina może zostać ponownie przekształcona w metioninę. Proces ten wymaga obecności kwasu foliowego (witamina B₉) i witaminy B₁₂. Metionina to aminokwas egzogenny, czyli taki, którego organizm człowieka nie potrafi sam wytworzyć – musi więc być dostarczany z pożywieniem. Występuje m.in. w mięsie, rybach, jajach, nabiale i roślinach strączkowych. Metionina uczestniczy w procesach detoksykacji, pomagając usuwać szkodliwe substancje z wątroby. Homocysteina może również zostać przekształcona w cysteinę – ten proces zależy od witaminy B₆. Cysteina to aminokwas potrzebny m.in. do tworzenia białek i glutationu. Glutation działa jako główny przeciwutleniacz w organizmie, chroniąc komórki przed uszkodzeniami spowodowanymi przez wolne rodniki oraz wspierając procesy detoksykacji, zwłaszcza w wątrobie. 

Homocysteina – normy

Normy laboratoryjne stężenia homocysteiny we krwi mogą się nieco różnić w zależności od laboratorium, metody oznaczania i jednostek, ale ogólnie przyjmuje się następujące wartości:

• prawidłowe stężenie homocysteiny: < 15 µmol/l,
• wartości graniczne homocysteiny (umiarkowanie podwyższone): 15–30 µmol/l,
• wysokie stężenie homocysteiny: 30–100 µmol/l,
• bardzo wysokie stężenie homocysteiny: > 100 µmol/l.

U kobiet poziom homocysteiny bywa nieco niższy niż u mężczyzn. U dzieci i kobiet w ciąży wartości referencyjne są zwykle niższe (często poniżej 10 µmol/l). Prawidłowy poziom zależy od diety, stanu odżywienia witaminami z grupy B oraz funkcji nerek. Za optymalny poziom homocysteiny u osób dorosłych często uznaje się wartości wynoszące 8–12 µmol/l; wartości poniżej 10 µmol/l uznaje się za sprzyjające zdrowiu układu sercowo-naczyniowego.

Kiedy badać poziom homocysteiny i dlaczego jej wysoki poziom jest groźny?

Badanie stężenia homocysteiny zaleca się w sytuacjach, gdy istnieje podejrzenie zaburzeń jej metabolizmu lub zwiększonego ryzyka chorób, na które wpływa jej nadmiar. W szczególności oznacza się ją przy podejrzeniu chorób układu krążenia, zwłaszcza gdy występuje przedwczesna miażdżyca, choroby serca pojawiły się w młodym wieku lub gdy w rodzinie występowały incydenty zakrzepowe lub zawały. Oznaczenia stosuje się również w diagnostyce niedoborów witamin z grupy B – zwłaszcza kwasu foliowego, witaminy B₆ i witaminy B₁₂, które są niezbędne do prawidłowego metabolizmu homocysteiny. 

Badanie poziomu tego związku ma również znaczenie u kobiet planujących ciążę lub będących w ciąży, ponieważ zbyt wysoki poziom homocysteiny może zwiększać ryzyko poronień, powikłań ciążowych (np. stan przedrzucawkowy), wad rozwojowych u płodu. Badanie to zaleca się także u osób z chorobami neurologicznymi lub poznawczymi, takimi jak otępienie czy choroba Alzheimera – może ono pomóc w ocenie czynników ryzyka uszkodzenia układu nerwowego oraz może być przydatne w przypadku niewyjaśnionej zakrzepicy lub zaburzeń krzepnięcia krwi.

Jakie są przyczyny podwyższonej homocysteiny?

Podwyższona homocysteina może wynikać z różnych przyczyn – zarówno genetycznych, jak i środowiskowych. 

Przyczyny podwyższonego poziomu homocysteiny

• Niedobór witamin z grupy B – to najczęstsza przyczyna. Do prawidłowego metabolizmu homocysteiny potrzebne są: kwas foliowy (B₉), witamina B₆ i witamina B₁₂. Ich brak (np. z powodu ubogiej diety, chorób jelit, złego wchłaniania lub wieku) powoduje gromadzenie homocysteiny we krwi.
• Czynniki genetyczne – niektóre osoby mają mutację genu MTHFR, która utrudnia przetwarzanie kwasu foliowego i może prowadzić do wzrostu poziomu homocysteiny.
• Nieprawidłowa dieta – spożywanie małej ilości warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, jaj i mięsa zwiększa ryzyko niedoboru witamin z grupy B; z kolei nadmiar białka zwierzęcego (bogatego w metioninę) przyczynia się do wzrostu produkcji homocysteiny.
• Styl życia – palenie, nadmiar kawy lub alkoholu, brak ruchu i stres sprzyjają wzrostowi homocysteiny.
• Choroby – wyższy poziom homocysteiny może towarzyszyć chorobom nerek, chorobom wątroby, niedoczynności tarczycy, cukrzycy oraz niektórym nowotworom.
• Leki – niektóre środki (np. przeciwpadaczkowe, hormonalne, przeciwzapalne, metotreksat) mogą zaburzać przemiany witamin z grupy B i zwiększać poziom homocysteiny.

