Markery nowotworowe w diagnostyce i leczeniu onkologicznym

Czym są markery nowotworowe?

Markery nowotworowe to substancje obecne w organizmie, które mogą pojawiać się lub wzrastać w większym stężeniu w przebiegu choroby nowotworowej. Najczęściej są to białka, enzymy, hormony lub antygeny (czyli tzw. znaczniki) produkowane przez komórki nowotworowe. Do markerów nowotworowych zalicza się też zmiany genetyczne, czyli mutacje w genach, które mogą prowadzić do niekontrolowanego namnażania się komórek i rozwoju nowotworu. W niektórych przypadkach markery powstają także jako reakcja układu odpornościowego na obecność guza.

Warto wiedzieć, że część markerów występuje w organizmie również fizjologicznie – w bardzo niskich ilościach lub tylko w określonych okresach życia, np. w czasie rozwoju płodowego. Ich podwyższone stężenie może jednak wskazywać na nieprawidłowości wymagające dalszej diagnostyki. 

Istnieje wiele sposobów klasyfikacji markerów nowotworowych. Jednym z najprostszych jest podział ze względu na miejsce ich występowania:

• markery tkankowe – występują w tkankach, np. w obrębie guza, węzłów chłonnych czy szpiku kostnego, i ocenia się je zwykle na podstawie badań obrazowych, biopsji lub po chirurgicznym usunięciu fragmentu tkanki;
• markery biochemiczne – obecne w płynach ustrojowych, takich jak krew, mocz czy inne wydzieliny organizmu; ich oznaczenie jest nieinwazyjne, ponieważ wymaga jedynie pobrania próbki płynu;
• markery genetyczne (molekularne) – obejmują zmiany w materiale genetycznym komórek, np. mutacje w onkogenach lub genach odpowiedzialnych za kontrolę podziałów komórkowych.

Markery nowotworowe można podzielić także ze względu na ich zastosowanie kliniczne, czyli: do oceny ryzyka zachorowania, wspomagania diagnostyki, określania rokowania i przewidywania odpowiedzi na leczenie, a także monitorowania skuteczności terapii i wykrywania nawrotu choroby. 

Na czym polega badanie na obecność markerów nowotworowych?

Badanie na obecność markerów nowotworowych polega na wykryciu w płynach ustrojowych lub tkankach substancji biologicznej bądź mutacji genetycznej wskazującej na obecność komórek nowotworowych.

W większości przypadków analizę markerów nowotworowych przeprowadza się z surowicy krwi lub z moczu. Oznacza to, że badanie jest nieinwazyjne i wykonuje się je poprzez pobranie próbki krwi (głównie z żyły łokciowej) lub dostarczenie pojemnika z moczem do placówki medycznej.

Istnieją również inwazyjne metody, takie jak badanie markerów nowotworowych w pobranej tkance zmienionej nowotworowo. 

Rodzaje markerów nowotworowych

W diagnostyce onkologicznej wykorzystuje się wiele różnych markerów. Do najczęściej oznaczanych należą:

