Odra – czemu nadal jest groźna i jak wygląda?

Odra – charakterystyka

Odra to wysoce zakaźna ostra choroba wirusowa charakteryzująca się gruboplamistą wysypką, zapaleniem błon śluzowych dróg oddechowych i spojówek oraz gorączką. Wirus odry należy do rodziny paramyksowirusów i jest jednym z najbardziej zaraźliwych i najłatwiej przenoszących się drobnoustrojów.

Drogi zakażenia i okres zakaźności

Zakażenie następuje drogą kropelkową, poprzez kontakt z wydzieliną z dróg oddechowych chorej osoby. Wirus dostaje się do organizmu przez błonę śluzową nosa i gardła oraz spojówki, a następnie rozprzestrzenia się poprzez komórki układu immunologicznego. Wirus odry ma wyjątkowo wysoką zakaźność – jeden chory zaraża średnio kilkanaście osób. W przypadku braku zaszczepienia ryzyko zachorowania po kontakcie z chorym wynosi około 95%. Osoba z odrą zaraża w okresie od 4 dni przed wystąpieniem wysypki do kolejnych 4 dni po jej wystąpieniu. Wirus odry zachowuje swoją zakaźność w pomieszczeniach zamkniętych nawet do 2 godzin po opuszczeniu ich przez osoby w okresie zakaźności. Po zachorowaniu pozostaje trwała odporność. 

Odra w Polsce i na świecie – epidemiologia

Zachorowania na odrę dotyczą przede wszystkim niezabezpieczonych szczepieniami niemowląt, dzieci w wieku poniżej 5 lat oraz dorosłych z obniżoną odpornością. Przed wprowadzeniem szczepień przeciwko odrze regularnie występujące epidemie powodowały szacunkowo około 2,5 mln zgonów rocznie. Wprowadzenie szczepień przeciwko odrze radykalnie zmniejszyło zachorowalność, ale epidemie odry nadal występują w Europie i na świecie. Epidemia odry w Ukrainie w sezonie 2018/2019 przyczyniła się do gwałtownego wzrostu zakażeń w Polsce w tym samym okresie. W 2024 r. przypadków odry w Polsce było zdecydowanie więcej niż rok wcześniej.

Wzrost liczby zachorowań na odrę wynika głównie z postępującego od wielu lat spadku poziomu wyszczepialności. Epidemie odry na świecie zdarzają się przede wszystkim w rejonach najuboższych i rozwijających się, z ograniczonym dostępem do szczepień. W Europie najgorsza sytuacja występuje w Rumunii, gdzie poziom wyszczepialności oceniany jest na około 80%.

Objawy odry

Faza zwiastunowa – objawy przed wysypką

Pierwsze objawy odry pojawiają się średnio po około 10-14 dniach od zarażenia (możliwe pomiędzy 7. a 23. dniem). Choroba zaczyna się od gorszego samopoczucia, gorączki, kaszlu, kataru oraz charakterystycznego przekrwienia spojówek i ich łzawienia. Unikalnym dla odry, ale nie zawsze występującym objawem jest pojawienie się plamek Koplika, czyli punktowych białych lub czerwonych zmian zlokalizowanych na błonie śluzowej policzka na wysokości zębów trzonowych. Pojawiają się one przed wystąpieniem wysypki i utrzymują przez kilka dni.

Charakterystyka wysypki odrowej

Po krótkotrwałej, 1–2-dniowej przerwie gorączka powraca wraz z wystąpieniem charakterystycznej wysypki. Wysypka w odrze nie swędzi, ma postać dobrze odgraniczonych, intensywnie czerwonych plamek i grudek z tendencją do zlewania się. Początkowo obejmuje skórę twarzy, następnie rozprzestrzenia się na tułów, ramiona i kończyny dolne, nie obejmuje natomiast owłosionej skóry głowy. W kolejnych dniach choroby wysypka brunatnieje i blednie, po czasie występuje łuszczenie się skóry.

Jak długo trwa odra?

Odra w postaci bez powikłań zazwyczaj trwa około 7–10 dni. W przypadku ostrych powikłań okres ten wydłuża się o kolejne tygodnie. Późne komplikacje mogą pojawić się kilka lat po przechorowaniu.

Jak rozpoznaje się odrę?

Podejrzenie odry stawiane jest na podstawie charakterystycznego obrazu klinicznego. Badaniem potwierdzającym zakażenie jest stwierdzenie obecności przeciwciał w klasie IgM przeciwko wirusowi odry we krwi. W przypadku zajęcia układu nerwowego pobiera się płyn mózgowo-rdzeniowy do badań wykrywających obecność wirusa. U osoby, która miała kontakt z chorym na odrę potwierdzoną laboratoryjnie, lekarz może ustalić rozpoznanie na podstawie charakterystycznych objawów.

