Densytometria – wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Densytometria – co to za badanie?

Densytometria to nieinwazyjne badanie obrazowe służące do pomiaru gęstości mineralnej kości (ang. bone mineral density, BMD), najczęściej wykonywane metodą podwójnej absorpcjometrii rentgenowskiej o dwóch energiach (ang. dual-energy X-ray absorptiometry, DXA). Badanie polega na skanowaniu ciała przy użyciu niskodawkowego promieniowania rentgenowskiego, które mierzy zawartość wapnia i innych minerałów w kościach. Kości zawierające więcej minerałów są gęstsze, zazwyczaj mocniejsze i mniej podatne na złamania. Pomiar ten pomaga określić wytrzymałość i grubość kości, znaną jako gęstość lub masa kości. Umożliwia też ocenę ryzyka złamań osteoporotycznych, diagnostykę osteoporozy oraz monitorowanie efektów leczenia i progresji choroby.

Osteoporoza – czym jest i kiedy się ją rozpoznaje?

Osteoporoza to przewlekła choroba metaboliczna kości, charakteryzująca się niską masą kostną oraz zaburzeniem mikroarchitektury tkanki kostnej, co prowadzi do zwiększonej łamliwości kości i podatności na złamania, nawet przy niewielkim urazie. Złamanie osteoporotyczne to złamanie powstałe w wyniku niewielkiego urazu, najczęściej upadku z wysokości własnej, które nie wystąpiłoby u osoby z prawidłową masą kostną. Takie złamania nazywa się również niskoenergetycznymi lub kruchościowymi. Typowe miejsca złamań osteoporotycznych to kręgosłup, biodro, nadgarstek i ramię.

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia osteoporoza jest rozpoznawana, gdy gęstość mineralna kości (BMD) mierzona metodą densytometrii (DXA) wynosi ≤ –2,5 SD (odchylenia standardowe) względem średniej dla młodych dorosłych (T-score ≤ –2,5).

Densytometria – kiedy wykonuje się badanie?

Badanie densytometryczne wykonuje się najczęściej u:

• kobiet po 65. roku życia,
• mężczyzn po 70. roku życia.

Badanie przeprowadza się również u kobiet po menopauzie przed 65. rokiem życia, u mężczyzn w wieku 50-69 lat z obecnością czynników ryzyka złamań (np. wcześniejsze złamanie niskoenergetyczne, przewlekła terapia glikokortykosteroidami, niska masa ciała, palenie tytoniu, alkoholizm, choroby predysponujące do utraty masy kostnej) oraz u osób po przebytym złamaniu osteoporotycznym. 

Badanie densytometrii kostnej jest refundowane przez NFZ, jeżeli skierowanie na badanie wystawi lekarz specjalista z poradni chorób metabolicznych, endokrynologii, geriatrii, reumatologii, ortopedii i traumatologii narządu ruchu lub z poradni leczenia osteoporozy. Lekarz POZ nie może wystawić bezpośrednio skierowania na badanie. Jeżeli istnieją wskazania do badania, może on skierować pacjenta do ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, gdzie lekarz specjalista podejmie decyzję co do dalszej diagnostyki i leczenia.

Program Profilaktyki Osteoporozy

Program Profilaktyki Osteoporozy w Polsce jest realizowany głównie lokalnie przez samorządy i ma na celu wczesne wykrywanie kobiet zagrożonych złamaniami kości oraz kierowanie ich do dalszej diagnostyki, profilaktyki i leczenia osteoporozy.

Z Programu mogą skorzystać kobiety powyżej 65. roku życia, które nie leczyły się na osteoporozę, ani nie została ona u nich wcześniej zdiagnozowana, oraz kobiety w wieku 40-64 lat z co najmniej jednym dodatkowym czynnikiem ryzyka złamania osteoporotycznego (przebyte wcześniej złamania, złamania biodra u co najmniej jednego z rodziców, palenie tytoniu, stosowanie glikokortykosteroidów, zdiagnozowane reumatoidalne zapalenie stawów, spożywanie 3 lub więcej jednostek alkoholu dziennie).

Przeciwwskazania do densytometrii

Przeciwwskazania do wykonania densytometrii (DXA) obejmują:

• ciążę, 
• obecność metalowych implantów w obszarze pomiaru, 
• ostre złamania, 
• zaawansowaną otyłość przekraczającą limity aparatu, 
• brak współpracy pacjenta (badanie wymaga pozostania nieruchomo w pozycji leżącej przez 5-15 minut),
• przyczyny metaboliczne (ciężka osteomalacja, nadczynność przytarczyc). 

Rutynowo nie wykonuje się badania u dzieci i młodzieży, chyba że wymaga tego sytuacja kliniczna (osteoporoza dziecięca).

Densytometria – jak przygotować się do badania?

Na 24-48 godzin przed badaniem należy zaprzestać przyjmowania suplementów wapnia. Przed badaniem należy zdjąć biżuterię i ubrania z metalowymi elementami, takimi jak guziki czy sprzączki, odłożyć telefon komórkowy, zegarek. Nie ma konieczności bycia na czczo ani ograniczania przyjmowania płynów. W przypadku wcześniejszych badań obrazowych z użyciem kontrastu (np. tomografia komputerowa, badanie izotopowe) zaleca się odczekanie co najmniej 7 dni przed wykonaniem densytometrii, aby kontrast nie wpłynął na wynik pomiaru. 