• PSA (swoisty antygen sterczowy) – glikoproteina wytwarzana przez komórki gruczołu krokowego. Jej stężenie rośnie wraz z zaawansowaniem raka prostaty. Badanie PSA wykonuje się w ramach badań przesiewowych (zwłaszcza u mężczyzn z grup ryzyka), a także przy kwalifikacji do chirurgicznego usunięcia prostaty (prostatektomii) oraz w monitorowaniu efektów zabiegu. 
• CEA (antygen karcynoembrionalny) – białko błon komórkowych, wytwarzane przez płodowe komórki przewodu pokarmowego i trzustki. U osób dorosłych jego stężenie jest zazwyczaj bardzo niskie; zwiększone stężenie CEA we krwi osób dorosłych najczęściej wiąże się z obecnością niektórych nowotworów. To marker wielu nowotworów, przede wszystkim raka jelita grubego, ale także trzustki, wątroby, płuca, jak również chorób nienowotworowych, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, marskość wątroby. Podwyższone stężenie CEA w różnych schorzeniach zmniejsza jego użyteczność jako uniwersalnego wskaźnika, ale pozostaje on ważnym narzędziem w monitorowaniu raka jelita grubego. 
• AFP (alfa-fetoproteina) – białko wytwarzane w życiu płodowym w wątrobie, przewodzie pokarmowym i pęcherzyku żółciowym. Podwyższone wartości AFP mogą występować w przebiegu nowotworów złośliwych wątroby oraz w przypadku marskości i przewlekłych chorób zapalnych tego narządu. Oznaczenie poziomu AFP stosuje się w badaniach przesiewowych u osób z podwyższonym ryzykiem zachorowania na raka wątroby oraz w diagnostyce nowotworów zarodkowych jądra i jajników.
• CA 125 (ang. cancer antigen 125) – stężenie tego markera oznaczane jest przede wszystkim w diagnostyce raka jajnika. U ok. 80% kobiet chorujących na ten nowotwór obserwuje się podwyższone stężenie CA 125. U zdrowych kobiet poziom CA 125 może ulegać zmianom w zależności od fazy cyklu hormonalnego, a po menopauzie zazwyczaj spada. Oznaczenie CA 125 jest też pomocne w monitorowaniu przebiegu choroby i ocenie skuteczności leczenia. 
• CA 19-9 (ang. cancer antigen 19-9) – marker powiązany z chorobami nowotworowymi przewodu pokarmowego, zwłaszcza trzustki, pęcherzyka żółciowego oraz jelita grubego. U 70–100% chorych na raka trzustki obserwuje się podwyższenie stężenia CA 19-9 w surowicy krwi, a jego poziom koreluje z zaawansowaniem choroby. Zwiększone wartości CA 19-9 mogą występować również w przebiegu chorób zapalnych przewodu pokarmowego, trzustki i wątroby, jednak wzrost ten jest zazwyczaj znacznie mniejszy niż w przypadku nowotworów złośliwych. Oznaczenie CA 19-9 wykorzystuje się zarówno w diagnostyce, jak i w monitorowaniu leczenia chorób nowotworowych trzustki. 
• CA 15-3 (ang. cancer antigen 15-3) – antygen występujący zarówno na prawidłowych, jak i na nowotworowych komórkach gruczołu piersiowego. Nie jest markerem o wysokiej swoistości, co oznacza, że jego podwyższone wartości nie są jednoznaczne z obecnością nowotworu. Zwiększone stężenie CA 15-3 można stwierdzić nie tylko w przypadkach nowotworów złośliwych (szczególnie raka piersi i jajnika), lecz także w ciąży, przy marskości wątroby, a nawet u zdrowych kobiet. 
• Antygen SSC (ang. squamous cell carcinoma antigen) – antygen raka płaskonabłonkowego. Występuje u pacjentek z rakiem szyjki macicy oraz u pacjentów z rakami płaskonabłonkowymi regionu głowy i szyi, a także z płaskonabłonkowym rakiem płuca. Podwyższone stężenia mogą być również obserwowane w chorobach nienowotworowych, m.in. łuszczycy. W raku szyjki macicy stężenie antygenu SSC wzrasta wraz ze stopniem zaawansowania choroby.
• Białko S-100 – białko o nie do końca poznanej funkcji, prawdopodobnie uczestniczące w procesach podziału i różnicowania komórek. Stosowane jako marker nowotworów skóry, w szczególności czerniaka. Stężenie białka S-100 w surowicy koreluje ze stopniem zaawansowania choroby.
• BRCA1 i BRCA2 – geny supresorowe, czyli pełniące funkcję „strażników” materiału genetycznego. Kontrolują wzrost i podziały komórek, uczestniczą w naprawie uszkodzeń DNA oraz w utrzymaniu stabilności genomu. Mutacje w tych genach prowadzą do zaburzenia mechanizmów naprawczych w komórkach, co znacząco zwiększa ryzyko rozwoju chorób nowotworowych, zwłaszcza raka piersi i raka jajnika. Badania mutacji w genach BRCA (badanie genetyczne) wykonuje się u osób z podwyższonym ryzykiem zachorowania (np. w przypadku rodzinnego występowania nowotworów piersi lub jajnika). Wczesne wykrycie mutacji pozwala na wdrożenie odpowiednich działań chroniących przed rozwojem choroby, takich jak regularne kontrole (skrining), profilaktyczna mastektomia, usunięcie jajników; umożliwia również wczesne wykrycie ewentualnego nowotworu i monitorowanie przebiegu choroby.

