Prolaktyna – wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Czym jest prolaktyna?

Prolaktyna (PRL) jest substancją zaliczaną do hormonów. W organizmie człowieka produkowana jest przez przysadkę mózgową (jej przedni płat), biorącą kluczowy udział w nadzorowaniu pracy gruczołów hormonalnych. Prolaktyna swoją strukturą przypomina hormon wzrostu oraz ludzki laktogen łożyskowy. Produkcja i wydzielanie prolaktyny są regulowane przez podwzgórzowy hormon hamujący zwany dopaminą.

Rola prolaktyny w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

Prolaktyna jest hormonem w głównej mierze odpowiedzialnym za laktację. W ciąży estrogeny pobudzają rozrost komórek przysadki produkujących prolaktynę, co zwiększa jej wydzielanie – największe stężenie odnotowuje się przed porodem. Wysokie stężenia estrogenów w ciąży blokują działanie prolaktyny na gruczoł piersiowy, dlatego laktacja rozpoczyna się dopiero po porodzie, gdy poziom estrogenów gwałtownie spada. Wydzielanie prolaktyny zwiększa się dzięki pobudzeniu receptorów w brodawce sutkowej przez ssącego noworodka, co pobudza wytwarzanie białek mleka. 

W okresie laktacji prolaktyna hamuje wydzielanie hormonów gonadotropowych, prowadząc do zahamowania owulacji i braku miesiączki.

Kiedy wykonać badanie prolaktyny?

Badanie prolaktyny zaleca się wykonać w przypadku stwierdzenia objawów, które mogą sugerować zaburzenia jej wydzielania. Zaliczają się do nich:

• zaburzenia miesiączkowania, w tym brak miesiączki u kobiet wcześniej już miesiączkujących, obfite lub częste krwawienia miesiączkowe, krwawienia niezwiązane z miesiączką;
• zaburzenia płodności (zalecane jest wykonanie oznaczenia zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn);
• zaburzenia libido;
• powiększenie gruczołów piersiowych;
• bolesność gruczołów piersiowych;
• mlekotok lub jakikolwiek wyciek białej treści z brodawek sutkowych;
• trądzik i inne zaburzenia skórne.

Kto powinien regularnie badać poziom prolaktyny?

Regularne badanie prolaktyny powinni wykonywać pacjenci przyjmujący leki mogące wpływać na poziom prolaktyny w organizmie. Do leków tych zaliczają się:

• werapamil (najczęściej stosowany w: zaburzeniach rytmu serca, np. tachyarytmiach nadkomorowych);
• metyldopa (najczęściej stosowana w: nadciśnieniu tętniczym, szczególnie w ciąży);
• estrogeny (najczęściej stosowane w: hormonalnej terapii zastępczej, antykoncepcji hormonalnej, leczeniu hipogonadyzmu u kobiet);
• bromokryptyna (najczęściej stosowana w: chorobie Parkinsona, akromegalii, hiperprolaktynemii);
• metoklopramid (najczęściej stosowany w: nudnościach i wymiotach, refluksie żołądkowo-przełykowym, gastroparezie);
• niektóre leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny oraz trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (najczęściej stosowane w: depresji, zaburzeniach lękowych, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych.

Systematyczne oznaczanie poziomu prolaktyny ma znaczenie również w przypadku chorych ze stwierdzonymi gruczolakami przysadki, które mogą wydzielać prolaktynę. Tacy chorzy powinni być objęci stałą opieką lekarza specjalisty endokrynologii.

Jak stres wpływa na poziom prolaktyny?

Jednym z silniejszych czynników wpływających na poziom prolaktyny jest stres – zarówno ten emocjonalny, o którym myślimy najczęściej, jak i stres biologiczny, na który bywa narażone nasze ciało: choroby, zabiegi operacyjne, ograniczenie ilości snu czy głodzenie. Szeroko pojęte czynniki stresowe wpływają na podwyższenie poziomu prolaktyny.

Jak przygotować się do badania poziomu prolaktyny?

Badanie poziomu prolaktyny powinno zostać wykonane na czczo. Ponieważ na poziom prolaktyny wpływają liczne czynniki, jak stres, infekcje czy procedury chirurgiczne, wiarygodne badanie powinno się wykonać po około tygodniu od zaistnienia takich czynników. Zasadne jest także kilkudniowe powstrzymanie się od stosunków seksualnych przed badaniem.

Badanie poziomu prolaktyny zaleca się przeprowadzać w 1. fazie cyklu, zazwyczaj między 1. a 3. dniem miesiączki, ponieważ jest to okres, w którym poziom hormonu jest najbardziej stabilny. W późniejszej fazie cyklu (faza lutealna) jego poziom naturalnie wzrasta. Nie ma jednak żadnych przeciwwskazań, aby to badanie wykonać w dowolnym dniu cyklu.

Jakie są normy prolaktyny?

Za prawidłowe poziomy prolaktyny uważa się wartości do 20 ng/ml u kobiet i do 15 ng/ml u mężczyzn. U kobiet w ciąży i w okresie laktacji wartości te mogą być jednak znacznie wyższe – są to zmiany fizjologiczne. Najwyższe wartości poziomu prolaktyny obserwuje się u kobiet w III trymestrze ciąży.

Na podwyższenie poziomu prolaktyny wpływają inne niegroźne czynniki, takie jak:

• sen,
• stres,
• ćwiczenia fizyczne,
• stymulacja brodawek sutkowych (np. ucisk, dotyk, tarcie),
• uciskanie klatki piersiowej,
• stosunek seksualny.

O czym świadczy wysoki poziom prolaktyny?

Do patologicznych procesów zwiększających wydzielanie prolaktyny przez przysadkę należą: choroby podwzgórza (m.in. guzy, zapalenie), choroby przysadki (m.in. mikro- i makrogruczolaki, akromegalia, guzy naciekające przysadkę, zespół pustego siodła) oraz inne choroby (m.in.: niedoczynność tarczycy, przewlekła niewydolność nerek czy wątroby, schorzenia okolicy brodawek sutkowych, np. oparzenia czy półpasiec). Zwiększone wydzielanie prolaktyny może być także skutkiem szkodliwego używania niektórych substancji psychoaktywnych (opiaty, amfetamina, kokaina) czy uzależnienia od nich.

Podwyższenie poziomu prolaktyny nazywane jest hiperprolaktynemią. Rozpoznanie hiperprolaktynemii wymaga konsultacji endokrynologicznej.

Niskie wartości prolaktyny (niedobór prolaktyny) mogą wiązać się z chorobami przysadki – jej niedoczynnością, zmianami zapalnymi lub zanikiem.

Kto może skierować na bezpłatne badanie prolaktyny?

Bezpłatne badanie prolaktyny jest możliwe po uzyskaniu skierowania od lekarza specjalisty, innego niż specjalista medycyny rodzinnej. W praktyce badanie prolaktyny najczęściej zlecane jest przez lekarzy specjalistów ginekologii i położnictwa oraz lekarzy specjalistów endokrynologii.

Piśmiennictwo:

1. Karasek M., Pawlikowski M., Lewiński A., Hyperprolactinemia: causes, diagnosis, and treatment, Endokrynologia Polska 2006; 6 (57): 656-662.
2. Kunicki M. Hiperprolaktynemia. https://podyplomie.pl/ginekologia/20669,hiperprolaktynemia, (dostęp: 28.10.2025 r.).
3. Melmed S, Casanueva FF, Hoffman AR, i wspet al. Diagnosis and treatment of hyperprolactinemia: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011; 96(2): 273–27-8.