Badanie elektrolitów we krwi – sód, potas, wapń, magnez

lek. Mirosław Niedbała
lek. Mirosław Niedbała

specjalista medycyny rodzinnej

Oznaczenie poziomu elektrolitów we krwi, nazywane inaczej jonogramem, jest jednym z najbardziej podstawowych badań laboratoryjnych. Elektrolity, które są związkami chemicznymi występującymi w ludzkim organizmie pod postacią jonów o ładunku dodatnim lub ujemnym, rozpuszczonymi w płynach tkankowych, odpowiadają za utrzymanie homeostazy, czyli wewnętrznej równowagi całego organizmu. Każda zmiana ich stężenia ma więc wpływ na przebieg podstawowych procesów zachodzących w komórkach i płynach ciała [1, 2].


Wyniki jonogramu pozwalają na określenie, czy poziom któregoś z podstawowych elektrolitów nie znajduje się poza zakresem normy i podjęcie odpowiednich działań w celu przywrócenia go do tego poziomu [2].

Na czym polega badanie poziomu elektrolitów we krwi?

Elektrolity, czyli inaczej mówiąc jony rozpuszczone w osoczu, płynie komórkowym i innych płynach ustrojowych, biorą udział w regulowaniu ogromnej liczby procesów metabolicznych zachodzących w organizmie człowieka [1,2]. 

Do ich najważniejszych funkcji fizjologicznych zalicza się m.in.:

  • utrzymanie prawidłowego pH oraz odpowiedniej ilości wody w organizmie (utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej),
  • transport wody, substancji odżywczych i produktów przemiany materii przez błony komórkowe,
  • utrzymanie potencjału błon komórkowych, 
  • utrzymanie prawidłowej objętości komórek,
  • przewodzenie impulsów w obrębie układu nerwowego,
  • regulowanie rytmu serca, 
  • regulowanie skurczu mięśni,
  • uczestniczenie w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia tętniczego krwi,
  • bycie aktywatorem (kofaktorem) licznych reakcji enzymatycznych,
  • regulacja perystaltyki jelit,
  • udział w syntezie białek,
  • udział w wydzielaniu insuliny,
  • regulowanie procesu krzepnięcia krwi,
  • pobudzanie wydzielania hormonów i neurotransmiterów w układzie nerwowym,
  • regulacja procesów przemiany materii,
  • regulacja procesów zapalnych,

Zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej wpływają na stan całego organizmu i mogą mieć bardzo poważne konsekwencje, włącznie z zagrożeniem życia. Przyczyną takich zaburzeń mogą być np. schorzenia nerek, wątroby, układu pokarmowego lub hormonalnego [1,3].

Aby ocenić, czy stężenie któregoś z elektrolitów nie znajduje się poza zakresem prawidłowym, konieczne jest wykonanie tzw. jonogramu krwi. Jonogram jest badaniem, wykonywanym w standardowej próbce krwi pobranej od pacjenta, w której mierzy się poziom elektrolitów takich jak: 

  • sód (Na+), 
  • potas (K+), 
  • chlorki (Cl-), 
  • wapń (Ca2+), 
  • magnez (Mg2+), 
  • żelazo (Fe2+), 
  • fosforany (PO43-)

w celu oceny równowagi wodno-elektrolitowej [1,2].

W jakich sytuacjach należy wykonać jonogram krwi?

Jonogram jest jednym z najbardziej podstawowych i rutynowych badań laboratoryjnych. Wskazaniami do jego wykonania są wszystkie objawy zaburzeń w równowadze wodno-elektrolitowej takie jak:

  • bóle i zawroty głowy,
  • zmęczenie i osłabienie organizmu,
  • zaburzenia równowagi i zachowania (np. nadmierne pobudzenie, niepokój, apatia, splątanie)
  • drgawki,
  • zaburzenia rytmu serca,
  • kłopoty z oddychaniem,
  • nieprawidłowe ciśnienie tętnicze,
  • obrzęki kończyn dolnych,
  • brak apetytu, 
  • nudności lub wymioty,
  • zmniejszenie siły mięśniowej,
  • skurcze mięśni,
  • drętwienie kończyn,
  • zwiększone wydalanie moczu i uczucie pragnienia,
  • zaparcia [1, 2, 3].

