Brzuch tarczycowy - czym jest? Leczenie choroby Hashimoto oraz niedoczynności tarczycy

Brzuch w niedoczynności tarczycy

W niedoczynności tarczycy dochodzi do spowolnienia podstawowego metabolizmu, co skutkuje zwiększonym odkładaniem się tkanki tłuszczowej, szczególnie w okolicach brzucha, ud i bioder. U pacjentów z niedoczynnością tarczycy często obserwuje się otyłość typu brzusznego z rozlanym nagromadzeniem tłuszczu oraz zatrzymywaniem wody w tkankach (tzw. obrzęk śluzowaty, inaczej myxoedema). Brzuch tarczycowy u kobiet i brzuch tarczycowy u mężczyzn mogą wyglądać podobnie. U chorych z niedoczynnością tarczycy brzuch często jest powiększony, miękki, wzdęty. Wynika to nie tylko z nagromadzenia tłuszczu w okolicy brzucha, lecz także z zaparć i nagromadzenia gazów. Spowolniona perystaltyka jelit oraz zmniejszone napięcie mięśni gładkich wywołują uczucie ciężaru, rozdęcia i tzw. leniwe jelita. Czasem obserwuje się również powiększenie wątroby (hepatomegalię) spowodowane stłuszczeniem wątrobowym wtórnym do zaburzeń metabolizmu lipidów.

Wpływ hormonów tarczycy na metabolizm i tkankę tłuszczową

Hormony tarczycy odgrywają kluczową rolę w regulacji procesów odpowiedzialnych za spalanie tłuszczów i produkcję energii. Tyroksyna (T₄) i trójjodotyronina (T₃) są kluczowymi regulatorami metabolizmu komórkowego. Ich działanie obejmuje niemal wszystkie tkanki organizmu, w tym szczególnie tkankę tłuszczową, mięśnie i wątrobę. Niedoczynność tarczycy może mieć charakter autoimmunologiczny (choroba Hashimoto) lub wynikać ze zmniejszenia ilości tkanki tarczycy. 

Hormony tarczycy wpływają na metabolizm w następujący sposób:

• zwiększają tempo przemiany materii – pobudzają zużycie tlenu i produkcję ciepła,
• nasilają syntezę i rozpad białek, tłuszczów i węglowodanów,
• zwiększają wrażliwość tkanek na adrenalinę – przyspieszają rozkład tłuszczów i glikogenu,
• obniżają poziom cholesterolu we krwi – przyspieszają jego rozkład w wątrobie,
• pobudzają spalanie tłuszczu w komórkach tłuszczowych,
• zwiększają liczbę mitochondriów i produkcję ciepła w brunatnej tkance tłuszczowej,
• ułatwiają uwalnianie i wykorzystywanie kwasów tłuszczowych jako źródła energii.

Wpływ niedoczynności tarczycy na przewód pokarmowy i narządy jamy brzusznej dotyczy każdego narządu. 

• Jelita – znaczne spowolnienie perystaltyki, co prowadzi do zaparć, uczucia pełności i wzdęć. 
• Żołądek – opóźnione opróżnianie treści żołądkowej (gastropareza), co nasila dyskomfort po posiłkach.
• Wątroba – zwiększone ryzyko stłuszczenia wątroby i zaburzeń metabolizmu lipidów (hipercholesterolemia, hipertriglicerydemia).
• Pęcherzyk żółciowy – obniżona kurczliwość, co sprzyja zastojowi żółci i tworzeniu kamieni żółciowych.
• Trzustka – możliwe zaburzenia wydzielania enzymów trawiennych i insuliny, co wpływa na metabolizm węglowodanów.

