Krew utajona w kale (test iFOBT/FIT) – co warto wiedzieć?

Czym jest test na krew utajoną w kale (iFOBT/FIT)?

Test iFOBT (ang. immunochemical fecal occult blood test), znany też jako FIT (ang. fecal immunochemical test), to nieinwazyjne badanie kału, które wykrywa śladowe ilości ludzkiej krwi, a dokładniej jej składnika – hemoglobiny. Test służy do wczesnego wykrywania raka jelita grubego i innych schorzeń przewodu pokarmowego. Jest prosty w wykonaniu, nie wymaga specjalnej diety ani przygotowań, a dodatni wynik wskazuje na konieczność poszerzenia diagnostyki i wykonania kolonoskopii.

Na czym polega badanie iFOBT/FIT i czym różni się od starszych testów gFOBT?

Badanie iFOBT/FIT polega na wykrywaniu w próbce kału ludzkiej hemoglobiny. Dodatni wynik może świadczyć o obecności krwi w jelicie grubym lub zanieczyszczeniu próbki krwią z hemoroidów czy krwią menstruacyjną. Test nie pozwala ocenić krwawienia z wyższych partii przewodu pokarmowego, ponieważ hemoglobina ulega rozkładowi podczas przechodzenia przez żołądek i jelito cienkie.

Starszy test gFOBT (gwajakowy test na krew utajoną) działa na innej zasadzie – wykrywa hemoglobinę poprzez reakcję chemiczną z odczynnikiem gwajakowym, co prowadzi do zmiany koloru próbki. Test gFOBT jest mniej dokładny, może reagować na krew pochodzącą z diety oraz być zafałszowany przez przyjmowane leki.

Dlaczego badanie iFOBT/FIT jest tak ważne?

Test iFOBT/FIT pozwala wykryć niewielkie krwawienie z jelita grubego, które może być pierwszym objawem raka lub polipów. Wczesne wykrycie zmian umożliwia rozpoczęcie leczenia na etapie, gdy szanse na pełne wyleczenie są największe. Prosta, nieinwazyjna procedura sprawia, że badanie to odgrywa kluczową rolę w profilaktyce raka jelita grubego.

Rola testów na krew utajoną w profilaktyce raka jelita grubego

W Polsce funkcjonuje program profilaktyki raka jelita grubego. Obejmuje on regularne wykonywanie kolonoskopii (co 10 lat) u pacjentów bez objawów w następujących grupach wiekowych:

• 50-65 lat;
• 40-49 lat, jeśli u krewnego pierwszego stopnia stwierdzono raka jelita grubego;
• 25-49 lat u osób z potwierdzoną przynależnością do rodziny z zespołem Lyncha;
• 20-49 lat u osób z rodziny z zespołem polipowatości rodzinnej gruczolakowatej (ang. familial adenomatous polyposis, FAP).

Do programu nie kwalifikują się osoby, u których występują objawy sugerujące raka jelita grubego lub które miały kolonoskopię w ciągu ostatnich 10 lat. W przypadku pojawienia się niepokojących objawów badanie endoskopowe można wykonać w każdej chwili na podstawie skierowania lekarskiego.

W wielu krajach, również w Europie, podstawą wczesnego wykrywania raka jelita grubego jest badanie kału na obecność krwi utajonej. W przeciwieństwie do kolonoskopii test FIT jest szeroko dostępny, nieinwazyjny i nie wymaga przygotowania. Regularne wykonywanie FIT zwiększa wykrywalność raka jeszcze przed pojawieniem się objawów klinicznych.

W Polsce profilaktyka wciąż opiera się głównie na kolonoskopii, ale doświadczenia innych krajów pokazują wysoką skuteczność strategii łączonej: wykonywanie testu FIT co 1-2 lata po 50. roku życia i skierowanie pacjenta na kolonoskopię w przypadku wyniku dodatniego.

Kiedy warto wykonać test iFOBT/FIT?

Badanie warto wykonywać profilaktycznie po 50. roku życia, nawet jeśli nie występują objawy. Zaleca się je także osobom z obciążeniem rodzinnym lub przy dolegliwościach takich jak krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień, bóle brzucha czy utrata masy ciała. Regularne testy pozwalają w porę wykryć chorobę i zapobiec rozwojowi raka jelita grubego.

Niezależnie od testu FIT istotne są regularna ocena stanu zdrowia przez lekarza i profilaktyczne badania endoskopowe co 10 lat.

Jak przebiega badanie krwi utajonej w kale?

