Lipaza – wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Lipaza – charakterystyka

Lipaza to enzym, który rozkłada tłuszcze (triacyloglicerole) na glicerol i kwasy tłuszczowe. Człowiek produkuje kilka rodzajów lipaz, które odpowiadają za rozkład tłuszczów w różnych częściach przewodu pokarmowego i w organizmie. 

• Już w jamie ustnej działanie rozpoczyna lipaza językowa, produkowana przez gruczoły językowe. Jest szczególnie ważna u niemowląt, ponieważ ułatwia trawienie tłuszczu zawartego w mleku. 
• W żołądku obecna jest lipaza żołądkowa, która działa w kwaśnym środowisku i również uczestniczy w trawieniu tłuszczów, głównie u dzieci.
• Lipaza trzustkowa jest wytwarzana przez trzustkę i wydzielana do dwunastnicy. To główny enzym trawiący tłuszcze w jelicie cienkim – rozkłada triacyloglicerole na glicerol i kwasy tłuszczowe.
• Poza przewodem pokarmowym funkcjonuje także hormonozależna lipaza, znajdująca się w tkance tłuszczowej i wątrobie. Odpowiada ona za rozkład zgromadzonych zapasów tłuszczu na kwasy tłuszczowe i glicerol, które następnie mogą być wykorzystane przez organizm jako źródło energii.

Trzustka i jej rola w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

Trzustka to ważny narząd zarówno układu pokarmowego, jak i układu hormonalnego człowieka. Znajduje się za żołądkiem i pełni dwie główne funkcje – wytwarza enzymy trawienne, które trafiają do światła przewodu pokarmowego w soku trzustkowym, oraz za pośrednictwem hormonów (insuliny i glukagonu) reguluje poziom cukrów we krwi. 

Enzymy wytwarzane przez trzustkę to: 

• amylaza – rozkłada węglowodany,
• lipaza – rozkłada tłuszcze,
• proteazy – rozkładają białka.

Trzustka jest zatem ważna zarówno dla prawidłowego trawienia, jak i dla utrzymania równowagi metabolicznej organizmu. 

Rola lipazy w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

Lipaza trzustkowa, wydzielana do dwunastnicy w formie nieaktywnej, działa najintensywniej w środowisku zasadowym. Jej efektywność zwiększają sole żółciowe, które emulgują tłuszcze, ułatwiając ich rozkład. Dzięki temu produkty trawienia tłuszczów mogą zostać wchłonięte przez komórki jelita cienkiego i wykorzystane przez organizm jako źródło energii.

Lipaza trzustkowa to jeden z najważniejszych enzymów trzustkowych – jej niedobór prowadzi do zaburzeń wchłaniania tłuszczów oraz występowania biegunek tłuszczowych.

Kiedy należy wykonać badanie lipazy?

Oznaczania lipazy nie zaleca się u osób bez żadnych objawów, ponieważ nie ustalono zakresów wartości referencyjnych (norm) dla pacjentów bez dolegliwości. Stwierdzenie podwyższonego poziomu lipazy u osób bez objawów nie ma znaczenia – może towarzyszyć różnym stanom fizjologicznym i nie być związane z żadną chorobą. Przykładowo w przebiegu zespołu Gulla (łagodnego stanu, w którym we krwi występuje podwyższony poziom enzymów produkowanych przez trzustkę) może dochodzić do stałego lub okresowego wzrostu poziomu enzymów trzustkowych takich jak amylaza i lipaza.

Badanie aktywności lipazy ma duże znaczenie diagnostyczne w przypadku podejrzenia chorób trzustki. Dla przykładu: w ostrym zapaleniu trzustki wzrost poziomu lipazy ponad trzykrotnie powyżej górnej granicy normy, w połączeniu z ostrymi objawami bólowymi brzucha lub charakterystycznymi wynikami badań obrazowych, pozwala na rozpoznanie tej choroby. Objawami mogącymi sugerować ostre zapalenie trzustki są: 

• silny ból w górnej części brzucha, 
• nudności, 
• wymioty, 
• gorączka,
• utrata apetytu.