O regularnym badaniu poziomu elektrolitów powinny pamiętać kobiety w ciąży oraz osoby obarczone przewlekłymi schorzeniami nerek, wątroby i serca lub nadciśnieniem tętniczym [1, 3].

Jak interpretować wyniki jonogramu krwi? Ile wynosi prawidłowy poziom sodu, potasu, wapnia i magnezu?

Wynik jonogramu przedstawia stężenie poszczególnych elektrolitów w osoczu wraz z ich wartościami prawidłowymi. Dzięki temu możliwe jest sprawdzenie, który z nich znajduje się poza ich zakresem.

Sód

Prawidłowy poziom sodu u osób dorosłych powinien mieścić się w granicach 136-148 mmol/l. Spadek stężenie Naponiżej 110 mmol/l wskazuje na poważne odwodnienie organizmu i jest stanem wymagającym niezwłocznego kontaktu z lekarzem [4].

Obniżony poziom sodu, czyli hiponatremia, może wynikać z:

  • nadmiernej utraty jonów, do której dochodzi podczas:
    • biegunki
    • wymiotów
    • stosowania leków moczopędnych, środków przeczyszczających lub morfiny
  • zatrzymywania wody w organizmie, np. w wyniku: 
    • niewydolności serca
    • marskości wątroby
    • ostrej lub przewlekłej niewydolności nerek

Do pozostałych przyczyn hiponatremii zalicza się: niedrożność jelit, zespół niewłaściwego uwalniania wazopresyny (zespół Schwartza-Barttera, inaczej SIADH), chorobę Addisona i niedoczynność tarczycy [4,5]. 

Do hipernatremii, czyli podwyższenia stężenie sodu we krwi mogą natomiast prowadzić dolegliwości takie jak: 

  • choroba Cushinga, 
  • choroba Conna, 
  • moczówka prosta, 
  • przyjmowanie zbyt małej ilości płynów lub ich nadmierna utrata,
  • nadmierna podaż sodu w diecie, 
  • stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych, środków przeczyszczających lub glikokortykosteroidów [4,5 ].

Potas

Prawidłowy poziom potasu u osób dorosłych wynosi od 3,6 do 5,0 mmol/l. Ze względu na to, że potas reguluje kurczliwość m.in. mięśnia sercowego, każda zmiana jego stężenia powinna być wnikliwie monitorowana [4]. Wzrost stężenia K+ powyżej 7,0 mmol/l jest stanem zagrożenia życia, wymagającym natychmiastowej interwencji lekarskiej [4].

Hipokaliemia, czyli obniżony poziom potasu, może być skutkiem: 

  • niedostatecznej podaży potasu w pożywieniu, 
  • stanów chorobowych takich jak: 
    • hiperaldosteronizm, 
    • zasadowica metaboliczna, 
    • stany zapalne jelit, 
    • zaburzenia żołądkowo-jelitowe, 
    • przewlekłe zapalenie nerek, 
    • nowotwory nerek lub jajników [4, 6].

Wśród przyczyn podwyższonego stężenia potasu, czyli hiperkaliemii, wymienia się natomiast: 

  • odwodnienie, 
  • rozległe oparzenia, 
  • nadmierną podaż potasu w diecie, 
  • hipoaldosteronizm, 
  • ostrą lub przewlekłą niewydolność nerek lub kory nadnerczy (chorobę Addisona),
  •  stosowanie leków przeciwzapalnych (NLPZ), 
  • powikłania cukrzycowe [4, 6].

Wapń

Stężenie wapnia całkowitego u zdrowych dorosłych zawiera się w zakresie 2,25-2,70 mmol/l [4].

