Pierwsze objawy cukrzycy - jak je rozpoznać?

Cukrzyca jest chorobą, która często rozwija się podstępnie, na początku nie dając objawów lub powodując nieswoiste dolegliwości, które są łatwo bagatelizowane przez chorego. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że zignorowanie czerwonych flag i niewdrożenie odpowiedniej diagnostyki i leczenia może spowodować powikłania groźne dla zdrowia i życia.

Czym jest cukrzyca i co ją powoduje?

Cukrzyca nie jest właściwie jednym schorzeniem, a grupą chorób, które charakteryzuje podwyższony poziom glukozy (cukru) we krwi, czyli hiperglikemia [1,2]. W powstaniu choroby główną rolę odgrywa insulina, która jest najważniejszym hormonem biorącym udział w metabolizmie cukru. Jest ona wydzielana przez trzustkę w odpowiedzi na obecność glukozy we krwi, a jej zadaniem jest obniżenie glikemii i zwiększenie wykorzystania cukru przez komórki organizmu jako źródła energii. To właśnie zaburzenie wydzielania insuliny lub jej działania na komórki organizmu (insulinooporność) prowadzą do rozwoju cukrzycy.

Cukrzyca typu 2 jest najczęstszą postacią choroby. Mechanizm jej powstawania jest złożony. U jego podstawy leży insulinooporność, czyli zmniejszona wrażliwość komórek organizmu na insulinę. Wśród wielu składowych przyczyn tego stanu należy wymienić m.in. otyłość, nieprawidłową dietę i zbyt niski poziom aktywności fizycznej. Z kolei cukrzyca typu 1 spowodowana jest zniszczeniem komórek trzustki produkujących insulinę przez nieprawidłowo działający układ odpornościowy, co prowadzi do bezwzględnego niedoboru hormonu w organizmie. Można też wyróżnić inne, rzadziej spotykane rodzaje cukrzycy, np. ciążową, uwarunkowaną genetycznie, czy związaną z uszkodzeniem komórek trzustki, np. w przebiegu zapalenia lub nowotworu. Choć mechanizm powstawania cukrzycy i jej leczenie są bardzo zróżnicowane, zawsze przebiega ona z podwyższoną wartością glikemii i we wszystkich przypadkach może powodować podobne objawy.

Objawy cukrzycy

Typowymi dolegliwościami spowodowanymi wysokim poziomem cukru we krwi są:

  • wielomocz - częste oddawanie moczu w dużych ilościach, mogące wywoływać konieczność wstawania do toalety w nocy;
  • wzmożone pragnienie - spożywanie większej ilości płynów;
  • wzrost apetytu - spożywanie większej ilości pokarmu;
  • chudnięcie - niezamierzony spadek masy ciała (normalna dieta i aktywność fizyczna);
  • osłabienie, senność;
  • częste zakażenia układu moczowo-płciowego (np. nawracające zapalenie pęcherza moczowego, grzybica pochwy), zmiany ropne skóry [1,2,3].  

Czasami pierwszym objawem cukrzycy, zwłaszcza typu 1, mogą być kwasica i śpiączka ketonowa, które są stanami zagrożenia życia. O ich wystąpieniu mogą świadczyć:

  • zmęczenie, senność, zaburzenia świadomości, w skrajnych przypadkach śpiączka;
  • zawroty i ból głowy;
  • nudności i wymioty;
  • ból brzucha mogący “naśladować” choroby narządów jamy brzusznej, np. zapalenie wyrostka robaczkowego;
  • ból w klatce piersiowej;
  • zapach acetonu z ust - zbliżony do zapachu fermentujących jabłek lub zmywacza do paznokci [2].

Wystąpienie objawów i czas ich trwania zależą od dynamiki choroby.   Początkowo może ona przebiegać również bez żadnych objawów, a jej wykrycie możliwe jest jedynie w badaniach stężenia glukozy we krwi.

Rozpoznanie cukrzycy

Rozpoznanie cukrzycy opiera się na badaniu glikemii. Do wykonania pomiaru powinno skłonić wystąpienie wymienionych powyżej objawów, ale warto też regularnie badać się w kierunku cukrzycy w ramach działań profilaktycznych. W Polsce wykonanie badań przesiewowych wskazane jest u wszystkich pacjentów po 45. roku życia oraz bez względu na wiek u osób z grup ryzyka, m.in. z nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem tętniczym, dyslipidemią, chorobami układu sercowo-naczyniowego, przypadkami cukrzycy w rodzinie, mało aktywnych fizycznie oraz u kobiet z przebytą cukrzycą ciążową lub zespołem policystycznych jajników (PCOS) [1,2].

Cukrzycę można rozpoznać w kilku przypadkach:

  1. występują charakterystyczne objawy, a wynik przygodnej (mierzonej w dowolnym momencie dnia, niezależnie od tego, kiedy został spożyty ostatni posiłek) glikemii wynosi ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l);
  2. dwa wyniki glikemii na czczo wynoszą ≥ 126 mg/dl (≥ 7,0 mmol/l);
  3. glikemia w 120. min testu obciążenia glukozą (OGTT) wynosi ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l);
  4. jednorazowe oznaczenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) z krwi o wartości ≥ 6,5% (≥ 48 mmol/mol) [1,2].

Powyższe kryteria nie odnoszą się do cukrzycy ciążowej.

Po rozpoznaniu cukrzycy lekarz może zalecić dodatkowe badania laboratoryjne lub obrazowe w celu określenia przyczyny cukrzycy oraz wykrycia powikłań, które mogą być również pierwszym objawem choroby.

Powikłania cukrzycy - dlaczego warto być czujnym?

Podwyższone stężenie cukru we krwi, choć często nie daje objawów, uszkadza tkanki i narządy organizmu. Nieleczona, źle kontrolowana lub długotrwająca cukrzyca może powodować m.in.:

  • powikłania makroangiopatyczne, czyli związane z uszkodzeniem naczyń krwionośnych, zwłaszcza poprzez przyspieszenie rozwoju miażdżycy, a zatem zwiększające ryzyko chorób takich jak zawał serca i udar mózgu;
  • uszkodzenie nerek, m.in. cukrzycowa choroba nerek, nawracające zakażenia układu moczowego, nietrzymanie moczu w przebiegu pęcherza neurogennego; 
  • neuropatię, czyli uszkodzenie nerwów czuciowych i ruchowych, które może prowadzić do np. niedowładów czy uczucia bólu lub mrowienia;
  • powikłania oczne, m.in. uszkodzenie siatkówki, czyli tzw. retinopatia cukrzycowa, zaćma, jaskra wtórna krwotoczna, zaburzenie ruchów gałki ocznej wskutek uszkodzenia nerwów;
  • zespół stopy cukrzycowej, który może doprowadzić do amputacji fragmentu lub całej kończyny [1,2,3].

Cukrzyca jest więc chorobą, która ma negatywny wpływ na prawie wszystkie układy i narządy, a jej nierozpoznanie lub nieprawidłowe leczenie obniża jakość i długość życia. Z tego powodu warto znać pierwsze objawy hiperglikemii, a w przypadku ich wystąpienia niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Referencje:

  1. Zespół ds. Zaleceń. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2022 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Curr Top Diabetes, 2022; 2 (1): 1–134.
  2. [red.prow.] Gajewski P. Interna Szczeklika, Mały Podręcznik. Kraków, Medycyna Praktyczna 2021/22. 
  3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Diabetes Mellitus. (ostatni dostęp: 28.07.2022).