Leki i zioła mogą zwiększyć wrażliwość na słońce. Czym jest fotouczulenie?

Na wstępie tego artykułu należy wyjaśnić, czym są fotouczulenia. Mianem tym określa się reakcje nadwrażliwości, które są wywołane przez współdziałanie promieniowania UV i takich czynników jak na przykład stosowane leki, kosmetyki, czy zioła o działaniu światłouczulającym. Substancje te mogą być aplikowane zarówno miejscowo jak ogólnoustrojowo, a więc doustnie, domięśniowo, czy dożylnie. 

Należy wiedzieć, że fotouczulenie związane z lekami nie jest zwykłym oparzeniem słonecznym. Zmiany skórne powstają w tym przypadku na skutek reakcji chemicznych, wyzwalanych przez fotouczulacze. W przypadku reakcji fototoksycznej dochodzi do uwalnianie wolnych rodników tlenowych, które prowadzą do uszkodzenia komórek skóry i wywołania stanu zapalnego. 

Czym jest fotouczulenie i kiedy dochodzi do reakcji alergicznej?

Fotouczulenia zaliczane są do tak zwanych fotodermatoz. Jest to duża grupa schorzeń, których istotą jest wywoływanie i/lub nasilenie dolegliwości skórnych przez promieniowanie ultrafioletowe. Fotouczulenia dzieli się na reakcje fototoksyczne i fotoalergiczne. Reakcja fototoksyczna i reakcja fotoalergiczna nie są tożsamymi zjawiskami, o czym więcej można przeczytać w kolejnym akapicie tego artykułu. 

Reakcja fototoksyczna a reakcja fotoalergiczna

Reakcja fototoksyczna to reakcja skóry na substancje fotouczulające (takie jak leki, zioła, czy kosmetyki) wywoływana przez działanie promieniowania ultrafioletowego. W przebiegu fotoalergii dochodzi natomiast do przekształcenia danej substancji w obrębie skóry do fotoalergenu, co prowadzi do stymulacji układu immunologicznego, a tym samym do wystąpienia reakcji alergicznej i pojawienia się zmian skórnych. 

Reakcje fotoalergiczne zachodzą u predysponowanych do tego pacjentów i występują rzadziej niż reakcje fototoksyczne. Aby doszło do reakcji fotoalergicznej konieczny jest wcześniejszy kontakt z danym fotoalergenem. Natomiast reakcje fototoksyczne będzie się obserwować u ogromnej większości pacjentów po zastosowaniu danego leku i ekspozycji na promieniowanie UV.

Warto przeczytać: Reakcje alergiczne - rodzaje, objawy, leczenie.

Fotouczulenie a zwykłe oparzenie słoneczne i inne fotodermatozy

Fotouczulenia należy różnicować z innymi schorzeniami, w których patogenezie istotną rolę odgrywa promieniowanie ultrafioletowe. Należy w tym miejscu wymienić między innymi:

• choroby autoimmunologiczne, zaostrzane przez promieniowanie UV, w tym toczeń rumieniowaty układowy, twardzina ograniczona, czy zapalenie skórno-mięśniowe,
• choroby pęcherzowe, w tym pemfigoid pęcherzowy, 
• klasyczne oparzenie słoneczne, 
• porfiria skórna późna,
• polimorficzne osutki świetlne, 
• pokrzywkę świetlną. 

Laseroterapia a substancje fotouczulające

Stosowanie leków fotouczulających może sprzyjać wystąpieniu działań niepożądanych po wykonaniu laseroterapii. Leki te uwrażliwiają skórę na energię i światło lasera. Po laseroterapii można zaobserwować zarówno reakcje fototoksyczne, jak i fotoalergiczne. Z tego powodu przed zabiegiem należy poinformować lekarza o wszystkich stosowanych lekach, w tym również ziołach i suplementach diety. 

