Wszystko, co warto wiedzieć o USG - rodzaje, wskazania, przygotowanie, przebieg badania

USG piersi

Badanie ultrasonograficzne piersi to nieinwazyjne i bezpieczne badanie obrazowe, które pozwala ocenić strukturę tkanek piersi oraz wykryć ewentualne zmiany chorobowe na wczesnym etapie. Wykorzystywane jest jako:

• podstawowe badanie u młodych kobiet, u których piersi mają dużą gęstość, co utrudnia ocenę w badaniu mammograficznym;
• badanie uzupełniające mammografię, które umożliwia dokładniejsze rozróżnienie zmian torbielowatych od litych oraz precyzyjniejszą ocenę ich wielkości i granic;
• badanie obrazowe wspomagające wykonanie biopsji, pomagające precyzyjnie zlokalizować guz;
• metoda oceny pachowych węzłów chłonnych. W razie podejrzenia ich zajęcia przez nowotwór, decydujące znaczenie ma jednak wynik biopsji.

USG piersi - kto powinien je wykonać?

Jeśli ukończyłaś 20 lat, zgłaszaj się na USG piersi co 2 lata. Po 30. roku życia badanie warto wykonywać raz w roku. Kobiety z mutacjami genetycznymi, obciążone rodzinnie rakiem piersi lub mające w wywiadzie wcześniejsze zmiany nowotworowe powinny kontrolować piersi co 6 miesięcy.

Co warto wiedzieć przed badaniem?

Ultrasonografia piersi nie wymaga specjalnych przygotowań. Zaleca się wykonać ją między 4. a 14. m cyklu, czyli po zakończeniu miesiączki, jednak nie jest to warunek konieczny.

Należy zabrać ze sobą wyniki poprzednich badań USG oraz mammografii. USG piersi jest szczególnie zalecane młodym kobietom, u których piersi zbudowane są głównie z tkanki gruczołowej. Po 40. roku życia zachodzi naturalna „przebudowa” piersi – tkanka gruczołowa zanika, a dominującą staje się tkanka tłuszczowa. Wówczas podstawowym badaniem diagnostycznym jest mammografia.

Mammografia

Jest to proste, nieinwazyjne i skuteczne badanie służące wykrywaniu raka piersi. Polega na wykonaniu zdjęć rentgenowskich piersi, które pozwalają uwidocznić nawet bardzo drobne zmiany w strukturze, takie jak guzki czy mikrozwapnienia. W przypadku wykrycia podejrzanych zmian mammografię zwykle uzupełnia się badaniem USG piersi oraz oceną pachowych węzłów chłonnych, co zwiększa dokładność diagnostyczną.

Kiedy wykonywać badanie?

Mammografię powinnaś powtarzać co dwa lata. Mogą z niej skorzystać kobiety w wieku 45-74 lat. Skierowanie na badanie nie jest wymagane. 

Program profilaktyczny (screening mammograficzny) dedykowany jest kobietom „bezobjawowym’’, czyli nieposiadającym niepokojących zmian w piersiach. W przypadku stwierdzania nieprawidłowości w gruczole piersiowym należy w pierwszej kolejności udać się do lekarza specjalisty, np. lekarza rodzinnego. Mammografia pozwala na wykrycie nawet bardzo małych zmian, o wielkości 0,3-0,5 cm. Często są one niewyczuwalne podczas samobadania piersi, dlatego regularne wykonywanie mammografii zwiększa szansę na wczesne wykrycie nowotworu i skuteczne leczenie.

Mammografia trwa zaledwie kilka minut. Chwilowy ucisk piersi może powodować dyskomfort, ale nie jest on długotrwały ani intensywny. Wiele kobiet nie odczuwa żadnego bólu. Aby zwiększyć komfort badania, zaleca się wykonywanie mammografii w pierwszej połowie cyklu miesiączkowego, kiedy piersi są mniej wrażliwe.

Objawy alarmowe

Zgłoś się natychmiast do lekarza, jeśli zauważysz:

• guz zlokalizowany w piersi lub pod pachą,
• wyciek z brodawki,
• asymetrię sutków,
• wciągnięcie brodawki,
• owrzodzenie brodawki lub skóry piersi,
• ból bez uchwytnej przyczyny,
• pieczenie lub świąd brodawki.

Raz na miesiąc powinnaś wykonać samobadanie piersi. Warto pamiętać, że choć rak piersi najczęściej dotyczy kobiet, może także rozwinąć się u mężczyzn. 