Różnicowanie przyczyn powiększonego brzucha

Szybkie powiększenie brzucha jest objawem nieswoistym, który może wynikać z wielu procesów chorobowych, obejmujących zarówno narządy jamy brzusznej, jak i schorzenia ogólnoustrojowe. Podczas diagnozy trzeba sprawdzić, czy dolegliwości nie wynikają z chorób narządów (np. obecności płynu w jamie brzusznej, guzów lub torbieli), zaburzeń pracy jelit (np. wzdęć, problemów z pasażem jelitowym) albo chorób ogólnych, które mogą wpływać na cały organizm.

Jakie badania pomagają rozpoznać przyczynę powiększonego brzucha?

Aby ustalić przyczynę powiększenia brzucha, lekarz przeprowadza dokładny wywiad i badanie fizykalne, a następnie może zlecić badania krwi oraz badania obrazowe, takie jak USG, tomografia komputerowa (TK) czy rezonans magnetyczny (MR). 

Brzuch w niedoczynności tarczycy a wzdęcia

Powiększenie brzucha w niedoczynności tarczycy często wynika ze spowolnienia pracy jelit, co sprzyja wzdęciom. Wzdęty brzuch może pojawiać się po spożyciu produktów powodujących fermentację (tzw. FODMAP), przy nietolerancjach pokarmowych (np. laktozy, fruktozy), zespole jelita nadwrażliwego (IBS) lub zaburzeniach flory jelitowej. W przeciwieństwie do wodobrzusza wzdęcia mają charakter zmienny – zwykle nasilają się po posiłku i ustępują po oddaniu gazów lub wypróżnieniu. 

Brzuch w niedoczynności tarczycy a wodobrzusze i inne choroby

Wodobrzusze to częsta przyczyna szybkiego powiększenia brzucha. Powstaje, gdy w jamie brzusznej gromadzi się płyn – najczęściej w przebiegu chorób takich jak marskość wątroby, niewydolność serca, choroby nerek czy nowotwory. Brzuch staje się wtedy symetrycznie powiększony, napięty i gładki, a przy badaniu można wyczuć tzw. objaw chełbotania (przemieszczanie się płynu).

Jeśli brzuch powiększa się tylko po jednej stronie lub nierównomiernie, może to wskazywać na guz lub torbiel narządów wewnętrznych (np. wątroby, śledziony, nerek, jajników). U kobiet trzeba zawsze uwzględnić możliwość torbieli jajnika lub nowotworu.

Niektóre choroby hormonalne, np. zespół Cushinga lub hipogonadyzm, powodują odkładanie się tłuszczu w okolicy brzucha.

U kobiet należy również wziąć pod uwagę ciążę (także pozamaciczną) oraz mięśniaki macicy czy torbiele, które mogą powodować powiększenie obwodu brzucha.

Rzadziej przyczyną może być krwawienie do jamy brzusznej (np. po urazie lub pęknięciu torbieli), zakażenie otrzewnej (np. zapalenie lub gruźlica otrzewnej) albo zaburzenia pracy mięśni brzucha spowodowane chorobami nerwów lub mięśni. 

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Każdy nagły wzrost obwodu brzucha, zwłaszcza asymetryczny, niewynikający ze zmiany stylu życia czy żywienia, powinien wzbudzić niepokój. Szczególnie dotyczy to przypadku występowania innych dolegliwości ze strony jamy brzusznej (ból, zmiana rytmu wypróżnień, krew w stolcu), a także ogólnoustrojowych dolegliwości. Zawsze warto zgłosić lekarzowi rodzinnemu występujące objawy, aby można było przeprowadzić wnikliwą diagnostykę. 

Leczenie choroby Hashimoto oraz niedoczynności tarczycy

Leczenie choroby Hashimoto i niedoczynności tarczycy polega głównie na uzupełnianiu hormonów tarczycy. Podaje się lewotyroksynę (L-T₄) – syntetyczny odpowiednik tyroksyny (T₄), czyli hormonu, który w organizmie przekształca się w trójjodotyroninę (T₃) – jego aktywną formę.