Leki fotouczulające – przeciwbólowe, przeciwzapalne, antybiotyki

Liczne leki stosowane w medycynie wykazują działanie fotouczulające. Zalicza się do nich przede wszystkim:

• leki przeciwbólowe i przeciwzapalne - w tym często stosowane niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ketoprofen, naproksen, czy ibuprofen,
• antybiotyki - takie jak doksycyklina, sulfonamidy, w tym kotrimoksazol, a także chinolony,
• substancje przeciwgrzybicze - itrakonazol, gryzeofulwina, 
• niektóre leki kardiologiczne - w tym amiodaron,
• diuretyki - furosemid, hydrochlorotiazyd,
• leki stosowane w neurologii i psychiatrii - amitryptylina, doksepina, niektóre neuroleptyki,
• retinoidy - w tym izotretynoina i acytretyna,
• leki stosowane w cukrzycy - niektóre pochodne sulfonylomocznika.

Zioła fotouczulające - na co uważać w naparach i suplementach?

Działanie fotouczulające mogą wykazywać nie tylko leki, ale i zioła, w tym napary i suplementy diety. Niektóre z ziół zawierają furanokumaryny i hiperycynę, które zwiększają wrażliwość na promieniowanie UV.  Należy zwrócić uwagę na takie rośliny jak:

• dziurawiec, 
• barszcz zwyczajny i barszcz Sosnowskiego,
• ruta zwyczajna,
• lubczyk ogrodowy,
• seler zwyczajny,
• pasternak zwyczajny,
• figa pospolita.

Reakcje fototoksyczne mogą pojawić się nie tylko po spożyciu doustnym ziół, ale i po kontakcie rośliny ze skórą (uwaga na prace w ogrodzie).

To może Cię zainteresować: Czerwone plamy na skórze.

Witaminy fotouczulające i składniki kosmetyczne mogące uwrażliwiać na słońce

Do niepożądanych reakcji fotouczulających może prowadzić również zastosowanie niektórych witamin i kosmetyków. Warto zwrócić uwagę na takie substancje jak:

• pochodne witaminy A - takie jak retinol i retinoidy, znajdujące się w wielu kosmetykach, ale i lekach (maści, kremy) o działaniu przeciwtrądzikowym i przeciwstarzeniowym,
• substancje złuszczające - szczególnie kwasy, w tym glikolowy, czy salicylowy, 
• kosmetyki zawierające furanokumaryny - te substancje fotouczulające znajdziemy w wielu olejkach eterycznych, 
• nadtlenek benzoilu - substancja stosowana w preparatach zewnętrznych o działaniu przeciwtrądzikowym. 

Fotouczulenie – objawy, które powinny zwrócić uwagę

Objawy fotouczulenia zależą od mechanizmu reakcji i są nieco inne w przypadku reakcji fototoksycznej i fotoalergicznej. 

Przeczytaj także: Brunatne plamy na skórze.

Jak wygląda odczyn fototoksyczny?

Zmiany skórne w reakcjach fototoksycznych przypominają oparzenie słoneczne i pojawiają się stosunkowo szybko po zadziałaniu promieniowania UV (nawet od kilku minut do kilku godzin po ekspozycji). Charakterystyczne jest to, że wykwity chorobowe pojawiają się w tych miejscach, które były eksponowane na promieniowanie. Na skórze pacjentów pojawia się typowo rumień, pęcherze, ale i obrzęk skóry. Zmianom skórnym towarzyszy pieczenie, a nawet ból.

Jak wygląda reakcja fotoalergiczna?

Zmiany skórne w reakcjach fotoalergicznych pojawiają się nieco później, niż w przypadku reakcji fototoksycznej, typowo po 24-72 godzinach od zadziałania promieniowania UV. Mają również inną morfologię, bowiem najczęściej obserwuje się obecność zmian rumieniowo-grudkowych, niekiedy rumieniowo-pęcherzykowych, którym towarzyszy silny świąd. Co ważne, wykwity chorobowe pojawiają się również w miejscach nieeksponowanych na promieniowanie słoneczne.

