Glukagon – wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Czym jest glukagon?

Glukagon to hormon peptydowy zbudowany z 29 aminokwasów, produkowany przez komórki α wysp Langerhansa w trzustce. Jego głównym zadaniem jest utrzymanie prawidłowego poziomu glukozy we krwi przez działanie odwrotne do insuliny. Należy do hormonów, które podnoszą stężenie glukozy w sytuacjach niedocukrzenia lub zwiększonego zapotrzebowania na energię.

Wydzielanie glukagonu zależy od poziomu glukozy i innych hormonów. Hipoglikemia (zbyt małe stężenie glukozy we krwi) silnie pobudza jego wydzielanie, natomiast hiperglikemia (zbyt wysoki poziom glukozy we krwi) i insulina je hamują.

Rola glukagonu w organizmie

Pod względem fizjologicznym glukagon odgrywa kluczową rolę w regulacji poziomu glukozy. W wątrobie pobudza procesy rozkładu glikogenu do glukozy oraz syntezy glukozy z np. aminokwasów (głównie alaniny). W sytuacji stresu, głodu czy wysiłku fizycznego glukagon zapewnia dopływ glukozy do tkanek i – przede wszystkim – do mózgu, który jest szczególnie wrażliwy na jej niedobór. Dodatkowo hormon ten wpływa na metabolizm lipidów. Zaburzenia jego wydzielania lub działania mają istotne znaczenie kliniczne – zarówno w cukrzycy, jak i w przypadku rzadkich nowotworów neuroendokrynnych (glukagonoma). 

Kiedy wykonać badanie poziomu glukagonu?

Badanie poziomu glukagonu w surowicy wykonuje się szczególnie w diagnostyce zaburzeń metabolicznych. Oznaczenie to jest istotne w przypadku nowotworu neuroendokrynnego wywodzącego się z komórek α trzustki (glukagonoma), który prowadzi do nadmiernego wydzielania glukagonu.

Nadmiar glukagonu

Nadmiar glukagonu może mieć charakter pierwotny – wówczas komórki trzustki wydzielają ten hormon niezależnie od innych czynników – lub wtórny, czyli reaktywny, w odpowiedzi na inne zaburzenia metaboliczne, takie jak insulinooporność czy niedobór insuliny.

Przykładem zaburzeń pierwotnych jest glukagonoma – rzadki nowotwór trzustki, który może występować u osób z zespołem MEN 1 (dziedziczną skłonnością do guzów hormonalnych). W przebiegu glukagonoma stężenie glukagonu w surowicy często przekracza 500-1000 pg/ml (wartości prawidłowe to < 200 pg/ml). Nadmiar glukagonu może prowadzić do m.in. ciężkiej cukrzycy i wyniszczenia organizmu.

Przykładem zaburzeń wtórnych jest nadmiar glukagonu w przebiegu cukrzycy typu 2 i otyłości. Zaburzenie to wynika z oporności tkanek na działanie insuliny i zaburzenia sprzężenia zwrotnego między komórkami β i α trzustki. Zjawisko to prowadzi do utrzymywania się nieprawidłowo wysokiego poziomu glukagonu mimo zbyt wysokiego poziomu glukozy we krwi (prawidłowo nadmiar glukozy powinien hamować wydzielanie glukagonu). Inne przyczyny wtórnego nadmiaru glukagonu to m.in.: sepsa, oparzenia, urazy, ostre zapalenie trzustki, marskość i niewydolność wątroby.

Niedobór glukagonu

Niedobór glukagonu występuje znacznie rzadziej niż jego nadmiar i jest zwykle wtórny do uszkodzenia trzustki lub zaburzenia funkcji komórek α.

Najczęstszymi przyczynami niedoboru glukagonu są:

• przewlekłe zapalenie trzustki;
• cukrzyca typu 1, w której autoimmunologiczny proces destrukcyjny obejmuje zarówno komórki β (produkujące insulinę), jak i komórki α;
• resekcja trzustki (całkowita lub częściowa);
• mukowiscydoza z niewydolnością zewnątrzwydzielniczą trzustki;
• uszkodzenie trzustki w przebiegu nowotworów, martwicy lub urazów.

Niedobór glukagonu powoduje brak fizjologicznej odpowiedzi na spadek poziomu glukozy. Klinicznie objawia się to nawracającymi niedocukrzeniami, szczególnie w okresach głodu, po wysiłku fizycznym lub przy stosowaniu insuliny. Niedocukrzenia są często ciężkie i trudne do opanowania, gdyż brakuje podstawowego mechanizmu przeciwdziałającego spadkowi poziomu glukozy we krwi. Niedobór glukagonu może także zaburzać zdolność organizmu do adaptacji metabolicznej w stanach stresowych i głodzenia.

Kiedy podajemy glukagon?

Głównym wskazaniem do podania glukagonu jest ciężka hipoglikemia, zwłaszcza w przypadku cukrzycy typu 1.

Jak przygotować się do badania poziomu glukagonu?

Ważne jest, aby być na czczo przez co najmniej 8-12 godzin przed pobraniem krwi. Należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego i spożywania alkoholu w dniu poprzedzającym badanie. Należy również poinformować o wszystkich przyjmowanych lekach, w szczególności o preparatach wpływających na gospodarkę węglowodanową (np. insulina, glikokortykosteroidy, leki inkretynowe).

Jak przebiega badanie poziomu glukagonu?

Badanie poziomu glukagonu polega na pobraniu próbki krwi żylnej, najczęściej z żyły łokciowej, i oznaczeniu stężenia hormonu. W celu uzyskania wiarygodnych wyników próbka powinna być szybko schłodzona i odwirowana, ponieważ glukagon jest hormonem nietrwałym i ulega szybkiemu rozpadowi w temperaturze pokojowej. 

Jakie są normy glukagonu?

Prawidłowe stężenie glukagonu w osoczu u osób dorosłych na czczo wynosi zwykle 50-200 pg/ml (17-70 pmol/l), choć zakres wartości referencyjnych może różnić się w zależności od metody oznaczenia i laboratorium. Glukagon wykazuje znaczną zmienność dobową. Na poziom glukagonu wpływa również skład diety – szczególnie ilość i jakość spożywanych węglowodanów, białek i tłuszczów. 

Kto może skierować na bezpłatne badanie glukagonu?

Badanie poziomu glukagonu wykonuje się w specjalistycznej diagnostyce hormonalnej oraz onkologicznej. Na badanie to najczęściej kierują endokrynolodzy, diabetolodzy oraz gastroenterolodzy w poszukiwaniu przyczyn zaburzeń hormonalnych i metabolicznych.

Piśmiennictwo:

1. Gajewski P (red.). Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025.
2. Jiang G, Zhang BB. Glucagon and regulation of glucose metabolism. Am J Physiol Endocrinol Metab 2003; 284(4): E671-8. 
3. Rocha GR, de Melo FF. Glucagon-like peptide-1 and impaired counterregulatory responses to hypoglycemia in type 1 diabetes. World J Diabetes 2025; 16(2): 99928.