Hipertermia – objawy, skutki i leczenie

Co to jest hipertermia i jak powstaje?

Hipertermią nazywamy stan, w którym systemy regulacji temperatury ciała stają się niewydolne, a temperatura głęboka organizmu znacząco przekracza wartość prawidłową. Hipertermii nie należy mylić z gorączką – w przebiegu gorączki organizm zwiększa produkcję ciepła, ale zachowuje możliwość jego kontrolowanego oddawania. W hipertermii natomiast dochodzi do utraty zdolności regulacji cieplnej, co prowadzi do niekontrolowanego wzrostu temperatury.

Przyczyny hipertermii – kiedy organizm się przegrzewa?

Hipertermia może być skutkiem działania czynników zewnętrznych (nadmiernej ekspozycji na promieniowanie słoneczne, długiego przebywania w gorącym pomieszczeniu, gorących kąpieli, noszenia nieodpowiednich ubrań) lub wewnętrznych (zaburzeń mechanizmów oddawania ciepła, nadmiernej jego produkcji). Do przegrzania mogą doprowadzić również niektóre leki, używki – jak amfetamina czy kokaina – oraz choroby przewlekłe, np. nadczynność tarczycy albo uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego.

Ekspozycja na wysoką temperaturę i upały

Długotrwałe przebywanie w temperaturze powyżej 35°C może skutkować przegrzaniem organizmu. W takich warunkach łatwo dochodzi do upośledzenia mechanizmów termoregulacyjnych. Szczególnie narażone są niemowlęta, małe dzieci i osoby starsze, zwłaszcza z chorobami układu sercowo-naczyniowego.

Aby nie doszło do przegrzania, należy unikać bezpośredniej ekspozycji na słońce, stosować nakrycia głowy i parasole ochronne, a w godzinach największego nasłonecznienia – od około 10.00 do 14.00 – pozostawać w cieniu lub w chłodnym pomieszczeniu.

Wysiłek fizyczny i przegrzanie organizmu

Intensywny wysiłek fizyczny w warunkach wysokiej temperatury otoczenia może prowadzić do przegrzania. Aby temu zapobiec, trzeba zachować zdrowy rozsądek – nie przekraczać swoich możliwości, robić regularne przerwy, nawadniać się i unikać bezpośredniego nasłonecznienia. 

Leki i choroby zwiększające ryzyko hipertermii

Niektóre choroby i leki mogą zwiększać ryzyko hipertermii poprzez zaburzenie mechanizmów termoregulacji, nadmierną produkcję ciepła lub utrudnienie jego oddawania. Do najważniejszych chorób należą tu:

• urazy i choroby ośrodkowego układu nerwowego – np. udar mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, guzy podwzgórza;
• choroby endokrynologiczne – nadczynność tarczycy, przełom tarczycowy czy guzy nadnerczy, prowadzące do przyspieszenia metabolizmu i nadmiernej produkcji ciepła.

Wśród czynników farmakologicznych i toksycznych są także leki stosowane w psychiatrii (np. neuroleptyki, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne). Warto zaznaczyć, że leki same w sobie nie stwarzają ryzyka wystąpienia hipertermii. Mogą być niebezpieczne, kiedy są stosowane bez nadzoru lekarskiego (przedawkowanie, zakazane połączenia leków). 

Do przegrzania organizmu mogą się też przyczynić substancje z grupy sympatykomimetyków (np. amfetamina, kokaina, efedryna), gdyż zwiększają metabolizm i napięcie mięśniowe, a w efekcie – temperaturę ciała. Spożywanie alkoholu również zaburza termoregulację i sprzyja przegrzaniu.

Wyjątkową postacią hipertermii jest hipertermia złośliwa – niezwykle rzadki, ale śmiertelnie groźny stan. U niektórych osób po podaniu leków stosowanych w znieczuleniu ogólnym (np. suksametonium) dochodzi do gwałtownego wzrostu temperatury ciała powyżej 40°C, którego nie da się kontrolować. 

