Kalprotektyna w kale – marker stanu zapalnego jelit

Czym jest kalprotektyna w kale?

Kalprotektyna w kale to białko będące markerem stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym, szczególnie w jelitach. Jest ono wytwarzane przez neutrofile – komórki układu odpornościowego, które pojawiają się w miejscu stanu zapalnego. Kiedy w jelitach dochodzi do zapalenia, neutrofile przenikają do światła jelita, a wraz z nimi do stolca trafia kalprotektyna. Jej podwyższony poziom w kale wskazuje więc na obecność procesu zapalnego w błonie śluzowej jelit.

Badanie kalprotektyny to jedno z najczęściej wykonywanych badań nieinwazyjnych przy podejrzeniu nieswoistych chorób zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Wskazania do wykonania badania poziomu kalprotektyny

Oznaczenie kalprotektyny w kale wykonuje się przede wszystkim w sytuacjach, gdy u pacjenta występują dolegliwości mogące sugerować chorobę zapalną jelit. Badanie to jest szczególnie przydatne, gdy pojawiają się objawy takie jak przewlekła lub nawracająca biegunka, bóle i skurcze brzucha, wzdęcia, obecność śluzu bądź krwi w stolcu, a także niezamierzona utrata masy ciała czy ogólne osłabienie.

Badanie to ma zastosowanie również w monitorowaniu aktywności choroby w przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit (ocena remisji, nawrotów zapalenia jelit). 

Kiedy warto zbadać poziom kalprotektyny?

Badanie zaleca się, gdy występują objawy mogące sugerować chorobę zapalną jelit lub zespół jelita drażliwego. Pomaga ono odróżnić stany zapalne od zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego.

Jak przebiega badanie poziomu kalprotektyny?

Badanie kału na kalprotektynę jest prostym i nieinwazyjnym testem, który nie wymaga specjalnego przygotowania ze strony pacjenta. Próbkę stolca można oddać o dowolnej porze dnia, nie trzeba być na czczo ani stosować żadnej specjalnej diety. Warto jednak, o ile to możliwe, unikać przyjmowania przez kilka dni przed badaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen, kwas acetylosalicylowy czy ketoprofen, ponieważ poprzez podrażnienie jelita mogą one wpływać na wynik oznaczenia.

Do badania potrzebna jest niewielka ilość stolca – ok. 1 łyżeczki. Próbkę należy pobrać do czystego, suchego pojemnika przeznaczonego do badań laboratoryjnych, który można kupić w aptece lub uzyskać w laboratorium. Podczas pobierania należy unikać zanieczyszczenia próbki moczem lub wodą z toalety. Najlepiej pobrać ją z różnych miejsc tej samej porcji stolca, aby wynik był jak najbardziej reprezentatywny.

Po pobraniu próbkę należy szczelnie zamknąć i jak najszybciej dostarczyć do laboratorium. Jeśli nie jest to możliwe od razu, można ją przechowywać w lodówce w temperaturze od 2 do 8°C, jednak nie dłużej niż 24 godziny.

Jakie są zalety badania kalprotektyny w kale?

Badanie kalprotektyny w kale ma następujące zalety:

• jest nieinwazyjne (wystarczy próbka stolca pobrana w domu);
• dzięki badaniu można uniknąć lub odwlec w czasie wykonanie kolonoskopii (w przypadku prawidłowego wyniku);
• pozwala wcześnie wykryć nawroty zapalenia u pacjentów z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit;
• pomaga w różnicowaniu między zespołem jelita drażliwego (brak cech zapalenia) a nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (obecne zapalenie).