USG jąder

Już od 15. roku życia chłopiec powinien rozpocząć regularne samobadanie jąder,  najlepiej podczas kąpieli lub pod prysznicem. Zaleca się wykonywanie badania raz w miesiącu. Najważniejsza jest systematyczność – tylko wtedy można zauważyć nawet najdrobniejsze zmiany.

Do najczęstszych zmian, które mężczyzna może zaobserwować podczas samobadania, należą:

• twardy, dobrze wyczuwalny, ale niebolesny guz,
• zaczerwienienie skóry,
• obrzęk, gromadzenie się płynu w mosznie, które daje uczucie rozpierania i dodatkowego obciążenia jądra.

Do innych objawów należą:

• powiększone węzły chłonne zaotrzewnowe,
• bóle pleców i brzucha,
• ogólne osłabienie,
• nagły, nieuzasadniony spadek masy ciała.

Lekarzem, do którego należy się zgłosić w przypadku wyczucia guzka w jądrze, jest urolog. Aby umówić się na wizytę, potrzebne jest skierowanie. Jeśli podejrzewasz nowotwór jądra, masz prawo domagać się pilnej konsultacji i szybkiego objęcia specjalistyczną opieką.

Na czym polega USG jąder?

Jest to bezpieczne, bezbolesne i szybkie badanie, które pozwala ocenić struktury worka mosznowego, czyli jądra, najądrza oraz elementy powrózka nasiennego. Dodatkowo, dzięki zastosowaniu kolorowego Dopplera, możliwe jest zobrazowanie naczyń tętniczych i żylnych zaopatrujących jądra w krew. USG jąder jest zazwyczaj pierwszym badaniem obrazowym wykonywanym w przypadku podejrzenia jakichkolwiek nieprawidłowości w obrębie worka mosznowego.

Jak przygotować się do badania?

USG jąder to badanie, które nie wymaga jakiegokolwiek przygotowania i można je wykonać w każdych warunkach. Warto jednak pamiętać o poniższych kwestiach:

• przed zgłoszeniem się na badanie należy się wykąpać lub wziąć prysznic,
• nie ma konieczności opróżniania pęcherza przed badaniem ani przyjmowania zwiększonej ilości płynów,
• aktywność seksualna lub jej brak nie wpływają na wynik badania,
• nie ma konieczności golenia owłosienia łonowego.

Warto wiedzieć

Obecnie USG jąder nie jest zalecane jako badanie przesiewowe, czyli służące do wykrywania wczesnych postaci nowotworu złośliwego u osób bezobjawowych. W związku z tym nie ma jednoznacznych zaleceń dotyczących wieku, w którym powinno się wykonywać to badanie u osób bez dolegliwości, ani co do jego częstotliwości.

USG gruczołu krokowego

Badanie może być wykonane przez powłoki brzuszne lub przez odbyt ( TRUS). Umożliwia ocenę pęcherza moczowego oraz ogólnego stanu prostaty. Obejmuje ono także ocenę zalegania moczu w pęcherzu po mikcji. W trakcie badania lekarz analizuje strukturę gruczołu krokowego oraz oblicza jego objętość. Uzyskane pomiary są istotnym kryterium przy podejmowaniu decyzji terapeutycznych.

Kiedy należy wykonać badanie?

USG gruczołu krokowego najczęściej wykonuje się u pacjentów zgłaszających dolegliwości mogące świadczyć o przeroście prostaty lub przy podejrzeniu zmian nowotworowych. Badanie to pełni również ważną rolę w profilaktyce. Mężczyznom po 50. roku życia zaleca się wykonywanie badań profilaktycznych gruczołu krokowego, w tym USG, przynajmniej raz w roku. Natomiast u mężczyzn w wieku 20-49 lat badanie powinno być przeprowadzane nie rzadziej niż raz na dwa lata.

Wskazania do wykonania badania gruczołu krokowego obejmują:  

• bóle podbrzusza niewiadomego pochodzenia,
• problemy z oddawaniem moczu (słaby lub przerywany strumień moczu, uczucie niecałkowitego opróżnienia pęcherza, zwiększona potrzeba oddawania moczu, szczególnie w nocy),
• uczucie nacisku na pęcherz moczowy,
• choroby zapalne gruczołu krokowego,
• łagodny rozrost gruczołu krokowego,
• nieprawidłowe stężenie PSA,
• występowanie raka gruczołu krokowego w rodzinie,
• nieprawidłowości w badaniu per rectum,
• kontrolę leczenia łagodnego przerostu gruczołu krokowego.

Jak przygotować się do badania?