Przygotowanie do badania markerów nowotworowych

Badanie markerów nowotworowych zazwyczaj wykonuje się z próbki krwi. Zaleca się, aby pacjent przystąpił do pobrania krwi na czczo, po co najmniej ośmiogodzinnej przerwie od spożywania posiłków, jednak nie jest to konieczne. Przed badaniem należy unikać wysiłku fizycznego oraz stosowania używek, nie należy też zgłaszać się na badanie z infekcją. Przed pobraniem krwi należy poinformować personel medyczny o przyjmowanych lekach. W zależności od rodzaju badanego markera mogą pojawić się dodatkowe wytyczne w przygotowaniu do badań, np. powstrzymanie się od współżycia lub długotrwałego przebywania w pozycji siedzącej (marker PSA). 

Kiedy lekarz zleca oznaczenie markerów nowotworowych?

Badania markerów nowotworowych są pomocne dla lekarza oraz pacjenta tylko w określonych sytuacjach klinicznych i zleca się je jedynie wtedy, gdy mogą dostarczyć istotnych informacji o stanie zdrowia. 

Oznaczenia markerów stosuje się w celu:

• rozpoznania choroby nowotworowej, gdy występują objawy, które mogą na nią wskazywać,
• określenia stopnia zaawansowania choroby,
• monitorowania skuteczności leczenia (ocena kierunku i tempa zmian po leczeniu, wykrywanie wznowy),
• profilaktycznych badań u osób z podwyższonym ryzykiem zachorowania,
• dopasowania odpowiedniej, skutecznej i zindywidualizowanej terapii (w przypadku markerów predykcyjnych).

Jak interpretować wyniki badań markerów nowotworowych?

Idealny marker nowotworowy to taki, który jest bardzo czuły, dokładny i wiarygodny. 

• Wysoka czułość oznacza, że marker pojawia się tylko u osób chorych i nawet jego małe ilości mogą wskazywać na obecność, rozwój lub cofanie się nowotworu.
• Jeśli marker jest typowy dla konkretnego narządu, mówimy, że ma wysoką swoistość (czyli „dokładnie wskazuje miejsce”). Niestety do dziś nie wykryto idealnego markera nowotworowego. W związku z tym dodatni wynik markerów nowotworowych może pojawiać się w wielu łagodnych schorzeniach, procesach zapalnych i naprawczych w organizmie, ponadto obecność markera nie jest wykrywana u wszystkich pacjentów z określonym nowotworem złośliwym (negatywny wynik nie świadczy o braku choroby).

Należy pamiętać, że markery nowotworowe powinny być traktowane jako uzupełnienie diagnostyki oraz narzędzie pomocnicze w monitorowaniu chorób. Należy je interpretować w kontekście innych wyników i objawów. Nie mogą stanowić samodzielnego kryterium rozpoznania choroby nowotworowej. 

Oznaczanie poziomu markerów pomaga m.in.:

• monitorować skuteczność leczenia,
• oceniać ryzyko nawrotu choroby,
• wspierać decyzję o doborze odpowiedniej terapii,
• w niektórych przypadkach wcześniej wykryć nieprawidłowości.

Czy badania markerów nowotworowych są refundowane?

Badania poziomu markerów nowotworowych są refundowane, jeżeli zostaną zlecone przez lekarza POZ (badanie markera PSA) lub lekarza specjalistę (np. onkologa, gastrologa, urologa, ginekologa), posiadającego o wiele szersze uprawnienia do kierowania na badania innych markerów nowotworowych. Warto skorzystać również z różnych programów profilaktycznych refundowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia.