Objawy i sytuacje kliniczne, w których test ma znaczenie

Sytuacje kliniczne i choroby, w których oznaczenie kalprotektyny jest szczególnie przydatne, to:

• choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego) – przewlekłe, autoimmunologiczne schorzenia, w których układ odpornościowy atakuje błonę śluzową jelit, prowadząc do stanu zapalnego; kalprotektyna jest w tych chorobach zwykle znacznie podwyższona, a badanie jej stężenia w kale służy ocenie aktywności oraz monitorowaniu skuteczności leczenia;
• infekcje jelitowe – w przebiegu zakażeń bakteryjnych lub wirusowych również dochodzi do wzrostu stężenia kalprotektyny, co odzwierciedla toczący się proces zapalny; badanie może pomóc w różnicowaniu infekcji od innych przyczyn biegunki;
• zespół jelita drażliwego – w tej chorobie nie występuje stan zapalny, dlatego poziom kalprotektyny pozostaje w normie; oznaczenie jej stężenia pozwala więc odróżnić zespół jelita drażliwego od nieswoistych chorób zapalnych jelit, które często dają podobne objawy;
• nowotwory jelita grubego – w niektórych przypadkach kalprotektyna może być podwyższona także w przebiegu chorób nowotworowych przewodu pokarmowego, co może stanowić sygnał do dalszej diagnostyki endoskopowej;
• monitorowanie leczenia i remisji chorób zapalnych – regularne oznaczanie kalprotektyny pozwala ocenić skuteczność terapii i wcześnie wykryć nawroty choroby, często zanim pojawią się objawy kliniczne.

Normy kalprotektyny w kale

Zakres norm może się nieco różnić w zależności od laboratorium, ale ogólnie przyjmuje się:

• < 50 µg/g – bardzo niskie prawdopodobieństwo choroby zapalnej jelit, zaleca się diagnostykę innych przyczyn objawów;
• 50-250 µg/g – sugeruje się w pierwszej kolejności wykluczenie przyczyn podwyższonego parametru innych niż choroby zapalne jelit, w przypadku wątpliwości warto wykonać kolonoskopię;
• > 250 µg/g – bardzo prawdopodobna choroba zapalna jelit, jednak w pierwszej kolejności należy wykluczyć infekcję przewodu pokarmowego.

W przypadku dzieci wartości referencyjne (normy) kalprotektyny mogą nieznacznie się różnić. Przyjmuje się, że w populacji pediatrycznej stężenie kalprotektyny w kale u dzieci zdrowych może być nieznacznie wyższe niż u dorosłych. Każdorazowo badanie powinno być wykonywane z zalecenia lekarza specjalisty i przez niego interpretowane. 

W procesie diagnostyki nieswoistych chorób zapalnych jelit badanie kalprotektyny w kale ma znaczenie jedynie przesiewowe i uzupełniające. Do postawienia pewnego rozpoznania wymagane jest wykonanie badania endoskopowego (kolonoskopii). 

W większości rekomendacji gastroenterologicznych dotyczących roli kalprotektyny w różnicowaniu chorób przewodu pokarmowego sugeruje się, że wartość, dla której wykonanie endoskopii jest niezbędne, to > 250 µg/g. W przypadku wartości pośrednich 50-250 µg/g należy uwzględnić wszystkie inne przyczyny (choroby), z których powodu wydalanie kalprotektyny ze stolcem może być zwiększone. Jeżeli prawdopodobieństwo zapalenia jelit jest wysokie (brak innej wytłumaczalnej przyczyny – infekcja, stosowane leki), należy wykonać kolonoskopię. Jeżeli jednak sytuacja jest niejasna, warto powtórzyć badanie po kilku tygodniach. 

Należy pamiętać o tym, że badanie zalecane jest wyłącznie w przypadku występowania objawów ze strony przewodu pokarmowego – podwyższony poziom kalprotektyny u pacjenta bezobjawowego nie ma żadnej wartości diagnostycznej. 

Piśmiennictwo:

1. Eder P, Łodyga M, Gawron-Kiszka M i wsp. Guidelines for the management of ulcerative colitis. Recommendations of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish National Consultant in Gastroenterology. Prz Gastroenterol 2023; 18(1): 1-42. 
2. Eder P. Przydatność biomarkerów w ocenie aktywności nieswoistych chorób zapalnych jelit – wskazówki praktyczne. Gastroenterol Klin 2018; 10(2): 52-63.