Zapalenie powięzi podeszwy – przyczyny, objawy i leczenie

Co to jest zapalenie powięzi podeszwy (fasciitis plantaris)?

Zapalenie powięzi podeszwy to choroba polegająca na przeciążeniu i mikrourazach powięzi podeszwowej, czyli pasma tkanki łącznej biegnącej od guza piętowego do palców stopy, stabilizującego łuk podłużny stopy. Choroba ta jest najczęstszą przyczyną bólu pięty u dorosłych. Ból dotyczy najczęściej przyśrodkowej części guza piętowego, nasila się szczególnie podczas pierwszych kroków rano lub po dłuższym odpoczynku, a także po długotrwałym staniu lub chodzeniu.

Rozcięgno podeszwowe to gruba, włóknista tkanka łączna, złożona głównie z kolagenu, podtrzymująca łuk podeszwowy stopy. Ma swój początek na przyśrodkowym guzie kości piętowej w tylnej części stopy i kończy się na podstawach paliczków bliższych. Rozcięgno podeszwowe stanowi anatomiczną barierę dla poszczególnych przedziałów stopy.

Jakie są przyczyny zapalenia powięzi podeszwy?

Do choroby przyczyniają się przede wszystkim: 

• czynniki mechaniczne i przeciążeniowe – przewlekłe przeciążenie mechaniczne prowadzi do mikrourazów w obrębie przyczepu powięzi do guza piętowego, co skutkuje degeneracją kolagenu i zmianami zwyrodnieniowymi; wady postawy, w szczególności w przypadku płaskostopia podłużnego, którego rezultatem jest obniżenie łuku podłużnego przyśrodkowego, powodują nadmierne naprężenia w powięzi, a te wywołują mikroskopijne uszkodzenia i przewlekły stan zapalny;
• noszenie niewłaściwego obuwia – częste noszenie wysokich obcasów lub butów na grubej, nieelastycznej podeszwie może zwiększać ryzyko wystąpienia objawów zapalenia powięzi podeszwy, zwłaszcza bólu po długim staniu;
• czynniki zdrowotne i schorzenia towarzyszące, takie jak cukrzyca, nadwaga i otyłość, hiperlipidemia, dna moczanowa.

Jakie są czynniki ryzyka zapalenia powięzi podeszwy?

Do głównych czynników ryzyka zapalenia rozcięgna podeszwowego należą:

• ograniczenie zgięcia grzbietowego stawu skokowego (ograniczona możliwość przyciągnięcia stopy do siebie) – zmniejszony zakres ruchu zwiększa ryzyko przeciążenia rozcięgna;
• otyłość (wskaźnik masy ciała > 30 kg/m²);
• długotrwałe stanie lub chodzenie, szczególnie w pracy;
• bieganie, zwłaszcza po twardym podłożu lub w niewłaściwym obuwiu;
• nieprawidłowa biomechanika stopy, w tym płaskostopie podłużne i stopa wydrążona;
• deformacje anatomiczne stopy;
• choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca.

Zapalenie rozcięgna podeszwowego występuje najczęściej u biegaczy, ale może też dotyczyć osób, które prowadzą siedzący tryb życia.

Objawy zapalenia powięzi podeszwy – jak je rozpoznać?

Głównym objawem jest ból w okolicy przyśrodkowej pięty, nasilający się przy pierwszych krokach rano lub po odpoczynku, a także po dłuższym staniu czy chodzeniu oraz pod koniec dnia. Ból często zmniejsza się po krótkim czasie chodzenia, ale może narastać ponownie po dłuższym staniu lub intensywnym wysiłku. Ból pięty ma charakter kłujący, niepromieniujący. Dodatkowo pacjenci skarżą się na uczucie sztywności stopy po odpoczynku.

W badaniu lekarskim często stwierdza się ograniczenie zakresu ruchu zgięcia stawu skokowego oraz nasilenie dolegliwości przy pociąganiu stopy lub/i palców do siebie, a także tkliwość po stronie przyśrodkowej pięty. 

Objawy zwykle mają charakter przewlekły i mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy, a nawet lat, jeśli nie zostanie wdrożone odpowiednie leczenie.

Diagnostyka zapalenia powięzi podeszwy

Diagnostyka zapalenia rozcięgna podeszwowego opiera się przede wszystkim na wywiadzie i badaniu przez lekarza. Objawy zapalenia powięzi podeszwy są na tyle charakterystyczne, że zwykle nie ma konieczności wykonywania badań obrazowych. 

W przypadku zapalenia powięzi podeszwy, które nie reaguje na leczenie, wykonuje się badania takie jak RTG, USG lub rezonans magnetyczny, aby wykluczyć inne przyczyny bólu pięty. Zdjęcia rentgenowskie stopy mogą pomóc wykluczyć złamanie kości piętowej lub ujawnić obecność ostrogi piętowej. USG jest przydatne w diagnostyce pęknięć rozcięgna. Rezonans magnetyczny stosuje się wyłącznie w przypadkach niejasnych diagnostycznie lub w razie podejrzenia innych schorzeń.