Rynek komercyjnych badań przesiewowych w onkologii – co warto wiedzieć

Dynamiczny rozwój biologii molekularnej wiąże się z ciągłym udoskonalaniem metod analitycznych. Jedną z popularnych obecnie technik w diagnostyce onkologicznej jest sekwencjonowanie nowej generacji (ang. next-generation sequencing, NGS). Badanie genetyczne NGS umożliwia poznanie cech nawet całego genomu. Jest stosowane komercyjnie w profilaktyce chorób nowotworowych. 

Na rynku dostępne są też testy genetyczne pomocne w diagnozowaniu np. raka jelita grubego, umożliwiające pobranie materiału do badań w domowym zaciszu oraz przesłanie go do laboratorium. Powyższe badania można wykonać prywatnie w wielu placówkach medycznych.

Komercyjne badania genetyczne, w tym badania oparte na sekwencjonowaniu nowej generacji (NGS), nie są obecnie rekomendowane przez towarzystwa naukowe jako badania przesiewowe w onkologii u zdrowych osób. Decyzja o wykonaniu danego badania genetycznego powinna być podejmowana indywidualnie, po konsultacji z lekarzem i – w uzasadnionych przypadkach – z poradnią genetyczną. Wyniki takich badań wymagają interpretacji w kontekście klinicznym i nie zastępują standardowych programów profilaktyki oraz diagnostyki nowotworów. 

Podsumowanie

Markery nowotworowe są jednym z narzędzi nowoczesnej medycyny pomagających w walce z nowotworami. Nie w każdym przypadku ich podwyższony poziom oznacza raka, dlatego wynik badania zawsze wymaga interpretacji przez lekarza.

Regularna profilaktyka, zdrowy styl życia i konsultacje ze specjalistą to najlepsze sposoby na utrzymanie zdrowia i wczesne wykrycie ewentualnych zmian.

Piśmiennictwo:

1. Badowska-Kozakiewicz AM. Wybrane markery nowotworowe w rutynowej diagnostyce raka endometrium i szyjki macicy. Prz Menopauz 2012; 11(3): 168-173.
2. Duffy MJ. Tumor markers in clinical practice: a review focusing on common solid cancers. Med Princ Pract 2013; 22(1): 4-11. 
3. Guzauskas GF, Garbett S, Zhou Z i wsp. Population genomic screening for three common hereditary conditions: a cost-effectiveness analysis. Ann Intern Med 2023; 176(5): 585-595.
4. Henry NL, Hayes DF. Cancer biomarkers. Mol Oncol 2012; 6(2): 140-146. 
5. Jakie badania może zlecić lekarz POZ. https://pacjent.gov.pl/artykul/jakie-badania-moze-zlecic-lekarz-poz (dostęp: 18.12.2025 r.).
6. Leporowska E, Kaczmarek A, Lamperska K i wsp. Application of biochemical tumor markers in the diagnostics and monitoring of melanoma. Współcz Onkol 2006; 10(6): 303-308.
7. Mlak R, Krawczyk P, Milanowski J. Czynniki biochemiczne i genetyczne w diagnostyce i prognozowaniu przebiegu chorób nowotworowych. Forum Med Rodz 2010; 4(2): 122-135. 
8. Sharma S. Tumor markers in clinical practice: General principles and guidelines. Indian J Med Paediatr Oncol 2009; 30(1): 1-8. 
9. Soborczyk A, Deptała A. Markery nowotworowe w praktyce klinicznej. Chor Serca Naczyń 2007; 4(4): 184-189. 
10. Wielkoszyński TJ. Krążące markery nowotworowe. W: Diagnostyka laboratoryjna dla studentów medycyny: skrypt dla studentów III roku kierunku lekarskiego Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu. Ostrowska Z, Mazur B (red.). Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Katowice 2011: 298-311.