Szacowany czas czytania: 12 minut
Zapalenie dwunastnicy - objawy, diagnostyka, leczenie, dieta
Przewód pokarmowy składa się z przełyku, żołądka, jelita cienkiego (którego pierwszym odcinkiem jest dwunastnica) oraz jelita grubego. Dwunastnica łączy się bezpośrednio z żołądkiem i to właśnie do niej trafia treść pokarmowa po wstępnym procesie trawienia w żołądku. Do dwunastnicy wydzielane są soki trzustkowe i żółć, niezbędne dla dalszego procesu trawienia. Może się zdarzyć, że błona śluzowa (czyli warstwa, która wyściela ten odcinek przewodu pokarmowego) ulegnie podrażnieniu i dojdzie do rozwoju stanu zapalnego – zapalenia dwunastnicy.
Spis treści:
- Zapalenie dwunastnicy – co to jest?
- Zapalenie dwunastnicy a zakażenie bakterią Helicobacter pylori
- Czy leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (NLPZ) mogą powodować zapalenie dwunastnicy?
- Inne czynniki ryzyka zapalenia dwunastnicy – stres, używki i dieta
- Jakie są objawy przy zapaleniu dwunastnicy?
- Kiedy zapalenie dwunastnicy wymaga pilnej wizyty u lekarza?
- Diagnostyka zapalenia dwunastnicy
- Gastroskopia – podstawowe badanie przy podejrzeniu zapalenia dwunastnicy
- Leczenie zapalenia dwunastnicy
- Dieta przy zapaleniu dwunastnicy – co jeść, a czego unikać?
Zapalenie dwunastnicy – co to jest?
Zapalenie dwunastnicy (łac. duodenitis) to stan zapalny błony śluzowej dwunastnicy, którego najczęstszą przyczyną jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Do zapalenia dwunastnicy mogą przyczyniać się też leki - takie jak leki przeciwbólowe z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), np. ibuprofen, kwas acetylosalicylowy, alkohol, palenie tytoniu, stres oraz niezdrowa dieta.
Zapalenie dwunastnicy a zakażenie bakterią Helicobacter pylori
Tak jak zostało wcześniej wspomniane, jedną z przyczyn zapalenia dwunastnicy jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Bakteria ta bytuje w przewodzie pokarmowym człowieka (głównie w żołądku). Cechuje ją bardzo duża odporność na czynniki środowiskowe, w tym na kwaśne środowisko panujące w żołądku.
Helicobacter pylori wytwarza enzym, ureazę, który katalizuje reakcję rozkładu mocznika, będącego składnikiem śluzu wyściełającego żołądek. Produktami tego rozkładu są dwutlenek węgla i jony amonowe, które podwyższają pH w bezpośrednim otoczeniu bakterii, dzięki czemu jest ona odporna na działanie kwasów żołądkowych (kwasu solnego) i może przeżyć pomimo niekorzystnych warunków panujących w żołądku.
Helicobacter pylori po przyczepieniu się do błony śluzowej przewodu pokarmowego uszkadza komórki śluzówki i zaburza ich zdolność do naturalnej ochrony. Dodatkowo bakteria ta stymuluje odpowiedź zapalną organizmu – układ immunologiczny wysyła komórki odpornościowe, których zadaniem jest zwalczenie bakterii, ale które jednocześnie uszkadzają błonę śluzową. Bakteria produkuje też toksyny i inne substancje nasilające podrażnienie i sprzyjające powstawaniu nadżerek i wrzodów.
Do zakażenia Helicobacter pylori dochodzi głównie drogą pokarmową (np. przez wspólne sztućce lub nieumyte ręce). Może ono zostać zdiagnozowane za pomocą kilku badań:
- testu oddechowego z mocznikiem,
- testu na obecność antygenu Helicobacter pylori w kale,
- testu ureazowego z próbki pobranej podczas gastroskopii,
- podczas badania histopatologicznego.
W niektórych przypadkach stosuje się również badanie krwi na obecność przeciwciał. Badanie to może potwierdzić zakażenie, nie pozwala jednak na rozróżnienie zakażenia aktywnego od przebytego.
Leczenie polega na tzw. eradykacji bakterii, czyli zastosowaniu połączenia antybiotyków i leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego. Usunięcie Helicobacter pylori zwykle prowadzi do ustąpienia zapalenia oraz zapobiega nawrotom zapalenia błony śluzowej i choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy.
Czy leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (NLPZ) mogą powodować zapalenie dwunastnicy?
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak ibuprofen, kwas acetylosalicylowy, naproksen, mogą powodować uszkodzenie błony śluzowej żołądka i dwunastnicy. Dzieje się tak, ponieważ hamują one wytwarzanie substancji chroniących śluzówkę przewodu pokarmowego (prostaglandyn) przed działaniem kwasu żołądkowego. W efekcie ich działania dochodzi do podrażnienia śluzówki, jej zapalenia, a nawet powstania nadżerek lub wrzodów.
Ryzyko zapalenia żołądka i dwunastnicy istotnie wzrasta przy długotrwałym stosowaniu tych leków, szczególnie w wysokich dawkach oraz u osób starszych.
Aby zapobiec powikłaniom, często zaleca się równoczesne przyjmowanie leków osłonowych, tzw. inhibitorów pompy protonowej (IPP). Stosowanie tych leków powinno jednak odbywać się pod opieką lekarza.
Inne czynniki ryzyka zapalenia dwunastnicy – stres, używki i dieta
Oprócz zakażenia Helicobacter pylori i stosowania leków przeciwzapalnych na rozwój zapalenia dwunastnicy wpływają również czynniki stylu życia.