Jakie są objawy wysokiej homocysteiny?

Podwyższony poziom homocysteiny sam w sobie nie daje zwykle specyficznych objawów, lecz jego skutki mogą stopniowo wpływać na wiele układów w organizmie. Często wykrywany jest dopiero podczas badań krwi wykonywanych z innych przyczyn. Z czasem może prowadzić do różnych dolegliwości i chorób, głównie związanych z układem krążenia, układem nerwowym i ogólnym samopoczuciem. Nadmiar homocysteiny uszkadza ściany naczyń krwionośnych, sprzyja powstawaniu zakrzepów i rozwojowi miażdżycy, co zwiększa ryzyko zawału serca, udaru mózgu oraz choroby wieńcowej. Wysokie stężenie tego aminokwasu może również niekorzystnie wpływać na układ nerwowy, powodując pogorszenie pamięci, koncentracji i nastroju, a w dłuższej perspektywie zwiększać ryzyko chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera. U kobiet w ciąży może prowadzić do poronień, powikłań ciążowych i wad rozwojowych płodu. Podwyższonemu poziomowi homocysteiny często towarzyszą także objawy wynikające z niedoboru witamin z grupy B, takie jak osłabienie, zmęczenie i anemia.

Jak obniżyć poziom homocysteiny?

Poziom homocysteiny w organizmie można skutecznie kontrolować poprzez odpowiednią dietę, aktywność fizyczną oraz w razie potrzeby suplementację witaminami. Kluczowe znaczenie mają witaminy z grupy B – kwas foliowy, witamina B6 i witamina B12 – które biorą udział w przemianach homocysteiny, przekształcając ją w związki potrzebne organizmowi. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy poziom homocysteiny jest znacznie podwyższony lub występują niedobory witamin, lekarz może zalecić suplementację odpowiednimi preparatami zawierającymi witaminy B6, B12 i kwas foliowy.

Warto sięgać po produkty bogate w te witaminy, takie jak zielone warzywa liściaste, rośliny strączkowe, orzechy, jajka, ryby, mięso i nabiał. Na podstawie badań na zwierzętach – czyli badań, których wyniki nie zostały jeszcze potwierdzone u ludzi – czarna i zielona herbata, cynamon, resweratrol, kurkumina, ekstrakt z czosnku, imbir oraz soja obniżały poziom homocysteiny. Spośród tych substancji korzyści w obniżaniu homocysteiny u ludzi potwierdzono przede wszystkim dla kurkuminy i resweratrolu. Oprócz diety obniżającej poziom homocysteiny ważny jest również styl życia. 

Regularna aktywność fizyczna, na przykład spacery, jazda na rowerze czy ćwiczenia ogólnorozwojowe, wspomaga metabolizm homocysteiny i poprawia zdrowie układu krążenia. Należy też ograniczać spożycie alkoholu i kawy oraz unikać palenia papierosów – używki te sprzyjają podwyższeniu poziomu homocysteiny. Redukcja stresu i dbanie o ogólne zdrowie również odgrywają istotną rolę, ponieważ przewlekły stres może zaburzać procesy metaboliczne. Ponadto kontrolowanie i leczenie chorób przewlekłych, takich jak niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy czy cukrzyca, może dodatkowo wspomagać utrzymanie prawidłowego stężenia homocysteiny. 

Kto może skierować na bezpłatne badanie poziomu homocysteiny?

Badanie stężenia homocysteiny nie jest finansowane w ramach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), dlatego nie można uzyskać na nie bezpłatnego skierowania od lekarza rodzinnego. Może być wykonane na podstawie skierowania od lekarza specjalisty lub odpłatnie. Cena badania różni się w zależności od laboratorium.

Piśmiennictwo:

1. Atazadegan MA, Bagherniya M, Askari G i wsp. The Effects of Medicinal Plants and Bioactive Natural Compounds on Homocysteine. Molecules 2021; 26(11): 3081. 
2. Ansari R, Mahta A, Mallack E i wsp. Hyperhomocysteinemia and neurologic disorders: a review. J Clin Neurol 2014; 10(4): 281–288. 
3. Han L, Liu Y, Wang Y i wsp. Determinants of hyperhomocysteinemia in healthy and hypertensive subjects: A population-based study and systematic review. Clin Nutr 2017; 36(5): 1215 –1230. 
4. Selhub J. Homocysteine metabolism. Annu Rev Nutr 1999;19: 217–246.
5. Smulders YM, Blom HJ. The homocysteine controversy. J Inherit Metab Dis 2011; 34(1): 93–98. 
6. Wierzbicki AS. Homocysteine and cardiovascular disease: a review of the evidence. Diab Vasc Dis Res 2007; 4(2): 143–150.