Oznaczenie poziomu lipazy może być też pomocne w diagnozowaniu i monitorowaniu chorób dróg żółciowych, kamicy żółciowej oraz uszkodzenia trzustki spowodowanego alkoholem lub niektórymi lekami.

Podwyższony poziom lipazy

Podwyższony poziom lipazy we krwi najczęściej świadczy o ostrym zapaleniu trzustki. W tej chorobie dochodzi do uszkodzenia komórek trzustki i uwolnienia enzymu do krwiobiegu – jest to stan niebezpieczny dla organizmu. Wzrost poziomu lipazy może również występować w przewlekłym zapaleniu trzustki, kamicy żółciowej, chorobach wątroby, a także w wyniku nadużywania alkoholu. Czasami podwyższone wartości obserwuje się przy niewydolności nerek, gdy organizm nie jest w stanie skutecznie usuwać enzymu z krwi.

Przy podejrzeniu chorób trzustki, wątroby lub tych związanych z drogami żółciowymi warto wprowadzić tzw. dietę wątrobowo-trzustkową, która obejmuje produkty niskotłuszczowe (drób, chude ryby, warzywa, owoce, chude produkty mleczne i zbożowe), a wyklucza potrawy smażone, tłuste mięsa, wędliny, tłuste ryby. Należy odstawić alkohol i pod okiem lekarza przeanalizować listę stosowanych leków pod kątem ich wpływu na pracę wątroby i trzustki. 

Zmniejszony poziom lipazy

Obniżony poziom lipazy we krwi może świadczyć o uszkodzeniu lub niewydolności trzustki – stanu, w którym komórki gruczołowe trzustki nie są w stanie wytwarzać wystarczającej ilości enzymu.

Niskie wartości obserwuje się często w przebiegu przewlekłego zapalenia trzustki, mukowiscydozy czy nowotworów trzustki. Niedobór lipazy prowadzi do zaburzeń trawienia tłuszczów, co objawia się tłuszczowymi biegunkami, utratą masy ciała oraz niedoborem witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K).

Zmniejszony poziom lipazy wymaga dalszych badań w celu ustalenia przyczyny i wdrożenia odpowiedniego leczenia wspomagającego funkcjonowanie trzustki.

Jak przygotować się do badania lipazy?

Do badania poziomu lipazy nie jest wymagane specjalne przygotowanie, jednak zaleca się pozostanie na czczo przez co najmniej 8 godzin przed pobraniem krwi. W tym czasie należy unikać jedzenia, picia napojów innych niż woda oraz palenia papierosów.

Dzień przed badaniem warto unikać tłustych potraw i alkoholu, które mogą wpływać na wynik.

Pacjent powinien poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, ponieważ niektóre z nich (np. leki moczopędne, przeciwbólowe czy doustne środki antykoncepcyjne) mogą wpływać na poziom lipazy we krwi.

Jakie są normy lipazy?

Prawidłowy poziom lipazy we krwi zależy od laboratorium i zastosowanej metody oznaczania, ale zazwyczaj wynosi od 10 do 140 jednostek na litr (U/l). U dzieci wartości referencyjne mogą się nieco różnić. Niewielkie odchylenia są dopuszczalne, dlatego wynik zawsze należy interpretować w odniesieniu do zakresu podanego na wydruku z laboratorium oraz objawów pacjenta.

Kto może skierować na bezpłatne badanie poziomu lipazy?

W przypadku stwierdzenia wskazań do wykonania badania w ramach NFZ skierowanie mogą wystawić lekarz rodzinny, gastroenterolog lub inny specjalista. 

Badanie można również wykonać odpłatnie, bez skierowania, w większości laboratoriów diagnostycznych. Wówczas koszt badania ponosi pacjent.

Piśmiennictwo:

1. Dąbrowski A. Znaczenie diagnostyczne oznaczeń aktywności amylazy i lipazy w surowicy. Med Prakt 2025; 4: 107-110.
2. Traczyk WZ. Fizjologia człowieka w zarysie. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.