Na 1-2 godz. przed badaniem należy wypić 1-1,5 litra wody niegazowanej i nie oddawać moczu. Pierwszy etap przeprowadzany jest przy pełnym pęcherzu. Następnie, w trakcie konsultacji pacjent udaje się do łazienki, żeby oddać mocz. Kolejny etap badania ma na celu ocenę zalegania moczu w pęcherzu.

Warto wiedzieć

Ultrasonografia jest podstawową metodą obrazową wykorzystywaną w ocenie gruczołu krokowego, jednak jej możliwości diagnostyczne są ograniczone. W sytuacji podejrzenia zmian patologicznych na podstawie USG lub utrzymujących się objawów klinicznych konieczne jest wdrożenie dodatkowych badań diagnostycznych w celu dokładnej charakterystyki zmian oraz wykluczenia lub potwierdzenia procesu nowotworowego. Do standardowych procedur diagnostycznych zalicza się biopsję gruczołu krokowego oraz pomiar stężenia PSA w surowicy.

USG tarczycy (gruczołu tarczowego)

Ultrasonografia jest podstawową metodą obrazową stosowaną w diagnostyce gruczołu tarczowego. Jest bezpieczna, bezbolesna, szybka w wykonaniu i szeroko dostępna. Nie wymaga specjalnego przygotowania pacjenta. Precyzyjna ocena struktury i patologii tego narządu pomaga w ustaleniu prawidłowego rozpoznania klinicznego.

Wskazania do badania

USG należy wykonać w przypadku:

• obecności guzków w badaniu palpacyjnym,
• stwierdzenia zmian w tarczycy w innych badaniach obrazowych,
• chorób tarczycy w rodzinie.

Stosowane jest również w:

• kontroli zdiagnozowanych już schorzeń tarczycy,
• monitorowaniu stanu klinicznego po operacjach tarczycy z powodu raka.

Warto jednak wykonywać USG tarczycy profilaktycznie co 3 lata.

Dlaczego warto wykonać badanie?

USG tarczycy pozwala na wykrycie nieprawidłowości w obrębie gruczołu tarczowego. W trakcie badania lekarz ocenia m.in. budowę i kształt tarczycy, jej wielkość, położenie oraz strukturę miąższu. W przypadku obecności zmian ogniskowych możliwa jest ocena ich cech ultrasonograficznych, takich jak: obecność mikrozwapnień, regularność lub nieregularność obrysów, echogeniczność czy unaczynienie. Jeśli istnieje podejrzenie charakteru nowotworowego zmiany, specjalista może zlecić wykonanie biopsji.

USG tarczycy, w połączeniu z oceną stężenia hormonów tarczycowych, stanowi podstawę diagnostyki wielu chorób tarczycy, takich jak: 

• wole guzkowe tarczycy,
• stany zapalne tarczycy, w tym autoimmunologiczne zapalenie typu Hashimoto,
• niedoczynność lub nadczynność tarczycy,
• choroba Gravesa-Basedowa,
• zmiany nowotworowe.

Badanie jest całkowicie bezpieczne i może być wykonywane wielokrotnie, również u kobiet w ciąży.

Jak przygotować się do badania?

USG tarczycy nie wymaga specjalnego przygotowania. Nie trzeba być na czczo.

Aby ułatwić przebieg badania:

• załóż wygodną bluzkę z łatwym dostępem do szyi,
• zrezygnuj z biżuterii i ozdób zasłaniających okolice szyi,
• zabierz ze sobą wcześniejsze wyniki badań obrazowych i laboratoryjnych,
• poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych na stałe lekach.

Kiedy podejrzewać chorobę tarczycy?

Objawy chorób tarczycy są często niespecyficzne i mogą być mylone z innymi schorzeniami lub przypisywane zmęczeniu, stresowi czy ogólnemu złemu samopoczuciu. To sprawia, że postawienie diagnozy często jest opóźnione. Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli zauważysz u siebie objawy takie jak:

• zmęczenie,
• osłabienie,
• wahania wagi,
• rozdrażnienie,
• pogorszenie koncentracji,
• zmniejszona tolerancja wysokiej lub niskiej temperatury,
• problemy ze skórą, włosami i paznokciami,
• osłabienie siły i kondycji,
• apatia,
• asymetria lub powiększenie obwodu szyi.

USG jamy brzusznej

Jest to bezpieczne, nieinwazyjne i bezbolesne badanie obrazowe, które umożliwia ocenę narządów wewnętrznych. Podczas badania lekarz analizuje, czy narządy mają prawidłową wielkość, kształt, budowę i strukturę. Może również wykryć ewentualne zmiany patologiczne, takie jak torbiele, guzy czy złogi. Sprawdzane jest także położenie narządów względem innych struktur anatomicznych oraz ich unaczynienie.

