Europejski Tydzień Zdrowia Psychicznego. Jak dbać o zdrowie psychiczne?

Zdrowie psychiczne jako ważny element zdrowia człowieka

Zdrowie psychiczne jest jednym z podstawowych elementów ogólnego dobrostanu człowieka. Nie oznacza jedynie braku choroby, ale także zdolność do radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami, budowania relacji, pracy, nauki i aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym. Współczesny styl życia, szybkie tempo pracy, presja społeczna i niepewność ekonomiczna sprawiają, że wzrasta liczba osób doświadczających trudności emocjonalnych, przewlekłego stresu, zaburzeń lękowych czy depresji. Dlatego coraz większą uwagę poświęca się dziś profilaktyce oraz edukacji w zakresie zdrowia psychicznego.

ZOBACZ WYKŁAD - Okiem psychiatry: depresja "od zaplecza"

Idea Europejskiego Tygodnia Zdrowia Psychicznego

Coraz więcej badań pokazuje, że problemy psychiczne dotyczą znacznej części społeczeństwa. Szacuje się, że nawet co czwarta osoba w ciągu życia doświadcza zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, zaburzenia lękowe czy uzależnienia. Mimo to zdrowie psychiczne przez wiele lat było traktowane w systemach opieki zdrowotnej z mniejszą uwagą niż zdrowie fizyczne. Nadal wiele osób nie szuka pomocy z powodu wstydu, lęku przed oceną lub obawą przed stygmatyzacją.

Europejski Tydzień Zdrowia Psychicznego powstał jako odpowiedź na rosnącą skalę tych problemów. Jego celem jest zwiększanie świadomości społecznej oraz przypominanie, że zdrowie psychiczne jest równie ważne jak zdrowie somatyczne.

Najczęstsze problemy zdrowia psychicznego

Problemy zdrowia psychicznego mogą dotyczyć osób w każdym wieku. Do najczęściej występujących należą depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia snu oraz zaburzenia adaptacyjne związane z trudnymi wydarzeniami życiowymi.

Depresja jest jedną z najpoważniejszych chorób psychicznych. Objawia się obniżonym nastrojem, utratą zainteresowań, przewlekłym zmęczeniem, trudnościami z koncentracją i pogorszeniem codziennego funkcjonowania. Zaburzenia lękowe z kolei mogą przyjmować postać przewlekłego napięcia, napadów paniki, fobii czy lęku uogólnionego.

Współczesna medycyna podkreśla, że choroby zdrowia psychicznego mają złożony charakter. Mogą wynikać zarówno z czynników biologicznych, jak i środowiskowych, takich jak przewlekły stres, trudna sytuacja życiowa, brak wsparcia społecznego czy problemy ekonomiczne.

Reforma psychiatrii i rola Centrów Zdrowia Psychicznego

Przez wiele lat system opieki psychiatrycznej opierał się głównie na leczeniu szpitalnym. Obecnie coraz większy nacisk kładzie się na rozwój psychiatrii środowiskowej, czyli takiej, w której pomocy udziela się blisko miejsca zamieszkania pacjenta.

W Polsce ważnym elementem tej reformy stały się Centra Zdrowia Psychicznego*. Ich zadaniem jest zapewnienie kompleksowego wsparcia osobom przeżywającym kryzys psychiczny – od konsultacji psychiatrycznych i psychologicznych, przez terapię środowiskową, aż po opiekę ambulatoryjną i dzienną. W takich placówkach pacjent może zgłosić się po pomoc bez skierowania, a zespół specjalistów pomaga dobrać odpowiednią formę leczenia i wsparcia.

Model ten ma na celu odejście od izolacji na rzecz leczenia bliżej pacjenta – w jego codziennym środowisku, rodzinie i społeczności lokalnej.

* Dane teleadresowe Centrów Zdrowia Psychicznego można znaleźć na stronie Ministerstwa Zdrowia – w zakładce: „Co robimy” → „Zdrowie i profilaktyka” → „Zdrowie psychiczne i uzależnienia” → „Centra Zdrowia Psychicznego”.

Wyzwania współczesnej psychiatrii

Pomimo wprowadzanych zmian psychiatria nadal boryka się z licznymi problemami. Najważniejsze z nich to niedobór specjalistów, niewystarczające finansowanie systemu oraz rosnąca liczba osób potrzebujących pomocy, zwłaszcza wśród młodzieży i młodych dorosłych.

Współczesne społeczeństwo narażone jest na wiele czynników stresogennych: szybkie tempo życia, presję społeczną, wpływ mediów społecznościowych czy niepewność ekonomiczną. Wszystko to sprawia, że zdrowie psychiczne staje się jednym z najważniejszych wyzwań zdrowia publicznego.

Samobójstwa – jak zapobiegać?