Leczenie zapalenia powięzi podeszwy

Leczenie zachowawcze zapalenia powięzi podeszwy

Leczenie zachowawcze obejmuje przede wszystkim unikanie czynności nasilających ból, takich jak bieganie czy długotrwałe stanie. Zaleca się odpoczynek i wykonywanie ćwiczeń rozciągających rozcięgno podeszwowe oraz mięśnie łydki. Ćwiczenia te można wykonywać w domu. 

Wśród zabiegów fizykalnych skuteczna może być terapia radialną pozaustrojową falą uderzeniową (RSW). Pewne korzyści pacjent może odnieść po zastosowaniu tapingu, ultradźwięków i laseroterapii, jednakże skuteczność tych metod jest ograniczona lub krótkotrwała. 

Wkładki ortopedyczne oraz podpiętki zmniejszają obciążenie rozcięgna i mogą przynosić ulgę w bólu, podobnie jak szyny nocne utrzymujące stopę w zgięciu grzbietowym. Zaleca się stosowanie butów z dobrą amortyzacją i podparciem łuku podłużnego stopy oraz unikanie płaskiego obuwia i chodzenia boso.

Leczenie farmakologiczne zapalenia powięzi podeszwy

Doustne niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. meloksykam) i inne leki przeciwbólowe (np. paracetamol) łagodzą ból i zmniejszają stopień niepełnosprawności. 

Iniekcje glikokortykosteroidów, najczęściej podawane miejscowo pod kontrolą ultrasonografii, mogą zmniejszać nasilenie bólu przez 4-12 tygodni po podaniu, ale efekt ten zanika po kilku miesiącach i nie przekłada się na długoterminową poprawę. 

Iniekcje osocza bogatopłytkowego (PRP) wykazują wyższą skuteczność w leczeniu zapalenia powięzi podeszwy w zakresie redukcji bólu i poprawy funkcji. Efekt tego leczenia pojawia się później, lecz trwa dłużej niż w przypadku glikokortykosteroidów (3-12 miesięcy). 

Iniekcje toksyny botulinowej są wskazane w przypadkach przewlekłych, niepoddających się leczeniu zachowawczemu.

Leczenie chirurgiczne zapalenia powięzi podeszwy

Fasciotomię, czyli zabieg polegający na częściowym lub całkowitym przecięciu powięzi podeszwy, należy rozważyć jedynie wtedy, gdy leczenie zachowawcze przez minimum 6-12 miesięcy nie przyniosło poprawy. 

Inne metody leczenia zapalenia powięzi podeszwy

Radiofrekwencja to rodzaj termicznego uszkodzenia nerwów zaopatrujących piętę. Stosuje się ją w przewlekłych, opornych na leczenie przypadkach, zwłaszcza u osób z zapaleniem powięzi podeszwy i ostrogą piętową.

Piśmiennictwo:

1. Cortés-Pérez I, Moreno-Montilla L, Ibáñez-Vera AJ i wsp. Efficacy of extracorporeal shockwave therapy, compared to corticosteroid injections, on pain, plantar fascia thickness and foot function in patients with plantar fasciitis: A systematic review and meta-analysis. Clin Rehabil 2024; 38(8): 1023-1043. 
2. Expert Panel on Musculoskeletal Imaging; Tafur M, Bencardino JT, Roberts CC i wsp. ACR Appropriateness Criteria® Chronic Foot Pain. J Am Coll Radiol 2020; 17(11S): S391-S402. 
3. Goff JD, Crawford R. Diagnosis and treatment of plantar fasciitis. Am Fam Physician 2011; 84(6): 676-682. 
4. Li X, Zhang L, Gu S, Sun J i wsp. Comparative effectiveness of extracorporeal shock wave, ultrasound, low-level laser therapy, noninvasive interactive neurostimulation, and pulsed radiofrequency treatment for treating plantar fasciitis: A systematic review and network meta-analysis. Medicine (Baltimore) 2018; 97(43): e12819. 
5. Lim AT, How CH, Tan B. Management of plantar fasciitis in the outpatient setting. Singapore Med J 2016; 57(4): 168-170; quiz 171.
6. Riddle DL, Pulisic M, Pidcoe P i wsp. Risk factors for Plantar fasciitis: a matched case-control study. J Bone Joint Surg Am 2003; 85(5): 872-877.
7. Trojian T, Tucker AK. Plantar Fasciitis. Am Fam Physician 2019; 99(12): 744-750. 
8. Wearing SC, Smeathers JE, Urry SR, Hennig EM, Hills AP. The pathomechanics of plantar fasciitis. Sports Med 2006; 36(7): 585-611.