Densytometria – jak przebiega badanie?

Podczas badania densytometrycznego pacjent leży nieruchomo na plecach na specjalnym stole, a nad nim przesuwa się głowica aparatu DXA. Równocześnie pod stołem znajduje się detektor, który rejestruje ilość promieniowania przechodzącego przez tkanki. 

Badanie trwa zazwyczaj 5-15 minut. Czas trwania zależy od badanego obszaru (np. kręgosłup, biodro, całe ciało) oraz używanego aparatu. Nowoczesne urządzenia DXA umożliwiają bardzo szybkie skanowanie – pomiar gęstości mineralnej kości w obrębie kręgosłupa i/lub biodra trwa zwykle około 1-5 minut, natomiast skan całego ciała może zająć do 5 minut. W starszych typach aparatów lub przy bardziej szczegółowych badaniach (np. projekcja boczna kręgosłupa) czas badania może wydłużyć się do około 10-12 minut. 

Najczęściej oceniane są odcinek lędźwiowy kręgosłupa (L1-L4) oraz bliższy koniec kości udowej (szyjka kości udowej), ponieważ te lokalizacje najlepiej korelują z ryzykiem złamań osteoporotycznych. Densytometrię nadgarstka wykonuje się za pomocą technik takich jak obwodowa DXA (pDXA). Jest ona alternatywą dla standardowej densytometrii centralnej (kręgosłup, biodro) i może być wykonywana w warunkach ambulatoryjnych, także przy użyciu przenośnych urządzeń, lub w sytuacji, gdy pomiar w typowych lokalizacjach (kręgosłup, biodro) jest niemożliwy bądź niewiarygodny, np. z powodu deformacji, endoprotez, zmian zwyrodnieniowych czy ograniczonej dostępności sprzętu.

Densytometria – promieniowanie

Badanie densytometryczne jest bezpieczne, gdyż dawka promieniowania jonizującego jest wielokrotnie niższa niż w przypadku standardowych badań radiologicznych, takich jak RTG klatki piersiowej czy tomografia komputerowa.

Densytometria – wynik i jego interpretacja

W diagnostyce osteoporozy wykorzystuje się tzw. T-score. Jest to wskaźnik pokazujący, jak gęstość kości pacjenta wypada w porównaniu ze średnią wartością dla zdrowych młodych dorosłych. Różnica ta jest wyrażona liczbowo, co pozwala zaklasyfikować wynik jako prawidłowy, obniżony lub typowy dla osteoporozy. Interpretacja T-score jest następująca: 

• wartość –1,0 lub wyższa oznacza prawidłową gęstość kości, 
• od –1,0 do –2,4 wskazuje na osteopenię (zmniejszoną gęstość kości), 
• –2,5 lub niższa sugeruje osteoporozę.

Densytometria nie wykrywa raka kości. W wyjątkowych przypadkach zmiany nowotworowe mogą być widoczne jako lokalne defekty lub nieprawidłowości w obrazie densytometrycznym, jednak nie jest to metoda zalecana ani wystarczająca do rozpoznania raka kości.

Zapobieganie osteoporozie

Profilaktyka osteoporozy obejmuje działania mające na celu zmniejszenie ryzyka utraty masy kostnej i złamań osteoporotycznych. Kluczowe elementy programu to:

• regularna aktywność fizyczna (marsz, trening siłowy i wytrzymałościowy), 
• unikanie czynników ryzyka (palenia tytoniu, nadmiernego spożycia alkoholu, niskiej masy ciała oraz siedzącego trybu życia), 
• odpowiednia podaż wapnia i witaminy D w diecie, 
• profilaktyka upadków (ćwiczenia poprawiające równowagę i siłę mięśniową, modyfikacja otoczenia w celu zmniejszenia ryzyka upadków), 
• ocena ryzyka,
• wczesna diagnostyka. 

Piśmiennictwo:

1. Aparisi Gómez MP, Wáng YXJ, Yu JS i wsp. Dual-Energy X-Ray Absorptiometry for Osteoporosis Screening: AJR Expert Panel Narrative Review. AJR Am J Roentgenol 2025; Dec 3: 1-10. 
2. Chun KJ. Bone densitometry. Semin Nucl Med 2011; 41(3): 220-228. 
3. Mazess RB, Hanson JA, Payne R i wsp. Axial and total-body bone densitometry using a narrow-angle fan-beam. Osteoporos Int 2000; 11(2): 158-166. 
4. Morin SN, Leslie WD, Schousboe JT. Osteoporosis: A Review. JAMA 2025; 334(10): 894-907.
5. US Preventive Services Task Force; Nicholson WK, Silverstein M, Wong JB i wsp. Screening for Osteoporosis to Prevent Fractures: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA 2025; 333(6): 498-508. 
6. Yang J, Zeng Y, Yu W. Criteria for osteoporosis diagnosis: a systematic review and meta-analysis of osteoporosis diagnostic studies with DXA and QCT. EClinicalMedicine 2025; 83: 103244.