Samobójstwo jest zjawiskiem złożonym i wieloczynnikowym. Najczęściej wiąże się z zaburzeniami zdrowia psychicznego, szczególnie z depresją, zaburzeniami lękowymi, uzależnieniami oraz kryzysami życiowymi. Do czynników ryzyka należą także izolacja społeczna, doświadczenie przemocy, przewlekły stres, choroby somatyczne oraz wcześniejsze próby samobójcze.

Samobójstwa stanowią poważny problem zdrowia publicznego. W Polsce każdego dnia średnio kilkanaście osób odbiera sobie życie. Szczególnie narażeni są mężczyźni – stanowią oni większość zgonów samobójczych, choć próby samobójcze częściej są podejmowane przez kobiety.

Z punktu widzenia profilaktyki najważniejsze jest wczesne rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych. Zalicza się do nich m.in. długotrwałe obniżenie nastroju, poczucie beznadziejności, wycofywanie się z kontaktów społecznych, nagłe zmiany zachowania czy wypowiedzi sugerujące utratę sensu życia. W takich sytuacjach kluczowe są wsparcie otoczenia oraz szybki kontakt z psychologiem, psychiatrą lub innym specjalistą. W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia należy niezwłocznie wezwać pogotowie ratunkowe. 

GDZIE SZUKAĆ POMOCY?

• W sytuacji kryzysowej można zgłosić się do najbliższego Centrum Zdrowia Psychicznego (lista placówek dostępna na stronie Ministerstwa Zdrowia w sekcji: „Zdrowie psychiczne i uzależnienia” → „Centra Zdrowia Psychicznego”).
• Pomoc można uzyskać także w poradniach zdrowia psychicznego działających w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia – nie jest wymagane skierowanie.
• W nagłych sytuacjach wsparcia udzielają telefony zaufania (nr tel. 116 123 lub 800 70 2222).
• W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia należy niezwłocznie skontaktować się z numerem alarmowym 112 lub zgłosić się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy.

Jak dbać o zdrowie psychiczne?

Dbanie o zdrowie psychiczne powinno być stałym elementem codziennego stylu życia. Duże znaczenie ma zachowanie równowagi między pracą, życiem rodzinnym i odpoczynkiem. Przewlekłe przeciążenie, brak regeneracji i chroniczny stres mogą prowadzić do pogorszenia samopoczucia, wypalenia zawodowego oraz depresji.

W profilaktyce zaburzeń psychicznych ważną rolę odgrywa także aktywność fizyczna. Regularny ruch poprawia nastrój, zmniejsza napięcie i wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Korzystny wpływ mają również odpowiednia dieta, właściwa ilość snu oraz troska o relacje społeczne.

Pomocne mogą być też techniki relaksacyjne, ćwiczenia oddechowe czy mindfulness. Wzmacnianiu odporności psychicznej sprzyjają także wsparcie bliskich, rozwijanie zainteresowań oraz umiejętność proszenia o pomoc.

Smutek, zmęczenie czy chwilowy spadek nastroju są naturalną reakcją na trudne sytuacje. Jeśli jednak objawy utrzymują się dłużej i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, warto skorzystać z pomocy specjalisty. Wczesna reakcja zwiększa szansę na poprawę stanu psychicznego i szybszy powrót do równowagi.

Zdrowie psychiczne – wyzwania przyszłości

Eksperci podkreślają, że zdrowie psychiczne będzie w najbliższych latach jednym z najważniejszych obszarów zdrowia publicznego. Dlatego tak istotne jest rozwijanie systemów wsparcia, zwiększanie dostępności specjalistów oraz budowanie społeczeństwa bardziej otwartego na rozmowę o problemach psychicznych.

Zdrowie psychiczne nie powinno być traktowane jako temat tabu, lecz jako integralna część zdrowia człowieka. Troska o psychikę – tak samo jak o ciało – jest podstawą dobrego funkcjonowania, jakości życia i bezpieczeństwa społecznego.

Piśmiennictwo:

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-5-TR). APA Publishing, Washington 2022.
2. Kiejna A, Rymaszewska J, Hadryś T (2012). Epidemiologia zaburzeń psychicznych w Polsce. Psychiatria Polska 2012; 46(2): 277–289.
3. Kupfer DJ, Frank E, Phillips ML. Major depressive disorder: new clinical, neurobiological, and treatment perspectives. Lancet 2012; 379(9820): 1045–1055.
4. Makara-Studzińska M. Zdrowie psychiczne – definicja, zagrożenia, profilaktyka. Psychiatria i Psychologia Kliniczna 2019; 19(1): 68–73.
5. Patel V, Saxena S, Lund C i wsp. The Lancet Commission on global mental health and sustainable development. Lancet 2018; 392(10157): 1553–1598.
6. Prince M, Patel V, Saxena S i wsp. No health without mental health. Lancet 2007; 370(9590): 859–877.
7. Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P. Kaplan and Sadock’s synopsis of psychiatry: behavioral sciences/clinical psychiatry. Wolters Kluwer, Philadelphia 2017.
8. World Health Organization. World mental health report: transforming mental health for all. https://www.who.int/publications/i/item/9789240049338.