Badanie polega na pobraniu niewielkiej próbki kału do specjalnego pojemnika, zazwyczaj w warunkach domowych. Próbka trafia do laboratorium, gdzie test immunochemiczny wykrywa obecność śladowych ilości ludzkiej krwi. Procedura jest prosta, bezbolesna i nie wymaga zmiany diety ani przygotowań. Na wynik nie wpływają przyjmowane leki ani suplementy.

Przygotowanie do testu iFOBT/FIT

Nie jest wymagane specjalne przygotowanie – nie trzeba zmieniać diety ani odstawiać leków. Ważne są jedynie unikanie zanieczyszczenia próbki moczem lub wodą oraz dostarczenie jej do laboratorium w wyznaczonym czasie.

Jak pobiera się próbkę i ile czeka się na wynik?

Próbkę kału pobiera się w domu przy użyciu dołączonego pojemnika, zwykle z jednego lub kilku miejsc porcji stolca. Następnie próbka trafia do laboratorium, a wynik dostępny jest zazwyczaj po kilku dniach do tygodnia.

Jak interpretować wyniki badania iFOBT/FIT?

• wynik ujemny: krew utajona nie została wykryta – ryzyko krwawienia z jelita jest niskie, ale zaleca się regularne powtarzanie testu;
  
• wynik dodatni: wykryto krew utajoną – konieczna dalsza diagnostyka (zwykle kolonoskopowa) lub ocena, czy wynik mógł być zafałszowany.

Test iFOBT/FIT a kolonoskopia

FIT jest badaniem przesiewowym, wykrywającym niewidoczną krew w kale i wskazującym osoby, które mogą wymagać dalszej diagnostyki.

Dlaczego kolonoskopia pozostaje badaniem potwierdzającym?

Kolonoskopia pozwala bezpośrednio obejrzeć jelito grube, usunąć niepokojące zmiany, np. polipy, lub pobrać wycinki do badania histopatologicznego. Dzięki temu jest najpewniejszą metodą diagnozy raka jelita grubego i innych zmian. Test FIT nie zastępuje kolonoskopii, ale pomaga określić, kto powinien ją wykonać.

Jak często powtarzać badanie iFOBT/FIT?

Test powinien być wykonywany regularnie co 1-2 lata u osób bez objawów, zwykle po 50. roku życia. Osoby z podwyższonym ryzykiem raka jelita grubego mogą wymagać częstszych badań według zaleceń lekarza. Regularne powtarzanie testu pozwala w porę wykryć zmiany nowotworowe lub polipy.

Badanie na krew utajoną, w przypadku wskazań stwierdzonych przez lekarza, wykonywane jest w ramach programu „Moje zdrowie” finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia.

W aptekach dostępne są domowe testy na obecność krwi utajonej w kale – ich skuteczność jest ograniczona, bowiem zależy w dużej mierze od wykorzystywanej metody, jakości odczynników oraz techniki przeprowadzenia samego badania. Ujemny wynik domowego testu, szczególnie w przypadku podejrzenia choroby przewodu pokarmowego, nie powinien usypiać naszej czujności, a dodatni wynik jest wskazaniem do dalszej diagnostyki i powtórzenia badania w warunkach laboratorium. 

Kiedy wynik testu należy skonsultować z lekarzem?

Wynik należy niezwłocznie omówić z lekarzem, jeśli jest dodatni, czyli wykryto krew utajoną w kale. Konsultacja wskazana jest również w przypadku objawów ze strony przewodu pokarmowego – np. widocznej krwi w stolcu, zmiany rytmu wypróżnień, bólu brzucha czy utraty masy ciała. Lekarz zdecyduje o dalszej diagnostyce, najczęściej zlecając kolonoskopię.

Piśmiennictwo:

1. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. Program badań przesiewowych raka jelita grubego w ramach świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych. Raport w sprawie oceny świadczenia opieki zdrowotnej. Czerwiec 2022. https://bip.aotm.gov.pl/assets/files/zlecenia_mz/2022/046/RPT/WS.420.1.2022_Raport_Profilaktyka_RJG_BIP.pdf (dostęp: 26.11.2025 r.).
2. Nowakowska-Duława E, Reguła J, Szczepanek M. Rola endoskopii w badaniach przesiewowych w kierunku nowotworów przewodu pokarmowego i trzustki w Europie. Omówienie stanowiska European Society of Gastrointestinal Endoscopy 2020. Med. Prakt 2021; 3: 62-75.
3. Solnica B. Badania laboratoryjne. Badanie kału na krew utajoną. W: Interna Szczeklika – mały podręcznik. Rozdział 27. Medycyna Praktyczna, Kraków. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.V.27.219.