Jak przygotować się do badania?

• Na kilka godzin przed badaniem należy unikać spożywania pokarmów wzdymających, takich jak rośliny strączkowe, kapusta czy napoje gazowane.
• Najlepiej pić wodę niegazowaną i zgłosić się na badanie z wypełnionym pęcherzem.
• W niektórych przypadkach lekarz może zalecić pozostanie na czczo lub zażycie leków zmniejszających ilość gazów w jelitach. 
• Należy zabrać ze sobą wyniki wcześniejszych badań USG jamy brzusznej, aby lekarz mógł je porównać.

Wskazania do badania

USG jamy brzusznej to badanie diagnostyczne wykonywane w przypadku występowania: 

• bólów brzucha (ostrych lub przewlekłych),
• uczucia pełności lub wzdęcia,
• nudności lub wymiotów o niejasnej przyczynie,
• krwawień  z przewodu pokarmowego,
• zmian w rytmie wypróżnień,
• powiększenia obwodu brzucha,
• utraty masy ciała bez wyraźnej przyczyny,
• krwiomoczu lub innych nieprawidłowości w badaniu moczu.

USG tętnic szyjnych (badanie Dopplera)

Jest to nieinwazyjna metoda diagnostyczna wykorzystywana w ocenie chorób układu sercowo-naczyniowego. Badanie umożliwia analizę przepływu krwi w tętnicach i żyłach oraz pozwala wykryć zwężenia naczyń, najczęściej spowodowane obecnością blaszek miażdżycowych. 

Szczególnie zaleca się je osobom z podejrzeniem zmian miażdżycowych oraz pacjentom z podwyższonym ryzykiem udaru niedokrwiennego. 

Wskazania do wykonania badania

Lekarz może zlecić to badanie w przypadku podejrzenia zaburzeń krążenia lub chorób układu naczyniowego. Do najczęstszych wskazań do wykonania badania Dopplera należą:

• przebyty udar mózgu lub przemijający atak niedokrwienny,
• nawracające zawroty głowy,
• omdlenia niewyjaśnionego pochodzenia,
• objawy neurologiczne sugerujące niedokrwienie ośrodkowego układu nerwowego,
• miażdżyca,
• patologiczny szmer nad tętnicami szyjnymi,
• zawroty głowy,
• stan po urazie szyi,
• diagnostyka po zabiegu usunięcia blaszek miażdżycowych i po zabiegu założeniu stentu do tętnicy.

Jak przygotować się do badania?

USG tętnic szyjnych nie wymaga żadnego przygotowania ze strony pacjenta. Można je wykonywać już w czasie pierwszej wizyty w gabinecie specjalisty. Jeśli posiadasz wyniki wcześniejszych badań, należy zabrać je ze sobą. Umożliwi to lekarzowi dokładniejszą ocenę, porównanie zmian w czasie oraz trafniejsze postawienie diagnozy.

Jeśli wynik badania wskazuje na istotne zmiany naczyniowe, w szczególności o charakterze miażdżycowym, lekarz skieruje cię na dalszą diagnostykę oraz leczenie w zakresie chirurgii naczyniowej. Wczesne wykrycie takich zmian zwiększa szansę na skuteczne leczenie i znacząco zmniejsza ryzyko powikłań, takich jak udar mózgu.

Piśmiennictwo:

1. onkologia.pacjent.gov.pl.
2. USG jąder – jak wygląda badanie, przygotowanie do badania i co wykrywa? - Badania i zabiegi - mp.pl.
3. Tyloch JF, Wieczorek AP: The standards of an ultrasound examination of the prostate gland. Part 2. J Ultrason 2017; 17: 43–58.
4. A. Heidenreich M. Bolla, S. Joniau, M.D. Mason, V. Matveev, N. Mottet, H-P. Schmid, T.H. van der Kwast, T. Wiegel, F. Zattoni, Guidelines on Prostate Cancer.
5. Medycyna po Dyplomie - Wskazania do skierowania chorego na USG tarczycy.
6. USG jamy brzusznej: co wykrywa i jak się do niego przygotować? - Badania i zabiegi - mp.pl.
7. Neurologia po Dyplomie - Przydatność badania USG doppler w diagnostyce różnicowej.

Opracowała Olga Tymanowska

Konsultacja merytoryczna lek. Anita Michnowska-Kluś, radiolog