To może Cię zainteresować: Objawy chorób skóry – zmiany skórne, wykwity skórne.

Co robić, gdy pojawi się fotouczulenie?

W przypadku pojawienia się zmian skórnych, które mogą świadczyć o fotouczuleniu, konieczne jest skontaktowanie się w pierwszej kolejności ze swoim lekarzem rodzinnym, który po ocenie stanu pacjenta zadecyduje o dalszym postępowaniu. 

Jak zapobiegać fotouczuleniu podczas leczenia i stosowania ziół?

Jeżeli stosujemy leki lub zioła, które wykazują potencjał światłouczulajacy konieczna jest ochrona przeciwsłoneczna. W tym celu należy:

• unikać ekspozycji na promieniowanie słoneczne, szczególnie w między godziną 11. a 15.,
• stosować kilka razy dziennie kremy z filtrem, minimum SPF 50,
• korzystać z parasoli, czapek z daszkiem, odzieży zakrywającej skórę ciała. 

Dowiedz się więcej: Choroby skóry a styl życia i środowisko - porady dermatologa.

Fotouczulenie po lekach i ziołach – najczęściej zadawane pytania

Fotouczulenia budzą wśród pacjentów wiele pytań. Poniżej odpowiedzi na najczęstsze z nich.

Czy podczas brania antybiotyku można wychodzić na słońce?

To zależy od konkretnej substancji. Jeżeli przyjmujemy antybiotyk o potencjale światłouczulającym (na przykład doksycyklinę), to konieczne jest unikanie ekspozycji na słońce. W razie wątpliwości, warto zapytać o to lekarza, który zaordynował leczenie. 

Jakie leki przeciwbólowe powodują reakcje na słońce?

Należy wymienić niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), w tym często stosowany ibuprofen, ketoprofen, czy naproksen, 

Ile czasu po odstawieniu substancji fotouczulających można się opalać?

To zależy od konkretnej substancji. Niektóre leki są eliminowane z organizmu w czasie kilku dni, niektóre zaś mogą utrzymywać się nawet do kilku miesięcy (izotretynoina, acytretyna). 

Jakie są pierwsze objawy fotouczulenia?

Najczęściej pojawiają się zmiany skórne w postaci rumienia, grudek, czy pęcherzy, którym może towarzyszyć świąd skóry, pieczenie, a nawet ból w obrębie skóry. Nasilenie i czas wystąpienia dolegliwości zależy od rodzaju reakcji. 

Ile przed laseroterapią należy odstawić substancje fotouczulające?

To zależy, jaką substancję stosowaliśmy. Jeżeli dotyczy to retinoidów miejscowych lub kwasów złuszczających to należy je odstawić 2-3 tygodnie przed zabiegiem. Stosowanie niektórych leków może jednak wymagać dłuższej przerwy, dlatego warto o to zapytać lekarza wykonującego zabieg. 

Podsumowując, fotouczulenie to stosunkowo powszechne zjawisko, związane ze stosowaniem wielu leków, ziół, ale i kosmetyków. Z tego powodu przed ekspozycją na promieniowanie UV należy zwrócić uwagę jakie substancje stosujemy i sprawdzić, czy nie wykazują one potencjału fotouczulającego. 

Bibliografia:

1. L. Rudnicka i inni, Współczesna Dermatologia, PZWL, Warszawa 2022,

2. L. Bolognia i inni, Fourth Edition Dermatologia, Medipage, Warszawa 2022,

3. R. Śpiewak, Wyprysk fotoalergiczny i fototoksyczny, Alergo profil 2009; 5:2-7,

4. R. Śpiewak, Choroby fotoalergiczne – diagnostyka i leczenie, Alergologia Immunologia 2008, 5(3-4): 101-105.