T₄ działa dłużej, ale słabiej, natomiast T₃ działa silniej i szybciej, odpowiadając za większość efektów hormonów tarczycy (m.in. tempo przemiany materii, energię i ciepłotę ciała).

Celami leczenia są przywrócenie prawidłowego poziomu hormonów (TSH, fT₄, fT₃) i złagodzenie objawów takich jak zmęczenie, przyrost masy ciała czy obrzęki. Dawkę lewotyroksyny dobiera się indywidualnie – zwykle ok. 1,4–1,8 µg na każdy kilogram masy ciała na dobę u dorosłych, a kontrola TSH odbywa się po 6–8 tygodniach od rozpoczęcia leczenia lub zmiany dawki.

W razie nietolerancji lub problemów z przekształcaniem T₄ w T₃ można rozważyć preparaty zawierające oba hormony, jednak ich stosowanie wymaga szczególnej ostrożności i nadzoru lekarza.

Leczenie wspierające obejmuje też uzupełnianie niedoborów (np. selenu, witaminy D, żelaza), zdrową dietę, odpowiednią ilość snu i aktywność fizyczną. W chorobie Hashimoto nie stosuje się leków hamujących układ odpornościowy, ponieważ nie poprawiają one pracy tarczycy ani przebiegu choroby.

Postępowanie wspomagające leczenie choroby Hashimoto oraz niedoczynności tarczycy

U pacjentów z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy często występują niedobory składników odżywczych niezbędnych do syntezy i przemian hormonów tarczycy.

• Jod – w umiarkowanych ilościach, zgodnie z zaleceniami WHO (150 µg na dobę), nadmiar może nasilać zapalenie tarczycy.
• Selen – pomaga tarczycy prawidłowo przetwarzać hormony i chroni ją przed stresem oksydacyjnym. Suplementacja (50–200 µg dziennie) może obniżyć poziom przeciwciał anty-TPO i poprawić samopoczucie.
• Cynk i żelazo – są potrzebne do aktywacji i transportu hormonów tarczycy; ich niedobory mogą osłabiać działanie leczenia.
• Witamina D – działa immunomodulująco; jej niskie stężenia korelują z cięższym przebiegiem choroby Hashimoto. 
• Kwasy omega-3 – wykazują działanie przeciwzapalne i mogą wspierać metabolizm lipidów.

Monitorowanie zdrowia i styl życia

Suplementacja hormonów tarczycy powinna być spersonalizowana i prowadzona po wcześniejszej ocenie laboratoryjnej. Nawet po wyrównaniu hormonalnym część pacjentów doświadcza trudności z redukcją masy ciała. 

Czy aktywność fizyczna wpływa na brzuch tarczycowy?

Aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności (aerobowa + siłowa) poprawia wrażliwość insulinową, zwiększa zużycie energii i wspiera redukcję tłuszczu trzewnego. Dieta przeciwzapalna (bogata w warzywa, ryby, pełnoziarniste produkty, uboga w przetworzoną żywność) wspomaga kontrolę masy ciała i może łagodzić stan zapalny towarzyszący Hashimoto. W przypadku współistniejącej dysbiozy jelitowej lub objawów ze strony przewodu pokarmowego (wzdęcia, zaparcia) korzystne może być wsparcie mikrobioty poprzez probiotyki i błonnik rozpuszczalny, co poprawia pasaż jelitowy i funkcję metaboliczną jelit. Niezbędne są regularne wizyty lekarskie w celu oceny postępów leczenia oraz dostosowywanie terapii. 

Piśmiennictwo:

1. Chaker L, Bianco AC, Jonklaas J, Peeters RP. Hypothyroidism. Lancet 2017; 390(10101): 1550–1562.

2. Gajewski P, Jaeschke R, red. Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025.

3. Mullur R, Liu YY, Brent GA. Thyroid Hormone Regulation of Metabolism. Physiol Rev 2014; 94(2): 355–382.