Leczenie odry – co warto wiedzieć?

Leczenie odry jest wyłącznie objawowe, nie istnieją obecnie skuteczne leki przeciwwirusowe specyficzne dla tego wirusa. Ważną rolę odgrywają: odpowiednie nawodnienie, podawanie leków przeciwgorączkowych oraz leków łagodzących objawy nieżytu nosa i kaszel, a także terapia powikłań. Średnio co trzeci, a nawet co drugi chory może wymagać hospitalizacji. W przypadku nadkażeń bakteryjnych podaje się antybiotyki. Pacjent z odrą wymaga izolacji przez co najmniej 3 dni od momentu pojawienia się wysypki.

Powikłania odry – zagrożenia dla zdrowia

Przebieg choroby zależy od wieku chorego, jego poziomu odporności i chorób współistniejących. Różnego rodzaju powikłania występują u około 30% chorych – przede wszystkim dzieci i osób z obniżoną odpornością. Częstymi powikłaniami odry są: zapalenie ucha środkowego, zapalenie krtani, zapalenie oskrzeli oraz zapalenie płuc, a także biegunka, utrzymująca się nawet do miesiąca. Ciężkimi powikłaniami mogą być ostre zapalenie mózgu oraz ślepota wtórna do stanu zapalnego w obrębie oka. Istotnym zagrożeniem jest też przejściowe, ale utrzymujące się nawet do roku obniżenie odporności po przechorowaniu odry. Rzadkim, bardzo poważnym powikłaniem rozwijającym się po wielu latach od zachorowania jest podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE), prowadzące do nieodwracalnych zmian degeneracyjnych w mózgu, śpiączki i zgonu w ciągu 1-3 lat. Zarażenie wirusem odry w ciąży może prowadzić do poronienia, zahamowania wewnątrzmacicznego wzrostu płodu i porodu przedwczesnego.

Szczepienia przeciwko odrze w Polsce

Pełny schemat szczepienia przeciwko odrze obejmuje przyjęcie 2 dawek (w 13-14. miesiącu życia oraz po skończeniu 5 lat), podawanych razem w jednym preparacie ze szczepionką przeciwko różyczce i śwince. Są to szczepienia obowiązkowe, w Polsce prowadzone od 1975 r. Schemat dwudawkowy wprowadzono w 1991 r.

Szczepienie przeciwko odrze ma dobrze udokumentowane bezpieczeństwo i wysoką skuteczność w zapobieganiu choroby. Chroni przed wszystkimi krążącymi typami wirusa wywołującymi odrę. Istnieje możliwość podania szczepionki po kontakcie z chorym w przypadku osoby dotychczas nieuodpornionej, najlepiej do 72 godzin po takim kontakcie – zdecydowanie zmniejsza to ryzyko zachorowania. W wyjątkowych przypadkach, gdy istnieją przeciwwskazania do szczepienia, u osób z ryzykiem wystąpienia ciężkiej postaci choroby podaje się poekspozycyjnie immunoglobulinę, ale jej dostępność w Polsce jest ograniczona.

Znaczenie odporności populacyjnej i nadzoru epidemiologicznego

Z uwagi na wybitnie wysoką zakaźność wirusa odry do zapewnienia odporności populacyjnej chroniącej przed wystąpieniem epidemii potrzebna jest wyszczepialność na poziomie 95%.

W Polsce poziom wyszczepialności zbliża się do poziomu alarmowego, wynoszącego 90%.

Niechęć do szczepień spowodowana dezinformacją na temat możliwych skutków ubocznych, spadek liczby szczepień w wynikających z pandemii COVID-19 oraz brak świadomości poważnych konsekwencji zdrowotnych zakażenia odrą przyczyniły się do spadku poziomu wyszczepialności. W efekcie społeczeństwa stały się bardziej narażone na choroby zakaźne. 

Piśmiennictwo:

1. Do LAH, Mulholland K. Measles 2025. N Engl J Med 2025. doi: 10.1056/NEJMra2504516.
2. Parums DV. A review of the resurgence of measles, a vaccine-preventable disease, as current concerns contrast with past hopes for measles elimination. Med Sci Monit 2024; 30: e944436.
3. Wong C. Measles outbreaks cause alarm: what the data say. Nature 2024. doi: 10.1038/d41586-024-00265-8.