Do hipokalcemii, czyli obniżenia poziomu wapnia, może dochodzić w przebiegu chorób takich jak: 

  • niedoczynność przytarczyc
  • niedobór witaminy D, 
  • niedobór magnezu lub nadmiar fosforu, 
  • osteoporoza, 
  • zapalenie trzustki, 
  • choroby nerek, 
  • rozpad mięśni (rabdomioliza), 
  • żółtaczka obturacyjna, 
  • obecność przerzutów raka piersi i raka prostaty,
  • na skutek zażywania niektórych leków [4,7].

Hiperkalcemia, czyli podwyższenie stężenia wapnia we krwi, może wynikać m.in. z: 

  • nadczynności tarczycy lub przytarczyc, 
  • niewydolności nerek
  • gruźlicy, 
  • sarkoidozy
  • chorób nowotworowych i związanych z nimi zespołów paranowotworowych, 
  • chorób związanych z upośledzeniem odporności, 
  • urazów prowadzących do długotrwałego unieruchomienia, 
  • przedawkowania witaminy A lub D, 
  • zażywania leków takich jak estrogeny, sole wapnia i litu, czy teofilina [4, 7].

Magnez

Prawidłowe stężenie magnezu we krwi osób dorosłych nie powinno przekraczać 1,1 mmol/l ani być niższe niż 0,7 mmol/l [4].

Do obniżenia poziomu magnezu (hipomagnezemii) może dochodzić na skutek: 

  • spożywania alkoholu, 
  • stosowania antybiotyków, leków moczopędnych lub antykoncepcyjnych, 
  • nadczynności przytarczyc, 
  • zapalenia trzustki, 
  • chorób nerek i nadnerczy, 
  • upośledzenia wchłaniania magnezu z przewodu pokarmowego (na skutek chorób prowadzących do zaburzeń trawienia i wchłaniania). 

Spadek stężenia magnezu bywa także widoczny u kobiet ciężarnych, osób narażonych na stres i intensywny wysiłek fizyczny oraz pacjentów leczonych za pomocą hemodializy lub osób ciężko poparzonych [4, 8].

Hipermagnezemia, czyli podwyższony poziom magnezu we krwi jest wywoływana poprzez:

  • jego nadmierne wchłanianie w przewodzie pokarmowym (w wyniku stanu zapalnego jelit), 
  • chorobę Addisona, 
  • nadczynność przytarczyc, 
  • niedoczynność tarczycy,
  • cukrzycę,
  • na skutek stosowania niektórych leków [4, 8].

Bez względu na przyczynę, każde z takich odchyleń może mieć poważne konsekwencje dla ludzkiego życia i zdrowia, i powinno być zawsze skonsultowane z lekarzem prowadzącym.

Referencje

  1. Neumeister B. i in., Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2013.
  2. Dembińska-Kieć A. i in., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wrocław 2010.
  3. Tomaszewski J.T., Diagnostyka laboratoryjna dla studentów medycyny, Warszawa 2013.
  4. Kokot F. i in. Badania laboratoryjne - zakres norm i interpretacja. Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 2015.
  5. Ciechanowski K., Hipo- i hipernatremia- przyczyny i zasady terapii, „Forum Nefrologiczne", nr 4 (4) 2011.
  6. Korzeniowska K. i in. Zaburzenia gospodarki potasowej- cz. I, Farmacja współczesna, nr 4, 2011.
  7. Gellert R. i in., Hipo- i hiperkalcemia – patogeneza i problemy terapeutyczne, „Forum Nefrologiczne", nr 4 (4) 2011.
  8. Iskra M. i in., Magnez — rola fizjologiczna, znaczenie kliniczne niedoboru w nadciśnieniu tętniczym i jego powikłaniach oraz możliwości uzupełniania w organizmie człowieka, „Nadciśnienie tętnicze” nr 6 (17) 2013.