Objawy przegrzania organizmu – jak je rozpoznać?

Pierwszymi objawami przegrzania organizmu są złe samopoczucie, osłabienie, zawroty głowy, nudności, ból głowy i światłowstręt. Podczas wysiłku w gorącym środowisku i przy obfitym poceniu się mogą się pojawić bolesne kurcze mięśni brzucha lub kończyn, określane jako kurcze cieplne.

U osób z hipertermią często występuje przyspieszone bicie serca (tachykardia). Skóra może być blada i chłodna lub przeciwnie – czerwona i gorąca.

W ciężkich przypadkach dochodzi do udaru cieplnego, czyli zaburzenia funkcji ośrodkowego układu nerwowego przy temperaturze ciała przekraczającej 40°C. Objawami udaru cieplnego są: zaburzenia świadomości, drgawki, utrata przytomności i zahamowanie produkcji potu. Długotrwałe przegrzanie prowadzi do uszkodzenia komórek i niewydolności wielonarządowej, a w konsekwencji – do śmierci.

Leczenie hipertermii i pierwsza pomoc przy przegrzaniu organizmu

Pierwszym krokiem jest natychmiastowe przerwanie ekspozycji na ciepło lub zaprzestanie wysiłku fizycznego. Osobę z objawami hipertermii należy przenieść do zacienionego, przewiewnego miejsca o umiarkowanej temperaturze.

Schładzanie organizmu i nawodnienie

Chorego należy położyć i obficie poić płynami o temperaturze pokojowej (nie zimnymi, bo to mogłoby doprowadzić do szoku termicznego). Warto zapewnić odpowiedni przepływ powietrza – otworzyć okna, włączyć wentylator lub wachlować chorego. Skórę można zwilżyć letnią wodą, a w okolicach dużych naczyń krwionośnych (pachy, pachwiny, szyja) warto umieścić chłodne kompresy. Można również zastosować kąpiel w letniej wodzie, pamiętając, że zbyt zimna może być niebezpieczna.

Leki i pomoc medyczna w ciężkich przypadkach

Jeżeli u osoby z hipertermią pojawią się drgawki, nie powinno się jej przykrywać – nie są to dreszcze oznaczające wychłodzenie. W takiej sytuacji trzeba natychmiast wezwać pomoc medyczną (999 lub 112). W przypadku podejrzenia udaru cieplnego – wysokiej temperatury ciała i zaburzeń świadomości – konieczne jest szybkie działanie i wezwanie pogotowia ratunkowego.

Jak chronić się przed hipertermią na co dzień?

Aby zminimalizować ryzyko przegrzania, należy:

• unikać przebywania na zewnątrz w godzinach największego nasłonecznienia (10.00–14.00),
• przebywać w miejscach zacienionych,
• nosić lekką, jasną, bawełnianą odzież oraz nakrycie głowy,
• pić dużo wody niegazowanej lub napojów izotonicznych,
• unikać intensywnego wysiłku w upale i w słabo wentylowanych pomieszczeniach.
• żeby zminimalizować ryzyko hipertermii polekowej, należy bezwzględnie każdorazowo informować lekarza o przyjmowanych lekach. Interakcje między lekami mogą być niebezpieczne. 

Podsumowanie

Hipertermia jest stanem potencjalnie zagrażającym życiu, wynikającym z niewydolności mechanizmów termoregulacyjnych. Wczesne rozpoznanie objawów przegrzania i szybkie podjęcie działań ratunkowych mają kluczowe znaczenie dla uniknięcia groźnych konsekwencji, takich jak udar cieplny czy niewydolność wielonarządowa.

Piśmiennictwo:

1. Ciećkiewicz J, Klimaszyk D, Jankowski M. Hipertermia. W: Interna – mały podręcznik. Medycyna Praktyczna 2025.
2. Traczyk WZ. Fizjologia człowieka w zarysie. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2013.