Długotrwały stres może zaburzać wydzielanie kwasu żołądkowego i osłabiać naturalną ochronę błony śluzowej, co sprzyja stanom zapalnym. Używki, takie jak alkohol, kawa i papierosy, dodatkowo podrażniają śluzówkę przewodu pokarmowego i utrudniają jej regenerację.
Jakie są objawy przy zapaleniu dwunastnicy?
Objawy zapalenia dwunastnicy są często podobne do tzw. dolegliwości żołądkowych. Najczęściej występuje ból lub pieczenie w nadbrzuszu, szczególnie na czczo lub po dłuższej przerwie w jedzeniu. Chorzy mogą skarżyć się na zgagę, nudności, wzdęcia i uczucie pełności po posiłkach.
W cięższych przypadkach może dojść do krwawienia z przewodu pokarmowego, co objawia się ciemnymi, smolistymi stolcami lub fusowatymi wymiotami.
Kiedy zapalenie dwunastnicy wymaga pilnej wizyty u lekarza?
W przebiegu zapalenia dwunastnicy niektóre symptomy mogą wskazywać na potrzebę pilnej konsultacji lekarskiej. Należą do nich: silny, nagły ból brzucha, nieustępujący po przyjęciu leków przeciwbólowych, a także uporczywe wymioty lub trudności w połykaniu. Szczególnie niebezpieczne jest krwawienie z przewodu pokarmowego, które może objawiać się ciemnymi, smolistymi stolcami lub fusowatymi wymiotami.
Inne sygnały ostrzegawcze to nagła, niewyjaśniona utrata masy ciała oraz anemia, która objawia się osłabieniem, zawrotami głowy, bladością skóry.
Diagnostyka zapalenia dwunastnicy
Rozpoznanie zapalenia dwunastnicy opiera się przede wszystkim na ocenie objawów klinicznych oraz wynikach badań dodatkowych. Lekarz zwraca uwagę na typowe dolegliwości, takie jak ból w nadbrzuszu, pieczenie, zgagę, nudności czy wzdęcia. Jednak ze względu na podobieństwo objawów zapalenia dwunastnicy do objawów innych chorób przewodu pokarmowego w niektórych przypadkach konieczne mogą okazać się dokładniejsze badania.
Gastroskopia – podstawowe badanie przy podejrzeniu zapalenia dwunastnicy
Najważniejszym badaniem diagnostycznym przy zapaleniu dwunastnicy jest gastroskopia, czyli badanie pozwalające na oglądanie wnętrza żołądka i dwunastnicy za pomocą giętkiego endoskopu. Podczas tego badania można ocenić stan błony śluzowej, wykryć nadżerki czy wrzody, a także pobrać wycinki do badania histopatologicznego. Badanie umożliwia także wykrycie obecności bakterii Helicobacter pylori.
Leczenie zapalenia dwunastnicy
Leczenie zapalenia dwunastnicy zależy przede wszystkim od jego przyczyny. Jeśli chorobę wywołała bakteria Helicobacter pylori, stosuje się tzw. eradykację, czyli połączenie kilku antybiotyków z lekami hamującymi wydzielanie kwasu żołądkowego, takimi jak inhibitory pompy protonowej (IPP). Dzięki temu bakteria zostaje usunięta, a błona śluzowa ma szansę się zregenerować.
W przypadku zapalenia spowodowanego przez NLPZ lub inne czynniki drażniące kluczowe jest ich odstawienie lub ograniczenie stosowania. Równocześnie lekarze zalecają stosowanie leków osłonowych, które chronią błonę śluzową i zmniejszają wydzielanie kwasu żołądkowego.
Istotnym elementem leczenia jest również modyfikacja stylu życia i diety. Zaleca się spożywanie posiłków lekkostrawnych, unikanie alkoholu, kawy, papierosów oraz potraw tłustych i pikantnych.
Dieta przy zapaleniu dwunastnicy – co jeść, a czego unikać?
W leczeniu zapalenia dwunastnicy dieta odgrywa bardzo ważną rolę, ponieważ odpowiednio dobrane posiłki chronią błonę śluzową i łagodzą objawy choroby.
Produkty zalecane w diecie na zapalenie dwunastnicy
Zaleca się spożywanie potraw lekkostrawnych, gotowanych, duszonych lub pieczonych, najlepiej w małych, częstych porcjach. Dobrym wyborem są np. chude mięso i ryby, gotowane warzywa, kasze, ryż, pieczywo pszenne, jogurty i chude mleko.
Czego nie wolno jeść przy zapaleniu dwunastnicy?
Należy unikać produktów, które podrażniają błonę śluzową i zwiększają wydzielanie kwasu żołądkowego. Są to m.in.: potrawy tłuste i smażone, pikantne i mocno przyprawione, a także kwaśne owoce i soki, kawa, alkohol, napoje gazowane oraz czekolada. Ważne jest również regularne spożywanie posiłków i unikanie jedzenia późno w nocy.
Zdrowa dieta przy zapaleniu dwunastnicy w połączeniu z leczeniem farmakologicznym pomaga przyspieszyć regenerację dwunastnicy, zmniejsza dolegliwości bólowe i ogranicza ryzyko nawrotów choroby.
Piśmiennictwo:
- Adrych K, Bartnik W. Choroby przewodu pokarmowego: choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy. W: Interna Szczeklika – mały podręcznik. Gajewski P. (red.). Medycyna Praktyczna, Kraków 2023/24.
- Daniluk J, Dąbrowski A. Choroby przewodu pokarmowego – postępy 2021/2022 (cz. 1). Med Prakt 2022; 7–8: 72–80.
- Dąbrowski A, Daniluk J. Choroby przewodu pokarmowego – postępy 2022/2023. Część 1: Choroby górnego odcinka przewodu pokarmowego. Med Prakt 2023; 7–8: 85–90.